20.3 Hoe om te gaan met kritiek, etters en andere lastpakken

 Een belangrijke, misschien wel de belangrijkste bron van boosheid, zijn andere mensen. De anderen, u kunt er niet om heen. U hebt een groepje waar u graag mee omgaat, maar er zit ook een stel tussen die u kunt missen als kiespijn. Jammer genoeg valt daar weinig aan te doen. Als u met andere mensen omgaat loopt u het risico dat ze dingen doen die u niet aanstaan of dat u dingen doet die hen niet aanstaan. Zeker als stoïcijn loopt u het risico dat uw gedrag anderen op stang jaagt. Mensen kunnen op uw gedrag of juist op het uitblijven van uw gedrag op de meest onverwachte en onplezierige manieren reageren. Hoe goed u uw best ook doet, u zult nooit iedereen tevreden kunnen houden. Maar ook zelf loopt u het risico dat u kwaad, verdrietig of angstig wordt door de gedragingen van anderen.

Mensen kunnen dom zijn en zich door niets anders dan hun onderbuikgevoelens laten leiden. De meeste mensen denken niet na over hun leven, ze jagen genot na en proberen pijn te vermijden. Daar blijft het bij, meer zit er niet in. Zelfs Marcus Aurelius was al die domheid soms zat in zijn dagboeken schreef hij:

“Hoe walgelijk zijn al die mensen, met hun vreten, slapen, paren, pissen en de rest. Kijk eens hoe ze zich opblazen en de baas spelen over anderen, zich kwaad maken en tekeer gaan. Terwijl ze kort daarvoor nog voor iemand anders kropen om een gunst van hem te krijgen. En het blijft maar doorgaan." (Marcus Aurelius; Dagboeken; Boek 10-19)

En Marcus was de keizer, de machtigste man van het rijk, iemand waar de meeste mensen met de nodige voorzichtigheid mee omgingen. Toch wisten de mensen om hem heen hem blijkbaar behoorlijk te irriteren. De anderen kunnen dus een belangrijke bron van negatieve emoties voor u vormen. Als beginnend stoïcijn is het dan ook verstandig op te letten met wie u omgaat. Kies uw vrienden wijselijk. Contacten met domme, moeilijke, vervelende en irritante mensen zijn natuurlijk niet altijd te vermijden, maar probeer toch zoveel mogelijk dergelijke mensen te ontwijken.

Om irritante mensen te kunnen vermijden zult u ze natuurlijk eerst moeten herkennen. Het is voor uw gemoedsrust van groot belang om iemands karakter goed te kunnen inschatten. Dat is jammer genoeg niet altijd even makkelijk. Als u echter eenmaal weet dat iemand een voor u irritant karakter heeft en geregeld uw geduld op de proef weet te stellen, probeer hem dan te vermijden. Sla uitnodigingen voor feesten en partijen waar het vooral om de pret en leut gaat en waar vooral domme en oninteressante mensen op afkomen zo veel mogelijk af. Als u straks wat steviger in uw stoïcijnse schoenen komt te staan, kunt u altijd nog naar dit soort bijeenkomsten toegaan. De kans is echter groot dat u dat dan helemaal niet meer zal willen. Een beetje saai misschien, maar daar staat dan wel weer tegenover dat u uitnodigingen voor feesten waar interessante mensen komen, mensen die u inspireren en waar u wat van kunt leren zeker niet hoeft af te slaan.

Hoe goed u uw best ook doet, u zult niet kunnen voorkomen dat u heel wat akelige mensen zult ontmoeten en een deel daarvan zal u agressief benaderen, zal u willen beledigen, vernederen of u vanuit de hoogte behandelen. Dit soort aantastingen van uw integriteit zijn er legio en ze kunnen heel vervelend zijn. U kunt behoorlijk van streek raken als uw baas u tegenover uw collega’s denigrerend behandelt of zelfs al als u in de drukte door de één of andere hork opzij geduwd wordt. Er zijn ontelbare manieren waarop andere mensen u van uw stuk kunnen brengen. Met agressief gedrag en beledigingen, maar ook op veel subtielere wijze door u in het bijzijn van anderen onder het mom van een grapje voor schut te zetten, of simpelweg door u te negeren. Of u nu introvert bent en angstig en geschokt reageert, of extrovert bent en deze personen kwaad een koekje van eigen deeg geeft hun gedrag heeft uw gemoedsrust verstoord. U voelt u minder prettig dan u zich zou willen voelen. Voor een stoïcijn is het dan ook van het grootste belang om een strategie te ontwikkelen om te voorkomen dat u door dit soort mensen van uw stuk wordt gebracht. In een discussie met één van zijn leerlingen zei Musonius Rufus hier het volgende over.

“- Leerling: ‘Iemand die dit soort dingen doet en iemand anders uitscheldt, in zijn gezicht slaat, uitlacht en beledigt, moet toch wel door en door slecht zijn. Demosthenes zegt dat sommige zelfs al door hun manier van kijken iemand kunnen beledigen en van zijn stuk brengen. Dat soort mensen zijn toch onverdraaglijk en om gek van te worden.’
- Musonius: ‘Dat denken mensen die niet weten wat werkelijk goed of slecht is. De meeste mensen denken dat hen echt iets wordt aangedaan met een verkeerde blik, een valse lach, een scheldwoord of een tik. Maar een verstandig mens, wat iedere filosoof zou moeten zijn, wordt door geen van deze dingen van zijn stuk gebracht en weet dat niet het beledigd worden, maar juist het beledigen beschamend is.” (Musonius Rufus; Colleges 10)

Hij had er nog aan kunnen toevoegen dat ook het beledigd zijn beschamend is. Als de één of andere onbeschofte sukkel erin slaagt u te beledigen, dan geeft u daarmee impliciet toe dat de mening van die persoon voor u belangrijk is. Een stoïcijn zou juist willen uitstralen dat de mening van dat soort mensen hem koud laat. Makkelijk is het niet, en het stoïcisme maakt het u nog lastiger. Het is niet genoeg om te doen als of het u niet raakt terwijl u eigenlijk van binnen kookt, nee u moet het echt voelen. Opkroppen en binnenvetten is allesbehalve stoïcijns, u moet leren de negatieve emoties helemaal niet te krijgen. En dat terwijl de dagelijkse omgang met normale doorsnee mensen al moeilijk genoeg is. Hoe gaat dat dan met mensen die je bewust tegenwerken en die je misschien zelfs als een vijand behandelen? Veel stoïcijnse oefeningen waren er juist op gericht om te leren hoe je het best kon omgaan met moeilijke mensen. Hieronder volgt een omschrijving van een aantal van die technieken.

Oefening: Technieken tegen lastpakken

A Is het misschien waar?

De stoïcijnen hadden verschillende technieken om met beledigingen en andere aanrandingen om te kunnen gaan. De eenvoudigste techniek is het even kijken of de schelder niet gewoon gelijk heeft. Begin dus met het uitvoeren van een korte en simpele ‘reality check’. Als iemand u uitscheldt voor brillenjood of kaalkop en u draagt inderdaad een bril of u bent kaal, wat is er dan zo beledigend? Uw lastpak blinkt niet uit in beschaafd taalgebruik en zijn uiting kan dan wel als een belediging bedoeld zijn, maar als het gewoon klopt is er niet echt iets aan de hand. Zelfs als uw aanrander geen gelijk heeft is er volgens de stoïcijnen geen reden om u druk te maken. Het kan natuurlijk ook zo zijn dat het helemaal niet de bedoeling was om u te beledigen. Misschien meent de ‘schelder’ wat hij zegt wel en is hij alleen maar slecht geïnformeerd. Ook dan is er geen reden om kwaad te worden. U kunt uw belager rustig uitleggen dat hij het bij verkeerde eind heeft. Epictetus legde deze techniek als volgt aan een leerling uit:

“Als iemand je kwaad doet of kwaad over je spreekt bedenk dan dat hij dat doet omdat hij denkt dat het ook echt klopt. Waarom zou hij er net zo over moeten denken als jij, hij doet alleen maar wat hij denkt dat goed is. Als hij het bij het verkeerde eind heeft dan is hij degene die daar last van heeft. Wanneer iemand van iets waars denkt dat het onwaar is, verandert dat niets aan de werkelijkheid. Alleen degene met het foute oordeel heeft er last van. Als je daarvan uitgaat, kun je rustig blijven tegenover iemand die je uitscheldt. Je moet dan bij jezelf zeggen: Hij vindt het kennelijke nodig om dit te doen.” (Epictetus; Handboekje 42)

B Wie zegt het?

Een andere al even simpele techniek is dat u eens goed naar uw belager kijkt. Is het iemand waar u respect voor hebt? Is het een verstandig iemand die misschien wel gelijk heeft? Het zou raar zijn om op het moment dat u een vreemde taal aan het leren bent beledigd te zijn als u leraar kritiek op uw uitspraak heeft. Hij moet u juist bekritiseren om u iets te kunnen leren. Het is daarom belangrijk om goed op te letten als een verstandig persoon kritiek op u heeft. Het zou zomaar kunnen dat hij gelijk heeft en dat u iets van hem kunt opsteken. Ook het omgekeerde geldt. Als het een dwaas is die u bekritiseert is er geen enkele reden om u druk te maken. Naar alle waarschijnlijkheid is het gewoon domme prietpraat. U zou u juist zorgen moeten gaan maken als een dwaas u complimentjes begint te maken. Het zou kunnen dat u dan iets verkeerds doet. Marcus Aurelius formuleert het zo:

“Als iemand je iets heeft aangedaan, bedenk dan eerst waarom hij dat heeft gedaan. Bedenk wat zijn opvattingen over goed en kwaad zijn. Je zult dan niet verbaasd of boos worden. Misschien ben je het eigenlijk wel min of meer met hem eens. In dat geval moet je begrip voor hem hebben. En als hij het fout heeft en je het niet met hem eens bent, is er des te meer reden om mild voor iemand met een zo gebrekkig inzicht te zijn.” (Marcus Aurelius; Dagboeken VII-26)

C Lastpakken bestaan nu eenmaal

Een andere techniek is de realisatie dat vervelende mensen deel uitmaken van onze werkelijkheid en niet vallen te vermijden. De mensheid bestaat niet uit alleen maar leuke en aardige mensen, er zijn ook slechteriken en schurken. In onze wereld bestaan ze nu eenmaal, en u zou zich daar als leerling stoïcijn dan ook niet over hoeven te verbazen en al helemaal niet druk over moeten maken. Marcus zei het zo:

“Als je je aan iemand ergert stel je dan onmiddellijk de vraag: zou er een wereld zonder ergerlijke mensen kunnen bestaan? Nee natuurlijk niet! Vraag daarom niet het onmogelijke. Hij is gewoon één van de vele irritante mensen van deze wereld. Hetzelfde moet je je afvragen bij criminelen, bedriegers en alle andere slechte mensen. Zodra je bedenkt dat een wereld zonder dit soort mensen niet kan bestaan zal je je milder tegenover dit ene individu opstellen.” (Marcus Aurelius; Boek 9-42)

D Meet uzelf een aristocratische houding aan

Slechte en irritante mensen zijn dus een onderdeel van onze werkelijkheid. Jammer genoeg weten we vaak niet van te voren of we met een exemplaar van deze categorie te maken hebben. Een leerling-stoïcijn moet dan ook een manier ontwikkelen om met mensen van wat voor soort dan ook om te kunnen gaan. Epictetus raadde zijn leerlingen aan om zichzelf een bepaalde houding tegenover andere mensen aan te wennen. Hij zei het zo:

“Leg voor jezelf een bepaalde houding en levensstijl vast, waar je je aan houdt zowel als je alleen bent als wanneer je in gezelschap verkeert. Houd in gezelschap liever je mond en zeg alleen het hoogst noodzakelijke. Praat alleen als de situatie daarom vraagt, maar dan niet over ditjes en datjes: niet over gladiatorengevechten, paardenrennen, sporters, eten en drinken of één van de andere dingen waar mensen zo graag over leuteren. Roddel niet over anderen, ook niet om ze te prijzen. Probeer het gesprek indien mogelijk op zinnigere onderwerpen te brengen. Als mensen het niet met je eens zijn, val ze dan niet aan en houd je mond.” (Epictetus; Handboekje 33)

Volgens de stoïcijnen moet u proberen altijd vriendelijk en beleefd tegen anderen te zijn. Tegen iedereen, zelfs tegen domme mensen en mensen waar u eigenlijk een hekel aan hebt. Houd een beetje afstand, spreek niemand tegen, zelfs niet als u zeker weet dat ze het bij het verkeerde eind hebben. Stel hooguit en alleen bij mensen die daar tegen kunnen een (quasi) geïnteresseerde vraag waaruit blijkt dat hun overtuiging misschien niet helemaal logisch en kloppend is. Als onbelangrijke en oninteressante onderwerpen, zoals voetbal, auto’s, roddels, vakanties en dergelijke, besproken worden, kunt u zich beter stil houden of zo nu en dan met een geïnteresseerde blik doen alsof u het besprokene interessant vindt. Er is geen enkele reden om onvriendelijk te worden en uw gesprekspartner te beledigen. In het begin zal het aanvoelen alsof u een toneelstukje opvoert of een soort masker draagt. En dat is aanvankelijk natuurlijk ook zo. Na een tijdje en nadat u zich deze techniek steeds beter eigen gemaakt hebt zal het echter hoe langer hoe natuurlijker gaan aanvoelen en u steeds makkelijker afgaan.

U zult zich steeds minder gaan aantrekken van wat anderen over u denken. U leeft ten slotte niet om applaus te krijgen voor wat u doet en al helemaal niet om de afkeuring van anderen te ontwijken. Stoïcijnen zullen altijd proberen zo min mogelijk op te vallen en houden zich dus zo veel als mogelijk aan de normen en zeden van de samenleving waar ze in leven. Maar het is onvermijdelijk dat u als stoïcijn toch met enige regelmaat dingen zult doen of zeggen die uw gemiddelde medemens niet zullen aanstaan. Ons reptielenbrein wordt dan wel onrustig als u dingen doet die de groep afkeurt, maar uw ‘hegemonikon’ bepaalt uiteindelijk wat u wel en niet wilt doen. Het zal niet lang meer duren voor u nog wel opmerkt dat iemand uit uw omgeving kritiek op u heeft, maar dat dat u niets meer doet. ‘Die en die heeft blijkbaar een hekel aan me, ik heb in zijn ogen zeker iets fout gedaan. Ik ben me echter van geen kwaad bewust. Er is dan ook geen enkele reden om me druk te maken.’ Als een hond naar u blaft, denkt u misschien wel dat die hond een hekel aan u heeft, maar voor uw gemoedsrust maakt dat toch ook geen enkel verschil?

E Niet de ander deugt niet, uw eigen oordeel is fout

In de omgang met lastige mensen is het vooral belangrijk om te voorkomen dat u kwaad wordt door de dingen die de ander doet. Het gedrag van een ander mens kunt u immers niet zomaar veranderen, wat u echter wel kunt veranderen is uw reactie op zijn gedrag. Uw eigen reactie heeft u in uw macht, het gedrag van uw medemens niet. Epictetus zei het zo:

“Denk eraan dat het niet degene is die je uitscheldt of slaat die je slecht behandelt, maar dat het je eigen overtuiging dat je slecht behandeld wordt is. Als iemand je ergert, besef dan dat het je eigen overtuiging is die je ergernis veroorzaakt. Zorg er dus voor dat je je niet laat meeslepen door die indruk. Als je er even rustig de tijd voor neemt zul je jezelf snel weer onder controle hebben” (Epictetus; Handboekje 20)

U moet zich er dus van overtuigen dat u als u beledigd wordt geen kwaad wordt aangedaan. Het zijn immers niet de dingen zelf die u van uw stuk brengen, maar uw oordeel over die dingen. Niet de belediging maakt u kwaad, maar uw overtuiging dat die belediging iets slechts is doet dat. Als u zich kwaad en beledigd voelt door iemand anders dan is dat dus helemaal uw eigen schuld. U heeft uw stoïcijnse beginselen nog niet goed onder de knie.

F Lastpakken en de staf van Hermes

Bedenk bij iedere belediging of andere aanval op uw persoon dat u het kunt gebruiken in uw stoïcijnse praktijk. Het is een uitgelezen gelegenheid om te laten zien dat u weet hoe een stoïcijn op dit soort dingen hoort te reageren. Net als bij de eerder besproken techniek van de magische staf van Hermes kunt u de belediging omzetten in een oefening van uw gemoedsrust. Onze stoïcijnse keizer had er in zijn dagboek het volgende over te zeggen:

“Voor zover wij een mens goed moeten behandelen en moeten accepteren, is hij onze naaste. Maar voor zover een mens ons hindert in de vervulling van onze dagelijkse plichten, staat hij even ver van ons af als de zon, de wind of een wild beest. Er zijn mensen die een bepaalde bezigheid in de weg kunnen staan. Zij kunnen echter geen belemmering vormen voor mijn wil of voor mijn gemoedstoestand. Want de geest is in staat alles wat haar in de weg staat om te zetten en geschikt te maken voor haar vooruitgang. Zij kan nadeel in voordeel doen verkeren en de obstakels op haar pad in bakens veranderen.” (Marcus Aurelius, Dagboeken boek V-20)

En een stukje verder in het volgende deel van zijn dagboeken:

“Tracht de mensen door overreding voor je te winnen, maar ga tegen hun wil in wanneer de wet van rechtvaardigheid dat vereist. Wanneer iemand je met geweld weerstreeft, neem dan een welwillende en onbekommerde houding aan en grijp zijn verzet aan om een andere deugd ten toon te spreiden. Bedenk dat je steeds naar geleidelijke verandering streeft en niet het onmogelijke verlangt. Waar streef je dan wel naar? Naar het doen van de poging zelf. En dat bereik je, want wat wij ons werkelijk voornemen, dat gebeurt ook.” (Marcus Aurelius, Dagboeken boek VI-50)

Er is een eeuwenoud (Engels) gezegde dat luidt: "When life hands you lemons, make lemonade." Het gezegde kan oud zijn maar het blijft tot de dag van vandaag actueel. Wanneer u geconfronteerd wordt met mensen die u tegenwerken of zelfs met slechte mensen die uw plannen blokkeren, moet u beseffen dat ze geen belemmering voor uw impulsen of uw karakter zijn. Ze kunnen niet voorkomen dat u probeert te doen wat zowel zinvol als juist is. U bent niet zoals Marcus, die, als keizer, absoluut gezag had over iedereen, maar in het gezinsleven, en in het bedrijfsleven, kunt u vaak wel een zekere mate van gezag uitoefenen over anderen, en wanneer dat nodig is moet u proberen slechte mensen over te halen tot beter gedrag. Maar als dat niet lukt, en uw acties worden gedwarsboomd, moet u uw gelijkmoedigheid behouden en weigeren toe te geven aan verdriet of woede. Wat u van plan was om te doen was gedaan 'onder voorbehoud', en was niet onvoorwaardelijk. Altijd succesvol zijn is onmogelijk. Maar door er naar te streven om 'onder voorbehoud' te doen wat juist is en verstandig, heeft u alleen daardoor al succes.

Wanneer u al dan niet door de hand van een ander met een tegenslag geconfronteerd wordt, moet u de staf van Hermes ter hand nemen en een andere deugd ten toon spreiden, rustig en geduldig blijven. Als u dat lukt zult u waarschijnlijk in staat zijn om een intelligente herbeoordeling van de situatie te maken. U zal moeten beslissen of er enige hoop is om uw bedoeling op een andere manier te bereiken, of misschien moet u zelfs beslissen er helemaal van af te zien. En voor stoïcijnen is het na verstandig beraad opgeven van een bedoeling, een succes. Want het enige wat u dan doet is het rationeel opgeven van een bedoeling, om uzelf daarna te wijden aan een ander beter te realiseren bedoeling. Uw doel, het zijn van een virtuoos mens, hebt u dan in elk geval wel bereikt.

Kortom, een stoïcijn kan nieuwe rollen aannemen en nieuwe doelen stellen, als de omstandigheden dit vereisen, zonder daar gefrustreerd en boos over te worden. 'Terwijl ik aan het rijden was ging mijn auto kapot!' Dus nu ben ik geen chauffeur, maar word ik iemand die uitzoekt wat je met een kapotte auto aan moet.’ 'De bankdirecteur weigerde om de lening te verstrekken!' Dus nu moet je je plannen wijzigen. Maar ik was van plan om mijn eigen bedrijf te beginnen!' En nu moet je iets nieuws bedenken, en helpt boosheid je daar echt bij? 'Maar die domme casemanager begreep mijn businessplan niet!' En wie zei je dat je voorbestemd bent om een zeer intelligente casemanager tegen te komen?’

G Stap eens in de schoenen van een ander

Waarom doet iemand vervelend tegen u? Omdat hij denkt dat er een goede reden is om dat te doen. Hij denkt dat hij gelijk heeft en u ongelijk of hij denkt dat u hem tegenwerkt of op de één of andere manier slecht voor hem bent. Het ligt in de menselijke aard, en dus ook in de aard van uw lastpak, om de dingen te doen die hem goed en voordelig lijken. Niemand doet vrijwillig iets waarvan hij denkt dat het slecht en nadelig voor hem is. Epictetus zei hier het volgende over:

“Als iemand je kwaad doet of kwaad over je spreekt, bedenk dan dat hij dat doet omdat hij denkt dat dat goed is. Het is ondenkbaar dat hij handelt op een manier die jij goed vindt: hij kan niet anders dan doen wat hij zelf goed vindt. Als hij daarover een onjuiste opvatting heeft, dan is hij degene die er nadeel van heeft, omdat hij een verkeerd oordeel heeft. Immers als iemand een verkeerd beeld van de werkelijkheid heeft dan is hij het die daar schade van ondervindt, het verandert de werkelijkheid niet. Als je daarvan uitgaat, zal je rustig blijven tegenover iemand die je uitscheldt. Als er zoiets gebeurd, moet je bij jezelf zeggen: ‘Hij vindt dat blijkbaar nodig.” (Epictetus, Handboek 42).

Wees dus niet verbaasd dat mensen doen wat mensen nu eenmaal doen. Ze doen wat zij denken dat in de gegeven situatie het beste is om te doen. De meeste menen nu eenmaal dat status, geld, hun groep en pleziertjes de belangrijkste dingen in het leven zijn. Wees dan ook niet verbaasd als ze daar ook naar handelen. U als leerling stoïcijn weet dat ze zich vergissen. Die mensen zijn daardoor echter niet slecht of kwaadaardig. Ze zien de wereld verkeerd en begrijpen niet wat echt belangrijk is. Het kan zijn dat ze daardoor verkeerde en soms zelfs afschuwelijke dingen doen, maar dat maakt het niet anders. Het zijn net kinderen die nog niet goed weten wat wel en niet mag. Behandel ze dan ook net zoals u met kinderen zou omgaan: met mildheid en geduld.

De volgende keer als iemand u een kunstje flikt of u ten onrechte ergens van beticht, moet u proberen zich zijn positie in te denken. Kennelijk vond hij of zij het nodig en zinvol om u dwars te zitten of iets vervelends tegen u te zeggen. In hun ogen was hun gedrag passend en helemaal niet verkeerd. Wat voor reden zou hij gehad kunnen hebben om dat te doen? Is het begrijpelijk vanuit zijn positie? Welke vergissing maakt hij? Is er iets wat hij verkeerd ziet, of is er misschien iets wat u zelf niet goed door heeft? Zoals we zagen heeft het geen enkel nut om kwaad te worden op iemand die nu eenmaal niet beter weet. U kunt proberen hem tot inzicht te laten komen en op andere gedachten te brengen of, als dat niet lukt, hem van zijn verkeerde handelingen te weerhouden.

Ga daarin trouwens niet te ver. Een stoïcijn is geen heilssoldaat die anderen tot inkeer moet brengen. Iedereen is tenslotte verantwoordelijk voor zijn eigen leven. Als u het idee hebt dat het geen zin heeft om iemand iets te leren dan moet u dat ook zeker niet proberen. Zo nodig, en zo mogelijk kunt u corrigerend optreden, eventueel zelfs met geweld, maar vaak zal het om iets onbelangrijks gaan wat maar beter genegeerd kan worden. Door uw geduld en waardigheid te bewaren kunt u dan een voorbeeld vormen dat andere mensen al dan niet hoeven na te volgen. Wat in elk geval niet mag gebeuren is dat u uw gemoedsrust verliest door het domme gedrag van één of andere etter.

20.2 Word niet boos maar tel tot tien

 De stoïcijnen kennen een aantal technieken waarmee u kunt voorkomen dat u boos wordt. Om te beginnen raden ze u aan om niet meteen van het slechtste uit te gaan. Dat de dingen niet lopen zoals u dat graag gewild zou hebben betekent niet meteen dat u ook echt een onrecht is aangedaan. Dingen lopen nu eenmaal niet altijd zoals u dat het liefst zou zien. Mensen zijn autonoom en gedragen zich maar zelden zoals u dat had gehoopt. De wereld heeft er geen boodschap aan dat u hem graag anders had gezien.

Soms is het een voorwerp of een gebeurtenis (zoals een computer die niet doet wat u wilt), maar meestal is het één van uw medemensen die de aanleiding voor het opwekken van uw woede vormt. Wees echter niet te snel met het concluderen dat iemand u bewust tegenwerkt. Lang niet iedereen die iets doet waardoor uw plannen worden gedwarsboomd doet dat ook echt met de bedoeling om u te treiteren. Vaak beseffen ze helemaal niet dat ze u dwarszitten, soms proberen ze u zelfs te helpen, maar doen ze dat gewoon een beetje onhandig. Misschien is het verstandiger om mensen voortaan het voordeel van de twijfel te geven. De meeste mensen zijn niet bewust boosaardig. Ze zijn gewoon een beetje onhandig, misschien zelfs onbenullig en beseffen dikwijls niet goed dat ze u dwarsbomen of zelfs kwetsen.

U kent vast wel een paar mensen die een karakter hebben dat met het uwe botst, ze kunnen u al met een blik en de kleinste dingen kwaad krijgen. Er bestaan nu eenmaal mensen met een moeilijk of zelfs onuitstaanbaar karakter. U kunt proberen dit soort mensen zo veel mogelijk te vermijden, maar als dat niet lukt of niet kan moet u maar denken dat hun karakter vooral hun eigen probleem is. U weet wie u voor u hebt en kunt zijn of haar vervelende opmerkingen gewoon van uw rug af laten glijden. Bedenk daarbij dat niet alleen u boos wordt van de dingen die anderen doen, maar dat ongetwijfeld ook uw eigen doen en laten anderen kwaad maakt. De gedachte dat ook u een bron van ergernis bent voor uw medemens kan helpen uw eigen boosheid wat te relativeren. De meeste dingen en mensen zijn sowieso niet de moeite waard om u druk over te maken. Kweek een olifantshuid, ga gewoon uw eigen gang en trek u niets aan van wat anderen doen, denken en vinden.

Een enkeling is misschien echt kwaadaardig en wil u serieus schade berokkenen. Als iemand u bewust kwaad wil doen, zult u daar snel genoeg achter komen. Maar zelfs dan is er nog geen reden om zelf kwaad te worden. De persoon die u dwars zit denkt ongetwijfeld een heel goede reden te hebben om dat te doen. Vermoedelijk heeft u er veel meer aan als u achter zijn beweegredenen probeert te komen. Als dat lukt kunt u proberen hem duidelijk te maken dat hij het helemaal mis heeft.

Als stoïcijn probeert u natuurlijk uw ergernissen en woede kalm en redelijk te benaderen. De ellende is nu juist dat boosheid waarschijnlijk de minst rustige en rationele van al onze emoties is. Epictetus probeert zijn leerlingen met een voorbeeld uit eigen ervaring duidelijk te maken hoe je met woede moet omgaan.

“Tot voor kort had ik een mooie ijzeren olielamp bij mijn huisaltaar staan. Een paar dagen geleden hoorde ik gerommel bij het raam en toen ik ging kijken was de lamp verdwenen. Ik voelde me even boos worden, maar bedacht al gauw: eigenlijk snap ik die dief wel. Morgen staat er op dezelfde plek een goedkope aardewerken lamp. Ik raakte de lamp kwijt door een dief die handiger en slimmer was dan ik. Althans dat denkt hij, maar hij heeft een hoge prijs voor de lamp betaald. In ruil voor een lamp werd hij een onbetrouwbaar mens, in ruil voor een lamp werd hij een roofzuchtig beest.” (Epictetus, Colleges Boek I)

Epictetus laat zijn aanvankelijke boosheid voor wat het is en kijkt eerst naar de feiten. Voor een emotie toe te laten brengt hij eerst onder woorden wat er nu eigenlijk echt gebeurd is. De woede wordt even geparkeerd en Epictetus neemt de tijd om de feiten onder een rationeel vergrootglas te leggen. Hij is iets kwijt dat hij vrij makkelijk kan vervangen en als hij dat dan toch doet kan hij maar beter een even functioneel, maar een stuk goedkopere en minder diefstalgevoelige lamp van aardewerk kopen. De dief dacht blijkbaar dat het voordelig was om de lamp te stelen. Die gedachte snapt Epictetus best, maar hij voegt er aan toe dat de dief zich toch vergist. De dief heeft de ijzeren lamp duur betaald door zijn integriteit op te geven.

Epictetus wil u hier laten zien dat het traditionele tot tien tellen een prima reactie is bij een gebeurtenis die u ergert of kwaad maakt. Neem even afstand en bedenk welk deel van de situatie in uw macht ligt en welk deel niet. Het ligt absoluut niet in uw macht om alle diefstal uit te bannen, maar u kunt wel voorzichtiger met uw spullen om gaan. Het ligt al evenmin in uw macht om het oordeel van de dief dat hij baat heeft bij diefstal te veranderen, maar het ligt wel degelijk in uw macht om uw reactie op de diefstal aan te passen.

Een andere techniek tegen kwaadheid is een variant op de ‘projectieve visualisatie’ uit een eerdere les. Als u snel boos wordt, zou het zomaar kunnen dat u een beetje te gevoelig bent. U kunt zich er dood aan ergeren dat uw buurman met een luidruchtige bladblazer zijn gazon aan het schoon vegen is, u wordt razend als iemand vergeet de deur achter zich dicht te doen, of iemand zegt iets onhandigs wat u meteen als een kwaadaardige belediging opvat en in woede doet ontsteken. Bedenk dan dat niet iedereen zich door dergelijke kleinigheden aangesproken voelt. Sommige mensen ergeren zich aan het geluid van een vliegtuig, anderen aan een piano en weer anderen kunnen niet tegen rook of de geur van gebakken vis. Ieder mens heeft zijn eigen vreemde particuliere ergernisjes. U staat er ongetwijfeld regelmatig versteld van wat voor onbenullige dingen sommige mensen kwaad kunnen maken. Betekent dat misschien niet dat ook u in dergelijke situaties niet altijd even rationeel reageert? Misschien bent ook u zo hier en daar iets te gevoelig of hebt u wat te lange tenen. Ook de ‘oefening in ontberingen’ kan u helpen. Door u zelf zo nu en dan vrijwillig aan wat milde ontberingen bloot te stellen gaat u misschien de relatieve onschuld van allerlei kleine ongemakken in zien en wordt u niet zo snel meer boos over iets onbelangrijks. Als u een tijdje op een drukke jongerencamping gekampeerd hebt maakt u zich niet zo snel meer druk over het luidruchtige jaarlijkse familiefeestje van uw buren.

Humor is een vaak door de stoïcijnen toegepaste techniek om vervelende gevoelens te relativeren. Stoïcijnen worden vaak gezien als behoorlijk serieuze en ietwat saaie personen. Maar ook dat klopt weer niet. Van Chrysippus wordt zelfs gezegd dat hij aan een lachbui overleden zou zijn toen hij zag dat een brutale ezel zijn middagmaal had opgegeten. Stoïcijnen nemen zichzelf en de wereld om hen heen een stuk minder serieus dan de meeste mensen. Probeer de tegenslagen die u overkomen eens als iets grappigs te zien. Niet iedere vervelende gebeurtenis is meteen een drama. Zijn de dingen waar u zich gewoonlijk zo boos over maakt nu echt zo belangrijk? Probeer uzelf en uw reacties iets minder serieus te nemen. Relativeren van uzelf en de dingen die u overkomen kan enorm helpen om niet zo snel kwaad te worden. Lach uw eigen boze reactie weg. Het leven is te kort om u over alles druk te maken.

Logische uitvloeisels van de humoristische aanpak zijn de oefeningen van de panoramablik en de ‘blik in de eeuwigheid’ uit een eerdere les. Van bovenaf bekeken wordt alles kleiner en lijken dingen minder groot en belangrijk. Probeer voor u echt kwaad wordt eerst eens te bedenken of het wel om iets gaat wat de moeite waard is. Is het eigenlijk niet gewoon een kleinigheid, is het niet een beetje kinderachtig om je hier nu echt zo druk om te maken? Kijk dan ook eens naar de misschien wat minder vrolijke maar wel heel effectieve ‘memento mori’ techniek uit één van de laatste lessen. Als u merkt dat u boos begint te worden, probeer één en ander dan eens vanuit een kosmisch perspectief onafhankelijk van ruimte en tijd te bekijken. Hoe ziet het er dan uit? De filosoof keizer Marcus Aurelius schreef zijn boosheid met dit soort passages van zich af:

“Denk, bijvoorbeeld, aan de tijd van Vespasianus. Er is niets veranderd: de mensen trouwden, kregen kinderen, werden ziek, gingen dood, voerden oorlog, vierden feest, dreven handel, bewerkten het land, waren kruiperig en arrogant, klaagden, werden verliefd, waren gierig, wilden consul of keizer worden. Wat is er nu van hen over? Doe hetzelfde voor de tijd van Trajanus. Ook daar gebeurden dezelfde dingen en ook die mensen zijn nu allemaal dood. Bestudeer de geschiedenis, hele eens machtige en welvarende volkeren zijn verdwenen. Maar denk vooral aan de mensen die je zelf hebt gekend, ze waren ambitieus en jaagden onhaalbare dromen na terwijl ze hun echte talenten verwaarloosden. In plaats van er mee tevreden te zijn zich toe te leggen op het ontplooien van hun echte talenten volgden ze een onbereikbare hersenschim.” (Marcus Aurelius; Boek IV-32)

Ook Seneca wist van zichzelf dat hij een nogal opvliegend karakter had. Om dat onder controle te krijgen gebruikte hij een techniek die ook in het Boeddhisme populair is. Misschien heeft hij hem wel tijdens zijn studies in de Bibliotheek van Alexandrië opgedaan. Het schijnt dat daar ook geschriften over Hindoeïsme en Boeddhisme te vinden waren.

Oefening: De tegengiftechniek

Bij deze zogenoemde ‘tegengiftechniek’ moet u zodra u merkt dat u kwaad begint te worden direct aan een tegenovergestelde emotie denken. Bijvoorbeeld aan vriendelijkheid of blijheid. Hoe moeilijk dat ook lijkt te zijn, trek daarbij een vrolijk en vriendelijk gezicht. Ga rustiger door uw buik ademhalen en probeer daarmee uw hartslag wat omlaag te brengen. Ga zachter praten en langzamer bewegen. Uit recent psychologisch onderzoek blijkt dat uw opgewonden en boze reptielenbrein er danig van in de war raakt als u een vriendelijk gezicht trekt terwijl u zich eigenlijk kwaad voelt. De productie van adrenaline wordt daardoor afgeremd en mogelijk zelfs helemaal stopgezet. Uw woede komt niet echt van de grond. Bovendien reageren ook andere mensen rustiger op iemand die zich, al is het maar uiterlijk, kalm en rustig gedraagt. Het aanpassen van uw gezichtsuitdrukking en uw gedrag werkt de-escalerend zowel voor uzelf als voor uw omgeving. Met deze simpele ‘tegengif’ techniek slaagt u erin uw woede in de knop te smoren. Deze techniek werkt trouwens ook prima bij andere emoties zoals angst en verdriet. Een rustige buikademhaling helpt zelfs bij een paniekaanval en een glimlach, al is het een glimlach als een boer met kiespijn, helpt tegen verdrietige gevoelens.

Als u een opvliegende aard hebt, zult u natuurlijk niet van de ene op de andere dag de rust zelve worden door het toepassen van een paar stoïcijnse technieken. Dat vergt jaren van stoïcijnse praktijk en zelfs dan zal het nog steeds zo nu en dan mis gaan. Met de oefening van het turven van ingesleten reacties kunt u uw voortgang in de gaten houden. Waar u eerst nog een paar keer per week kwaad werd, blijkt u na een paar maanden training nog maar een paar keer per maand uit uw slof te schieten. Probeer als beginnend stoïcijn uw woede voorlopig alleen te reserveren voor de echt belangrijke dingen. Als u er goed over nadenkt zult u algauw merken dat veel van de dingen die u nu boos maken u objectief bekeken eigenlijk helemaal niet zo veel kwaad doen. Door een soort winst en verlies rekening te maken merkt u misschien wel dat de hinder die u ondervindt van een niet afgesloten deur of de herrie van tien minuten bladblazen niet opweegt tegen de hinder die het vervelende gevoel van uw woede oplevert. Door uw boosheid voelt u zich misschien wel slechter dan de echte hinder die u door de ergerlijke gebeurtenis moet ondergaan. Soms bederft een kleinigheid zelfs uw humeur voor de hele dag. Dat is toch doodzonde. U kunt dit soort ergerlijkheden veel beter incasseren en weer zo snel mogelijk vergeten. U loopt zelfs het risico dat u door een impulsieve reactie om een relatief onbetekenende ergerlijkheid een jarenlange ruzie weet te veroorzaken. In een dergelijke situatie weegt het leed van de kleine ergernis absoluut niet op tegen de gevolgen van uw woede. Denk dus goed na of een bepaalde gebeurtenis uw woede wel waard is. Uiteindelijk zult u er achter komen dat er geen enkele situatie bestaat die de moeite waard is om kwaad over te worden.

Toch denken de stoïcijnen dat het soms helpt om te doen alsof je boos bent. Sommige mensen zijn niet vatbaar voor rede of straf, maar begrijpen een boze reactie veel beter. Als u denkt dat u door te doen alsof u boos bent iemand tot de orde te kunnen roepen, moet u dat zeker doen. Denk aan een ondeugend kind dat u gespeeld boos, terwijl u uw lachen nauwelijks kunt inhouden, terecht wijst. Een beetje toneelspelen kan soms geen kwaad, maar pas wel op dat u het overtuigend doet en vooral dat u die gespeelde woede niet echt voelt. En als u dan toch eens uit uw slof schiet, rest er alleen nog de mogelijkheid om later uw excuses te maken. Met het openlijk erkennen van uw fouten kunt u niet alleen de verstoorde relatie met andere mensen herstellen, maar leert u ook zelf om dergelijke vergissingen in de toekomst niet opnieuw te maken.

20.1 Woede de gevaarlijkste passie

 LES 20

BOOSHEID

20.1 Woede de gevaarlijkste passie

Boosheid is voor de stoïcijnen een ondersoort van de grotere passie van het verlangen. Het valt, gek genoeg, dan ook onder de B van begeerte. Voor een stoïcijn is boosheid het verlangen dat iemand anders iets vervelends overkomt. Het is één van de primaire emoties die ons reptielenbrein ons voorschotelt, een soort reflex die ontstaat bij bepaalde gebeurtenissen waarvan het primitiefste deel van onze hersenen meent dat het slecht voor onze overlevingskansen is. Het is bij uitstek een passie die u het leven een stuk moeilijker kan maken. Het verstoort niet alleen uw eigen gemoedsrust, maar door uw woede kan ook uw omgeving behoorlijk van slag raken. Het verduistert het verstand en kan bovendien tot impulsieve handelingen leiden die veel leed en schade kunnen berokkenen. Voor de stoïcijnen was woede dan ook één van de voornaamste passies die bestreden moesten worden. Veel andere emoties hebben nog wel ergens iets goeds in zich, maar woede heeft dat niet en is in de ogen van de stoïcijnen dan ook één van de gevaarlijkste. Seneca heeft er, op verzoek van zijn broer Novatus, zelfs een hele serie boeken aan gewijd. In boek I van die serie ‘De Ira’, Over de Woede, schrijft hij dit:

“Novatus, je hebt me gevraagd om een boek te schrijven over de vraag hoe je je woede kunt bedwingen. Je hebt gelijk dat je vooral voor deze passie bang bent. Meer dan welke andere passie ook is ze afschuwelijk en razend. In andere passies schuilt nog wel wat rust en kalmte, maar deze is niets anders dan opgewondenheid en drukte. Ze gaat als een krankzinnige tekeer met haar onmenselijk verlangen naar wapens, bloed en moord. Ze schenkt nergens aandacht aan zolang ze een ander maar kan schaden. Op zoek naar wraak werpt ze zich in het heetst van de strijd, zelfs als die ook de wreker zelf mee sleurt in het verderf.” (Seneca; Over de Woede, Boek III-1)

Dit was in die tijd een nogal raar standpunt. Bij zijn Romeinse tijdgenoten werd woede juist als een eervolle en prijzenswaardige emotie beschouwd. Het was volgens hen juist goed om door haat en woede gedreven wraak te nemen op je tegenstanders. Seneca’s standpunt was dan ook allesbehalve normaal. Het werd als vreemd en zelfs als choquerend beschouwd. Ook Aristoteles vond dat woede onder bepaalde omstandigheden een goed wapen was voor een verstandig en deugdzaam mens.

“Aristoteles zegt dat woede een wapen is dat mits goed gebruikt heel nuttig kan zijn. Dat zou alleen maar waar zijn als degene die zich van een dergelijk wapen bedient het naar believen kon oppakken en weer wegleggen. Maar deze wapens, die Aristoteles de virtuoze mens aanbeveelt, vechten uit eigen beweging en wachten niet af tot iemand ze opneemt. Ze zijn geen bezit maar nemen bezit van je.” (Seneca; Over de Woede; Boek I-18)

Misschien vindt u zelf ook wel dat woede zo zijn nut kan hebben. Het zet mensen aan om actie te ondernemen tegen een onrechtvaardige situatie. Zonder woede, zegt u, zouden we veel te veel onrecht over onze kant laten gaan. We zouden veel minder gemotiveerd zijn om onszelf en anderen te helpen. Seneca ontkent niet dat woede ons in beweging brengt, het heeft echter het enorme nadeel dat het ons verblindt. We denken niet meer na en jagen als een dolle stier onze wraakgevoelens achterna. Bovendien kan een eenmaal ontketende woede niet zo één, twee, drie weer worden stopgezet. Een verstandig en virtuoos mens zal nooit de hulp inroepen van zo’n blinde, heftige impuls als de woede. Een impuls waar ze zelf geen enkele macht over heeft. Een denkbeeldig tegenstander van Seneca kon zich dit niet voorstellen en zei:

“Wat zeg je nu, wordt een goed mens niet woedend als hij ziet dat zijn vader vermoord wordt en zijn moeder verkracht? Nee, antwoordde Seneca, hij zal zijn ouders proberen te beschermen en de daders bestraffen. Waarom ben je trouwens zo bang dat zijn kinderliefde zonder woede onvoldoende stimulans zal zijn om te handelen?” (Seneca; Over de Woede; Boek I-12).

Moet misdaad dan niet bestraft worden? Verdient zo’n moordenaar en verkrachter niet gewoon de dood? Stoïcijnen zien misdadigers als mensen die de weg kwijt zijn. Het zijn mensen wier beoordelingsvermogen niet goed functioneert. Er is iets grondig mis met hun rationele vermogens. Moet een blinde of een dove soms ook ter dood gebracht worden omdat hij niet goed kan zien of horen? Mensen die verkeerde dingen doen vergissen zich grondig en verdienen dus eerder uw medelijden dan uw wraaklust. Een mening die nu niet minder impopulair is dan in de oudheid, maar uit onderzoek blijkt telkens weer dat ‘heropvoeding’ veel effectiever is als criminaliteitsbestrijding dan zware straffen. De rationele stoïcijnse reactie op misdrijven is dan ook een stuk verstandiger dan de gebruikelijke door woede en haat ingegeven wraakzucht.

Stoïcijnen laten niet over zich heenlopen en mensen die hen kwaad doen zullen zeker terecht gewezen worden. Desnoods zelfs met geweld, stoïcijnen zijn vredelievend maar geen pacifisten. Ze zullen hierbij echter alles in het werk stellen om te voorkomen dat ze dat uit woede doen. Ze zullen hun reactie eerder uitstellen tot ze weer wat rustiger zijn dan dat ze kwaad zullen reageren. Naar alle waarschijnlijkheid zal een rustig beredeneerde reactie een stuk effectiever uitpakken dan een onbezonnen, woedende en impulsieve daad. Een straf is voor de stoïcijnen dan ook niet bedoeld als wraakneming. Het moet erger voorkomen en de slachtoffers beschermen, maar tegelijkertijd moet het helpen de dader tot inkeer te brengen.

“Wie fouten maakt moet dus gecorrigeerd en terechtgewezen worden. Al naargelang de omstandigheden, met zachte hand of met een harde ijzeren vuist. Er moet van hem een beter mens gemaakt worden, zowel voor zijn eigen bestwil als in het belang van de samenleving. Niet zonder hem te straffen, maar wel zonder woede. Want wie is er nou kwaad op een zieke?” (Seneca; Over de Woede; Boek I-15)

Leef aandachtig!

 Maar weinig mensen leven in het nu. In plaats van zich te concentreren op wat er op dit moment met hen gebeurt, zitten ze met hun gedachten in de toekomst of in het verleden. Misschien bent u ook wel één van die mensen die leven voor die periode waarin alles eindelijk perfect zal worden. Op dat moment zult u gelukkig zijn en innerlijke rust verwerven. Zo werkt het natuurlijk niet. U bent hard bezig uw leven te verspillen. De stoïcijnen willen dat u sereniteit en helderheid van geest in het hier en nu weet te verwerven. Een ander moment heeft u niet en zult u ook nooit krijgen.  Ze willen daarom dat u zo veel als mogelijk verkeert in een staat van wat tegenwoordig mindfulness wordt genoemd.

Die stoïcijnse mindfulness moet een onderdeel worden van uw dagelijkse leven. Onbeduidende zaken als uw tanden poetsen, afwassen, stofzuigen en het vuilnis buiten zetten moeten net zo bewust en intens uitgevoerd worden als beduidende dingen als de liefde bedrijven, uw geliefden knuffelen, een sollicitatiegesprek voeren of een examen maken. Het doet er niet toe wat, als er iets is dat benoemd of gevoeld kan worden, dan kunt u er ook bewust aandacht aan schenken. Epictetus zei het zo:

‘Vandaag wil ik plezier maken’. Prima, maar waarom zou je dat dan niet mindful doen? ‘Ik wil muziek maken’. Wat hindert je om ook dat met aandacht te doen? Er is toch geen enkel onderdeel van het leven waarbij mindfulness niet belangrijk is? Of doe je dingen soms slechter als je niet oplet en beter als je er geen aandacht aan besteedt? Is er ook maar iets in het leven dat beter gaat als het zonder aandacht wordt gedaan? Werkt een timmerman beter als hij zijn aandacht er niet bij heeft? Is het veiliger op het schip van een onoplettende kapitein? Zijn er minder belangrijke dingen die beter gaan als je niet oplet? Heb je dan niet door dat je de controle verliest als je je geest alle kanten laat opgaan? Eenmaal verloren herover je die controle over je oordeelsvermogen, zelfrespect en matigheid niet meer zo makkelijk. Je doet maar wat er in je opkomt, je volgt je ingevingen. (Epictetus; Colleges; boek 4, hoofdstuk 12)

Eigenlijk zegt Epictetus hier dat u een activiteit of ervaring meer inhoud kunt geven door er meer aandacht aan te besteden. Door er uw aandacht bij te houden wordt alles wat u doet levendiger en echter. Iets wordt echter doordat u uw gedachtenstroom een beetje in toomt. U staat meer in contact met wat er werkelijk gebeurt. De, eerder behandelde, meditatie oefeningen kunnen u helpen om ook uw dagelijkse beslommeringen van moment tot moment bewust te beleven. Door regelmatig te mediteren zult u merken dat ook uw leven van alledag vanzelf meer doordrongen raakt van een stoïcijnse mindfulness. Waarschijnlijk zult u ook merken dat uw geest rustiger en minder reactief wordt.

Wanneer u er langzamerhand aan gewend raakt om ieder moment bewust te beleven zult u merken dat het ook plezierig is om ‘in het moment’ te zijn. Zelfs bij normaal gesproken vervelende klusjes als stofzuigen en afwassen. U zult er achter komen dat u niet even snel hoeft stof te zuigen om daarna weer iets belangrijks te gaan doen. Nee, u zult gaan begrijpen dat ook het moment van het stofzuigen uw leven is. U doet uzelf te kort als u dit soort momenten mist doordat uw geest elders vertoeft. Epictetus wil dat u probeert u van ieder stoffig hoekje, iedere beweging van uw lichaam, het gevoel van de stofzuigerstang in uw handen, het geluid van de zuiger en het gekwetter van uw gedachten bewust te zijn.

Deze benadering kunt u toepassen bij alles wat u doet. Of u het nu alleen doet of met anderen. Als u toch iets doet is het dan niet verstandiger om het met heel uw wezen te doen. Wat verliest u ermee door dat te doen? Niets, maar door er aandacht aan te besteden zal alles wat u onderneemt makkelijker en zinvoller worden. In feite dagen de stoïcijnen u uit om te beseffen dat dit het is. Het hier en nu is uw leven. Meer is er niet. Het gaat erom wat u er mee doet. Overkomt uw leven u? Bent u werkelijk de gevangene van uw  omstandigheden, uw verleden, uw verplichtingen, uw to do lijstjes, uw lichaam, uw gedachten, uw gevoelens, uw kwalen? Natuurlijk niet. U moet beseffen dat het uiterst belangrijk is om aandachtig, mindful, te zijn bij alles wat u in uw dagelijks leven doet. Alles wat u in uw leven doet is immers rijker en levendiger als u het met aandacht doet.

19.4 Tenslotte

 In deze les hebben we een begin gemaakt met de stoïcijnse EHBO-trommel. Met deze trommel komen de drie ‘topoi’ weer bij elkaar. U heeft in de eerdere lessen al kennisgemaakt met een groot aantal stoïcijnse technieken en hebt onderhand een heel aardig beeld van de stoïcijnse filosofie opgebouwd. U heeft gemerkt dat het stoïcisme een heel praktische en in zekere zin zelfs alledaagse levenskunst is. In dit deel van de cursus gaan we het geleerde zelfs nog praktischer maken.

Een gewaarschuwd mens telt voor twee, maar een geoefend stoïcijn zelfs voor drie. In deze les heeft u geleerd dat een goede voorbereiding het halve werk is. Door u zo levendig mogelijk allerlei moeilijkheden voor de geest te halen en u er in gedachten op voor te bereiden voorkomt u niet alleen dat u in paniek raakt als er iets ergs gebeurt u maakt zich ook nog eens de stoïcijnse deugden eigen. Door de oefeningen uit deze les regelmatig te doen gaat u steeds dieper beseffen dat het niet de uiterlijkheden zijn waar het in het leven om draait. UIterlijkheden zijn bij definitie zaken waar u geen of slechts een beperkte controle over heeft. Het zijn juist de dingen waar we wel een volledige controle over hebben die bepalend zijn. Door uw hersenen dit regelmatig voor te houden in visuele en emotioneel sprekende beelden, gaan ze het op een gegeven moment geloven. Op dat moment heeft u een reuze sprong naar een virtuozer en dus ook gelukkiger leven gemaakt.

Stoïcijnen kunnen op deze manier hun zelfdiscipline trainen, zonder dat er ook echt iets aan de hand is. Door telkens weer in gedachten een rationele reactie op een akelige gebeurtenis te herhalen, vergroot u de kans om ook in het echte leven adequaat te reageren. In gedachten ondergaat u de gebeurtenis als iets dat u onverschillig laat, iets dat geen enkele invloed heeft op uw virtuositeit. Het is dan ook vooral uw reactie op de gebeurtenis die u aan het trainen bent. De gebeurtenis zelf valt niet te voorkomen en is onbelangrijk, maar uw reactie op die gebeurtenis is cruciaal.

Het is helaas onvermijdelijk, ook u zal uw portie ellende te verduren krijgen. Al was het maar uw eigen aftakeling en dood. Ja, als stoïcijn moet u de moed hebben om ook uw eigen sterfelijkheid onder ogen te zien. De dood is onvermijdelijk en trekt zich niets aan van wat u wilt doen, denkt of verlangt. Kortom, ook de dood is in stoïcijnse ogen onbelangrijk. Zwartkijkerij helpt gelukkig niet alleen onder dergelijke dramatische omstandigheden. Ofschoon uiteindelijk niemand aan zijn portie drama kan ontkomen bestaat het leven gelukkig vooral uit klein leed en nauwelijks uit grote drama’s. Kleine dingen die dan wel niet al te dramatisch zijn, maar die u toch behoorlijk spannend kunt vinden. Een sollicitatiegesprek, het geven van een presentatie, een optreden met uw amateurband, een bezoek aan uw tandarts en nog veel meer van dat soort klein leed. De stoïcijnse zwartkijkerij is ook voor dit soort kleine drama’s bedoeld. Het valt zelfs aan te raden om uw oefeningen met dit soort ‘kleinigheden’ te beginnen voordat u zich aan de ernstige ziektes, zware ongevallen, vliegrampen en aanslagen waagt. En als het dan toch nog mis gaat zijn er als laatste redmiddel nog de oefeningen van het compartimenteren en de stoïcijnse mantra.

19.3 Verdeel en heers

 U kunt niet op alle tegenslagen voorbereid zijn. Zo nu en dan gebeurt er nu eenmaal iets wat u in uw wildste dromen nog niet had kunnen voorzien. Ook daar moet u als leerling stoïcijn tegen gewapend zijn. Het begint met een stapje terug doen op het moment dat er iets gebeurt dat bij u een onprettige emotie opwekt. U moet het dan tot u laten doordringen dat, bijvoorbeeld een gevoel van ongerustheid, niet meer is dan een oordeel. Het is een gedachte en net zoals alle gedachten is het iets dat weer voorbij gaat. Een onprettige emotie is een enorm opdringerige gedachte die er alles aan doet om voor te dringen en alle andere gedachten naar de achtergrond te duwen. Toch is het niet meer dan één gedachte tussen al die andere gedachten. De meeste van die willekeurige gedachten gaan nergens over, het zijn onzin dingetjes die zomaar in uw hoofd opduiken. Ze hebben doorgaans niets met de werkelijkheid te maken en zijn vooral een soort opvulling van de tijd dat u even niet bewust ergens aan denkt. Hetzelfde geldt voor emotionele gedachten. Net als bij die andere gedachten kunt u de aanwezigheid van die vervelende emotie dan ook gewoon accepteren. Geef hem niet meer aandacht dan hij verdient, hij is er gewoon en probeert voor te dringen, maar er is geen enkele reden om hem belangrijker te vinden dan al uw andere gedachten. Integendeel, de kans is immers heel groot dat hij op een foute inschatting berust. Hij is niet reëler dan al die zinloze ditjes en datjes die normaal door uw hoofd spoken. Probeer hem maar niet te controleren, accepteer dat hij er is en laat het daarbij. De in een eerdere les besproken bladeren in een beek meditatie kan u daarbij goede diensten verlenen.

Epictetus maakte er een oefening van die vergelijkbaar is met de eerder behandelde ‘training in afstand nemen’. Hij raadde zijn leerlingen aan om bij iedere vervelende gedachte eerst een stapje terug te doen. Oefen u er dus in om bij iedere vervelende gedachte meteen te zeggen: ‘je bent maar een indruk en niet meer dan dat’. Doe een stapje terug om de gedachte te onderzoeken. Laat u niet onmiddellijk meeslepen door uw eerste automatische reactie op gedachten, gebeurtenissen of wat er tegen u gezegd wordt. Neem de tijd om één en ander rationeel te bekijken en beslis dan wat u er mee gaat doen. Is het iets waar u iets mee kunt, iets waar u controle over hebt, kom dan in actie. Maar als het om iets gaat waar u toch niets aan kunt doen, iets dat buiten uw controle ligt, laat het dan varen. Accepteer het zoals het is en beschouw het als iets wat u niet raakt. De controle over uw leven in eigen hand nemen, betekent ook dat u niet probeert iets te doen wat theoretisch, praktisch of logisch onmogelijk is.

Probeer tegelijkertijd de manier waarop u de negatieve emotie benoemt te veranderen. In plaats van te zeggen: ‘dit is echt verschrikkelijk’, zou u tegen uzelf kunnen zeggen: ‘dit is niet waar ik voor gekozen zou hebben, maar ik kan het aan’. U kunt van de wereld nu eenmaal niet eisen dat ze zich naar uw wensen schikt, maar u kunt wel hopen dat iets loopt zoals u het het liefst ziet. Internaliseer uw doelen en verander de manier waarop u tegen uzelf praat. Gebeurtenissen zijn niet verschrikkelijk of afschuwelijk, maar ongewenst en u was sowieso alleen maar van plan om alles te doen wat in uw vermogen lag. Tot het onmogelijke is niemand verplicht.

Een virtuoze levenswijze dwingt u soms om situaties op te zoeken en confrontaties aan te gaan die negatieve emoties bij u opwekken. Het is zeker niet stoïcijns om dergelijke situaties te vermijden. U kunt zich niet ontplooien zonder zo nu en dan iets te doen wat u spannend of zelfs eng vindt. Als leerling stoïcijn moet u dan gewoon de confrontatie aan gaan en de bijbehorende emoties accepteren. Door dit te doen en de hier beschreven technieken te gebruiken zult u gaan merken dat u steeds makkelijker met uw vervelende gevoelens om kunt gaan. Ze worden minder belangrijk en blijven meer op de achtergrond, misschien bereikt u zelfs het moment dat ze niet eens meer de moeite nemen om zich te laten zien.

Soms moet u gewoon iets doen of ondergaan waar u enorm tegenop ziet: een pijnlijke en ingrijpende medische behandeling, een slecht nieuws gesprek of een vervelende confrontatie met een tegenstander. Kortom, een situatie waarin het niet te vermijden lijkt te zijn dat u pijn zult lijden. De stoïcijnen gebruikten voor dit soort situaties een soort verdeel en heers techniek. Zo konden ze vervelende situaties minder vervelend maken. Als ze iets akeligs moesten ondergaan, probeerden ze de gebeurtenis in stukjes te verdelen. Door stap voor stap, moment na moment de confrontatie aan te gaan konden ze makkelijker hun gemoedsrust bewaren. Iedere gebeurtenis bestaat tenslotte uit een opeenvolging van kleinere gebeurtenissen, die zelf apart beter te dragen zijn dan de grote gebeurtenis in zijn geheel.

Deze techniek om het heden in isolatie te beschouwen lijkt heel erg op de soortgelijke techniek van de ‘reality check’ waarbij dingen worden ontleed in hun bestanddelen. Alles wat verschrikkelijk en afstotelijk of juist heel erg verleidelijk lijkt wordt daarbij teruggebracht tot zijn essentie. Op de tafel van de patholoog-filosoof wordt alles in stukjes gesneden en onderdeel voor onderdeel bekeken. Is het eenmaal in stukjes verdeeld nog wel zo erg of zo aantrekkelijk? Als de losse momenten en de aparte onderdelen van een gebeurtenis dragelijk zijn, hoe zit het dan met het grote geheel? Is dat dan niet ook dragelijk geworden?

Als u onderstaande oefening regelmatig uitvoert zult u merken dat de dingen waar u vroeger enorm tegenop zag vanzelf een stukje makkelijker worden. Probeer het bijvoorbeeld eens uit op een bezoekje aan de tandarts. Leuk zal het vast nooit worden, maar misschien wel dragelijk.

Oefening: Compartimenteren, verdeel en heers

• Doe uw ogen dicht en stel u een situatie voor waarin u uw emotionele evenwicht verloren hebt. Een situatie waarin u geleden hebt. Probeer de voorstelling zo beeldend en levendig mogelijk te maken met alles wat u zag, hoorde en voelde. Begin met een gebeurtenis waarin u maar een klein beetje van streek raakte en niet meteen met iets wat echt indruk op u heeft gemaakt.

• Probeer nu de gebeurtenis onderdeel voor onderdeel te bekijken. Concentreer u eerst alleen op wat u zag. Concentreer u vervolgens alleen op wat u hoorde, proefde, voelde en rook. Legitimeert ieder los onderdeeltje de emoties die bij u opkwamen?

• Herleef de gebeurtenis opnieuw maar nu beeldje voor beeldje. Knip het op in losse momenten en bekijk ieder moment apart van het geheel. Legitimeren de aparte stukjes de emoties die u erbij voelde?

• Onderzoek tenslotte of de stukjes gaan over iets waar u controle over hebt. Heeft ieder apart partje iets te maken met uw oordeelsvermogen, uw gevoel of uw wil? Kijk dan nu of ook het totaal iets betreft waar u controle over hebt.

• Doorleef de gebeurtenis nog een keer, maar nu door de ogen van een stoïcijn. Welke stoïcijnse eigenschappen zou u kunnen aanwenden als tegengif tegen de vervelende gevoelens? Voelt u nog steeds de vervelende emoties of zijn ze een beetje dragelijker geworden?

• Herhaal deze oefening iedere dag totdat u zich de gebeurtenis voor de geest kunt halen zonder de vervelende emoties te voelen. Door het een aantal malen doorleefd te hebben en door u een voorstelling gemaakt te hebben van een stoïcijnse manier om ermee om te gaan ontstaat een zekere gewenning.

• Kies vervolgens een andere wat uitdagendere gebeurtenis en herhaal de oefening. Herhaal deze oefening zo vaak als nodig en op de momenten dat u denkt dat u daar behoefte aan heeft.

Een andere oefening die u kan helpen om vervelende emoties het hoofd te bieden is de stoïcijnse mantra. De stoïcijnen kenden hun eigen mantra’s. In tegenstelling tot de hindoeïstische en boeddhistische mantra’s hadden deze geen religieuze of magische betekenis. Het waren vooral korte kernachtige spreuken waarop je altijd kon terugvallen. De stoïcijnse tegeltjeswijsheden die u iedere les krijgt voorgeschoteld, zijn een voorbeeld van dergelijke spreuken. Van een leerling werd verwacht dat hij of zij een heel repertoire van dergelijke spreuken uit het hoofd kende. Het was de bedoeling dat hij zo in elke situatie de kernpunten van de stoïcijnse filosofie bij de hand had. Het ‘Encheiridion’ het beroemde ‘Handboekje’ van Epictetus, was zelfs bedoeld als een verzameling kernachtige spreuken die uit het hoofd geleerd moesten worden. Zo kon een leerling op een moeilijk moment altijd een passende stoïcijnse spreuk naar voren halen.

Hoewel het geen kwaad kan om wat zinnetjes uit het ‘Encheiridion’ uit uw hoofd te leren, zal ik niet van u verlangen om het hele boekje uit het hoofd te leren. De tijd dat mensen hele lappen tekst konden reciteren is wel voorbij. Ik heb wel een moderne mantra voor u die u kan helpen om vervelende emoties wat beter het hoofd te kunnen bieden.

Oefening: De stoïcijnse mantra tegen de passies

Deze mantra is geïnspireerd op het boek ‘Duin’ van Frank Herbert en kan bij allerlei vervelende emoties worden opgezegd. Probeer op het moment dat u een vervelende en ongewenste emotie voelt opkomen door de buik te ademen en zeg deze mantra bij uzelf op:

“Ik moet niet bang/kwaad/… zijn. Angst/woede/.... is de moordenaar van het verstand. Ik zal mijn angst/woede/… onder ogen zien. Ik laat mijn angst/woede/… over en door me heen vloeien. Waar de angst/woede/… voorbij is gegaan, blijft niets achter. Alleen ik zelf blijf.”

U kunt de betreffende emotie zelf invullen. Oefen deze mantra eerst als een soort meditatie, zonder dat er sprake is van een emotie. Voer daarbij een korte bodyscan uit en probeer u zo veel mogelijk te ontspannen. Pas de mantra voorlopig alleen onder minder veeleisende omstandigheden toe. Dus niet op een moment dat u echt woedend of angstig bent, maar op een moment waarop u zich een beetje ergert of iets een beetje spannend vindt.

19.2 Zwartkijkerij en nachtmerries

De dingen gaan lang niet altijd zoals u ze het liefst zou zien gaan. Pech en andere tegenslagen zijn niet te ontlopen en leiden hoe dan ook tot vervelende gevoelens en emoties. De gevoelens die we hierboven pre-emoties noemden zijn, zoals u inmiddels weet, onvermijdelijk. U weet ondertussen ook dat u bewust met zo’n pre-emotie moet instemmen om die ook echt als een emotie te blijven voelen. Het is echter niet zo dat u door dit te weten ook meteen in staat bent om die negatieve emoties in de kiem te smoren. Alleen een stoïcijnse wijze weet hoe hij zich moet vrijwaren van alle onaangename gevoelens, maar dergelijke personen zijn nogal zeldzaam. Onaangename emoties zijn voorlopig dus nog onvermijdelijk. Hoe stoïcijns u ook wordt, u zult altijd onplezierige ervaringen te verwerken krijgen. Een actief en virtuoos leven als stoïcijn vergroot zelfs de kans dat u met negatieve emoties in aanraking komt. Door uw handelen te richten op de dingen die u echt belangrijk vindt, moet u dikwijls uw comfortzone verlaten en dat gaat nu eenmaal gepaard met gevoelens van angst en stress. U zult daarbij de nodige tegenslagen te incasseren krijgen. Stoïcijnen hebben bovendien nog weleens de neiging om op iemands lange tenen te gaan staan, en niet iedereen neemt dat stoïcijns op. Het stoïcisme weet dat en heeft gelukkig een volle gereedschapskist met technieken ontwikkeld om de onprettige gevoelens waarmee tegenslagen gepaard gaan binnen de perken te kunnen houden.

Veel tegenslagen komen onverwacht en dat maakt het er door veroorzaakte leed alleen maar erger. De tegenslag wordt er niet anders door, maar het onverhoedse maakt de schok en verwarring wel groter. Stoïcijnen waren daarom zwartkijkers. Ze wilden voorbereid zijn op allerlei rampen en ongelukken en wilden daarmee het ontstaan van angstgevoelens en emotioneel lijden voorkomen. Iedereen denkt wel eens aan dingen die mis kunnen gaan. Dat is alleen maar verstandig. Om te voorkomen dat uw fiets gestolen wordt koopt u een goed slot en zet u hem het liefst in een bewaakte stalling. U denkt aan dit soort dingen om te voorkomen dat ze ook echt gebeuren. Maar niet alles valt te voorkomen. Hoe goed u uw best ook doet, er zullen altijd dingen fout gaan. De stoïcijnen wilden hun leerlingen ook op de dingen die echt mis gaan voorbereiden.

Voorbereiding is alles, en dat geldt natuurlijk ook voor de minder prettige dingen van het leven. Het is al vervelend genoeg dat er dingen misgaan, maar als ze onverwacht komen wordt het alleen maar erger. Het is dan niet alleen de gebeurtenis zelf die de passie veroorzaakt. Er komt nog een schrikreactie bovenop. Uw basisgevoel van veiligheid en onkwetsbaarheid wordt wreed verstoord. Een misschien wel prettig, maar helaas nogal onrealistisch basisgevoel. Als stoïcijn streeft u ernaar rationeel en realistisch te zijn. U bent nu eenmaal niet onkwetsbaar en al evenmin veilig. Althans de externe dingen zoals uw lichaam en bezit zijn dat niet. De interne dingen waar u volledige controle over hebt zijn absoluut veilig en onaantastbaar. De stoïcijnen hadden een buitengewoon efficiënte methode om de schrikreactie van onverwachte gebeurtenissen te dempen en daarbij leerden ze bovendien ook nog eens hoe ze in stresssituaties het best konden reageren.

Om dit mogelijk te maken schreven stoïcijnse scholen aan hun leerlingen een niet al te vrolijke psychologische oefening voor: de ‘premeditatio malorum’. De leerling moest zich in een soort toestand van zelfhypnose/meditatie brengen en zich zo levendig mogelijk voorstellen dat hem iets rampzaligs overkwam. Dit moest hem wennen aan de situatie en een ‘so what’ houding bij hem kweken. Bovendien kon hij zo alvast een handelswijze oefenen om met de ramp om te gaan. Seneca omschreef het in één van zijn brieven zo:

"Juist in tijden van onbezorgdheid moet je je voorbereiden op moeilijkheden en juist als de fortuin je goed gezind is moet je je sterken voor tegenslag. In vredestijd maakt de soldaat lange marsen, zonder dat er een vijand te bespeuren valt, bouwt hij een muur en vermoeit hij zich met overbodige inspanningen om opgewassen te zijn tegen een inspanning als die nodig is. Als je wilt dat iemand bij tegenslag niet in paniek raakt, moet je hem voor die tegenslag trainen.” (Seneca, Brieven aan Lucilius 18-6).

In een latere brief wordt hij nog wat explicieter en somt een aantal van de dingen die er mis kunnen gaan op. De meeste van de gebeurtenissen die hij opsomt heeft hij trouwens zelf aan den lijve ondervonden.

“Bereid je voor op ballingschap, foltering door ziekte, oorlog en schipbreuk. Het lot kan het vaderland van jou en jou van je vaderland beroven, het kan je verjagen naar een afgelegen streek maar ook naar een plek waar je stikt in een enorme mensenmassa en toch eenzaam bent. Op alles wat het lot ons mensen kan voorschotelen, moeten we voorbereid zijn en niet alleen op wat vaak voorkomt. Alles wat ons kan overkomen moeten we ons van tevoren voor de geest halen om niet overvallen te worden en verbijsterd te raken door zeldzame en onverwachte gebeurtenissen. Wij moeten alle noodlottigheden onder ogen zien.” (Seneca, Brieven aan Lucilius 91-8).

In de klassieke literatuur ging het dan vooral om dingen als verbanning, ziekte, armoede en ook de eigen dood. Door dit regelmatig te doen zou de leerling zijn geest sterken en zich alvast van te voren wennen aan ernstige tegenslag. De leerling zou zich zo het besef eigen maken dat dit soort externe gebeurtenissen niet echt belangrijk zijn voor een gelukkig leven. Alleen je persoonlijke instelling is van belang. Natuurlijk zal iedere stoïcijn dit soort rampen proberen te voorkomen, maar als ze dan toch gebeuren, en dat is voor ieder mens uiteindelijk onvermijdelijk, weet hij dat het voor zijn welzijn geen rol speelt. Een mens kan onder de meest ellendige omstandigheden goed functioneren. Ja, hij kan dan zelfs op zijn best zijn. Het stoïcijnse zwartkijken maakt bovendien dat geen enkele tegenslag onverwacht komt. De leerling kan zich zo voorbereiden op iedere denkbare ramp en er op die manier op voorbereid zijn.

Maar dat is niet het enige voordeel van de stoïcijnse zwartkijkerij. Het kan ook de hierboven beschreven hedonistische adaptatie tegengaan. Door u regelmatig voor te stellen dat u de dingen die u als vanzelfsprekend beschouwd niet meer hebt, gaat u die dingen meer waarderen. De ‘premeditatio malorum’ is zo een wat heftigere vorm van de oefening van de negatieve visualisatie. Stelt u zich bijvoorbeeld voor dat uw partner of kind overleden is, of, minder extreem, dat u het voortaan zonder die mooie en erg handige auto moet doen. De kans is heel groot dat u, als u dit soort dingen regelmatig doet, voortaan ook minder last zult hebben van de hedonistische adaptatie.

Uit modern psychologisch onderzoek blijkt dat deze antieke zwartkijkerij een schot in de roos was. Het vermijden en onderdrukken van zwartgallige gedachten blijkt juist tot een toename van angstgevoelens te leiden. Een soortgelijke techniek wordt tegenwoordig onder de naam ‘imaginaire exposure’ zelfs in de cognitieve gedragstherapie toegepast. Het hoeft bij deze techniek trouwens niet alleen over grote rampen te gaan, ook kleine tegenslagen en dingen die u angstig maken kunnen op deze manier worden aangepakt. De ‘premeditatio malorum’ schijnt de volgende positieve effecten te hebben:

• Gewenning, hoe vaker u iets in gedachten beleeft hoe ‘gewoner’ het wordt.

• Relativering, de situatie is niet meer zo erg als hij aanvankelijk lijkt.

• Opheffing van de hedonistische adaptatie.

• Vermindering van een schrikeffect, u weet van te voren wat er mis zou kunnen gaan.

• Oefening van ‘coping skills’, u weet al wat u het best kunt doen om het probleem of de situatie aan te pakken.

Met deze oefening went u uw reptielenbrein langzaam maar zeker aan de moeilijkheden van de moderne tijd. Uw reptielenbrein kent alleen roofdieren, andere mensen, bedorven voedsel en steile kliffen als gevaren. Met uw ‘hegemonikon’ kunt u echter nog een veel groter aantal in deze moderne tijd realistischere gevaren bedenken. Door regelmatig een uurtje zwartkijkerij in te lassen kan zelfs een gevoel van verveling optreden. Dit was volgens de stoïcijnen een goed teken. U bent als het ware immuun aan het raken. Het betekent dat u de mogelijke catastrofe onder controle begint te krijgen. Stoïcijnen proberen op deze manier hun karakter te trainen en zich voor te bereiden op tegenslag. Als er dan echt iets gebeurt, bent u er op voorbereid. Het komt niet onverwachts en u weet wat u te doen staat.

Oefening: ‘De ‘premeditatio malorum’

Met deze oefening gaat u zich voorstellen dat u iets vervelends overkomt en leert u zich voor te bereiden op alle mogelijke tegenslag. U zult minder schrikken als er dingen misgaan en u zult beter weten hoe u dan het beste kunt reageren. Ga eens per week of zoveel vaker als dat uitkomt met uzelf in gesprek over de vervelende dingen die er op dit moment in uw leven spelen. Kies er één uit waar u de komende tijd mee aan de slag wilt gaan. Kies in het begin vooral kleine, relatief onbelangrijke problemen en zorgen. Herhaal de oefening, dagelijks of een aantal malen per week tot de getrainde situatie u niet zo veel meer doet. Als u eenmaal zo ver bent, kunt u een andere misschien wat ernstigere zorg aanpakken. U kunt nu zelfs gebeurtenissen uitkiezen die helemaal niet spelen en waarvan u misschien denkt dat ze u nooit zullen overkomen. U verwacht dat de kans erg klein is dat u ooit in een oorlog of bij een epidemie betrokken zult raken (is die kans wel zo klein?). Ga, als u daar aan toe bent, toch ook met dergelijke onwaarschijnlijke gebeurtenissen aan de slag.

Kies een rustige plek uit waar u minstens een half uur ongestoord kunt nadenken en begin aan uw ‘premeditatio malorum’. Ga daarbij de volgende zaken na.

• Wat gebeurt er op dit moment in uw leven? Welke dingen bent u de komende tijd van plan te ondernemen? Hoe staat het met de dingen die u aan het ondernemen bent? Kies één van de dingen waar u zich een beetje zorgen over maakt uit. U heeft bijvoorbeeld volgende week een functioneringsgesprek met uw baas, en u denkt dat het wel goed zit, maar bent toch een klein beetje nerveus.

• Stel dan eerst de meest waarschijnlijke en dus realistische toekomstverwachting vast. Dus niet de meest wenselijke, maar wat er gezien de huidige omstandigheden in de lijn der verwachtingen ligt. Om bij het voorbeeld te blijven. U meent uw werk goed gedaan te hebben en het lijkt erop dat u een goede beoordeling te wachten staat.

• Ga vervolgens na wat er allemaal mis zou kunnen gaan. Wees daarbij niet te voorzichtig. Neem alles mee wat er mogelijkerwijs verkeerd zou kunnen gaan, hoe onwaarschijnlijk ook. Maak er een ‘worst case’ scenario van. Beperk u wel tot de feiten. U hoeft er nog niets bij te voelen of denken. Zonder het u te hebben gerealiseerd heeft u een kardinale fout gemaakt. Uw baas zal u tijdens het gesprek op staande voet ontslaan en bovendien ook nog een immense vergoeding van u eisen omdat u het bedrijf met uw fout schade heeft toegebracht.

• Haal dat scenario zo levendig mogelijk naar voren. Doe alsof de situatie zich nu al voordoet. Stel u het kantoor van uw baas voor, de stoel waarop u zit, het theekopje dat u vasthoudt, de woorden die gesproken worden. Kortom alles wat u kunt bedenken.

• Ga bij uzelf na wat voor gevoelens dit bij u oproept. De emoties zullen niet zo scherp en fel zijn als in een werkelijke situatie, maar echt genoeg om gevoeld te worden. U zou zich tijdens het ingebeelde functioneringsgesprek bijvoorbeeld bang, ontzet, verontwaardigd of misschien zelfs kwaad kunnen voelen.

• Laat de gevoelens over u heen komen en vraag u na een tijdje af of het allemaal echt zo erg is als het lijkt. Analyseer vervolgens of het hier gaat om dingen die u in uw macht heeft. Welke stoïcijnse deugden en vaardigheden staan u ter beschikking om u te weer te stellen? Om nog eens op het voorbeeld terug te komen. U weet dat u tijdens uw werk uw best gedaan hebt. Dat is het enige wat u onder controle had. Er valt u dus niets te verwijten. Dat u toch een fout hebt gemaakt en dat uw baas u daarom wil ontslaan ligt buiten uw controle. Het gaat dus om dingen die onbelangrijk zijn voor een virtuoos leven.

• Bedenk tenslotte wat een stoïcijnse wijze in een dergelijke situatie zou doen. Wat zou hij tegen uw baas gezegd hebben? Wat zou hij gedaan hebben? Neem u voor om net zo te reageren mocht u dit onwaarschijnlijke scenario toch overkomen.

U zult wel denken: ‘Wat een rot oefening! De stoïcijnen vragen van me om me de meest vreselijke dingen te gaan inbeelden. Ik moet nu al voelen hoe ik me zou voelen als ik zelf of mijn geliefden ernstig ziek zouden zijn. Ik moet me gaan inbeelden dat ik ontslagen word, een ongeluk krijg, overvallen word, dat ik tijdens de wintersport onder een lawine terecht kom, of wat er verder nog aan ellende te bedenken valt. Lekker dan. Ik vermijd dat soort gedachten liever. Als het fout gaat is het vroeg genoeg om me rot te voelen. Ik heb er niet de minste behoefte aan om me nu al ellendig te voelen’.

Een begrijpelijke reactie, maar de moderne psychiatrie is het met de stoïcijnen eens dat het beter is om nu al, voordat er ook maar iets aan de hand is, de confrontatie aan te gaan met een mogelijke tegenslag. Veel mensen worden toch wel door allerlei zorgen en angsten gekweld. U zult waarschijnlijk net als iedereen daar iets aan proberen te doen door uw gedachten af te leiden. U gaat iets leuks doen of keihard aan het werk. U doet uw uiterste best die zorgen uit uw gedachten te bannen, maar op de één of andere manier weten ze altijd weer de kop op te steken. Angsten hebben de vervelende neiging erger te worden als ze genegeerd worden. Het onderdrukken van angsten en zorgen put u uit en leidt alleen maar tot nog meer stress.

Door de confrontatie met uw angsten en de situaties waarin ze opkomen aan te gaan raakt u er aan gewend. Het wordt minder erg, misschien zelfs een beetje saai. U heeft het tenslotte allemaal al eens eerder meegemaakt. U raakt een beetje immuun voor de negatieve emoties die de vroeger zo angstaanjagende situatie bij u teweegbracht. Gewenning is een prima tegengif voor alle vervelende situaties. ‘Alles went, zelfs hangen’.

Dit betekent niet dat stoïcijnen pessimisten zijn, het zijn vooral realisten. Ze weten dat het soms anders loopt dan je je had voorgesteld en proberen daar mentaal op voorbereid te zijn. Die voorbereiding betekent niet dat alles nu opeens goed komt, maar het zorgt er wel voor dat u minder van streek raakt als het even tegen zit. Chrysippus vertelde zijn leerlingen de volgende metafoor. Stel je een hond voor die met een riem aan een kar is vastgebonden. Hij is aan het snuffelen en drinkt wat water uit een plas. Op eens komt de kar in beweging. De hond had liever nog langer rondgesnuffeld maar hij heeft geen keus. Hij wordt hoe dan ook met de kar meegetrokken. De hond kan nu twee dingen doen. Van streek raken en beginnen te blaffen en aan de lijn trekken, of rustig meelopen en om zich heen kijken. Misschien komt hij onderweg nog wel andere honden tegen. Hetzelfde geldt voor ons en het universum. Er gebeurt iets wat we liever niet willen. Ook wij hebben dan de keus tussen schoppend en schreeuwend tegen te stribbelen, of gelijkmoedig te proberen er het beste van te maken. Het universum veranderen gaat toch niet lukken, u kunt zich dus heel wat ellende besparen. De ‘premeditatio malorum’ kan u daar prima bij helpen.

Het is goed om een vast moment te kiezen waarop u uw ‘premeditatio malorum’ houdt. Een paar keer in de week is doorgaans wel voldoende, maar doe het niet vaker dan één keer per dag. Deze oefening heeft misschien veel weg van piekeren, maar is dat zeker niet. U draait niet rond in een cirkeltje met uw gedachten. U visualiseert een vervelende situatie, voelt de bijbehorende passies en oefent een rationele en efficiënte reactie. Dat is heel wat anders dan tobben en piekeren. De ‘premeditatio malorum’ is een prima manier om onder veilige en gecontroleerde omstandigheden uw angsten en zorgen onder de loep te nemen. U raakt aan de gedachte gewend, wat de angst al een beetje minder erg maakt, u weet wat u moet doen als het gebeurt en u oefent uw virtuositeit. Er bestaat een nog krachtigere methode om u voor te bereiden op moeilijke situaties. Een van oorsprong boeddhistische methode die de stoïcijnen uit de oudheid nog niet kenden, maar die zeker de moeite van het proberen waard is: de lucide droom.

Oefening: Lucide dromen

Lucide dromen zijn dromen waarin u zich bewust bent van het feit dat u droomt. Uw ‘hegemonikon’ weet dat u droomt, maar uw reptielenbrein weet dit niet en denkt dat uw droom de werkelijkheid is. U leeft in uw hersenen, de hele werkelijkheid speelt zich af in uw hoofd. Uw brein krijgt signalen binnen van de buitenwereld en maakt daar een coherent plaatje van. Tijdens een droom komen die signalen niet van buiten maar van binnen. Voor uw brein maakt dit geen verschil. Het blijft hetzelfde soort plaatje als uw hersenen maken van de signalen uit de werkelijkheid. Voor uw reptielenbrein bestaat er dus geen wezenlijk verschil tussen wat er echt gebeurt en wat er in uw droom gebeurt. Daardoor zijn nachtmerries ook zo angstaanjagend en bestaat er zoiets als een ‘natte droom’.

In lucide dromen is het mogelijk om zelf invloed uit te oefenen op het verloop van de droom. U kunt dus zelf kiezen wat er gebeurd en hoe u daarop reageert. Dit maakt het tot een weliswaar moeilijke, maar ontzettend doeltreffende manier om u op tegenslag of andere moeilijke situaties voor te bereiden. U kunt oefenen voor een presentatie die u moet geven, een slecht nieuws gesprek dat u moet voeren of voor extremere malheur. In een lucide droom kunt u zich dus voorbereiden op situaties die u spannend vindt, maar u kunt natuurlijk ook leuke dingen laten gebeuren. Toveren, een rondje vliegen of vrijen met Miss of Mister Universe behoren opeens tot de mogelijkheden.

Lucide dromen is een vaardigheid die u niet van het ene op het andere moment kunt aanleren. Het kan maanden duren voor u zich uw eerste lucide droom weet te herinneren. Laat u zich daardoor niet afschrikken, het is een oefening die de moeite meer dan waard is. En ook een ‘mislukte’ lucide droom, waarin u niet verder bent gekomen dan u half slapend een bepaalde situatie voor de geest te halen, heeft effect. De mislukte droom is dan een extra intense ‘premeditatio malorum’ oefening geworden.

U kunt bewust dromen tijdens uw slaap midden in een normale droom, maar het is ook mogelijk om vanuit een normale, wakkere toestand onmiddellijk in een lucide droomtoestand over te gaan, zonder duidelijke onderbreking in het bewustzijn. Er bestaat een groot aantal technieken om het lucide dromen aan te leren. Ik zal u hier een paar technieken aanreiken die mij goed geholpen hebben, maar dat kan bij u heel anders liggen. Als mijn technieken niet helpen dan kunt u op internet veel aanvullende technieken vinden en er zijn ook een aantal boeken over dit onderwerp uitgegeven.

De techniek die ik gebruik en een paar tips:

• Kies een situatie die u wilt oefenen. In het begin is het raadzaam om met een niet al te ingrijpende situatie aan de slag te gaan. Misschien is het zelfs beter om te beginnen met iets leuks, zoals een rondje vliegen of een vrijpartij met 'Miss of Mister Universe’. Als u het lucide dromen eenmaal onder de knie hebt, kunt u zwaardere gebeurtenissen gaan gebruiken. Begin met een korte ‘pneuma-meditatie’ zodat u tot rust komt. Zeg vervolgens een paar keer in gedachten: “Ik ga lucide dromen en ik ga onthouden wat ik gedroomd heb” of korter “Ik wil weten dat ik droom en onthouden wat ik droom”. Stel u vervolgens de situatie die u wilt oefenen zo levendig mogelijk voor. Zie, hoor, ruik, proef en voel alles wat bij die situatie hoort. Beleef wat u wilt oefenen zo intens mogelijk en reageer daarbij op de manier waarop u denkt dat een stoïcijnse wijze zou reageren. Doe dit iedere nacht en houdt u daarbij steeds aan hetzelfde scenario. De eerste keren dat u dit doet, zult u gewoon liggen te fantaseren. Na een paar weken of misschien zelfs maanden zult u echter gaan merken dat het een echte lucide droom is geworden.

• Als u ’s nachts wakker wordt, sta dan op en blijf even wakker. Ga een stukje lezen of wandel even door het huis heen en weer. Het maakt u alert terwijl uw lichaam nog vol slaaphormonen zit. Dit verhoogt de kans om als u weer gaat slapen en bovenstaand ritueel herhaalt een lucide droom te krijgen.

• De ‘reality check’. Stel uzelf als u wakker bent of denkt te zijn elke paar uur de vraag: “Droom ik?” Als u dit vaak genoeg doet, gaat u dit ook in uw dromen doen. Hierdoor krijgt u sneller door of u droomt of waakt.

• Lees om de paar uur een stukje tekst of kijk naar de tijd op de klok, kijk weg, en kijk dan nog een keer. Als u droomt zal de tekst of de tijd niet goed zichtbaar of veranderd zijn.

• Knijp zo nu en dan uw neus dicht, sluit uw mond, en probeer of u nog kunt ademen. In een droom gaat uw ademhaling gewoon door.

Deze oefening heeft ook effect als u hem in wakkere toestand uitvoert. Een echte droom is intenser en heeft daardoor een sterker effect, maar als visuele fantasie werkt het als een extra intense en dus ook extra effectieve ‘premeditatio malorum’. Maar u kunt deze techniek natuurlijk ook voor leukere dingen gebruiken.