5.6 Tenslotte

 

In dit hoofdstuk hebben we een begin gemaakt met de eerste tand van de stoïcijnse drietand. U herinnert het zich vast nog wel de topos van de juiste wilskracht, de topos van de juiste denkkracht en de topos van de juiste daadkracht. De eerste tand van de stoïcijnse drietand, de wilskracht, gaat vooral over uw lusten en angsten. Het wordt in verband gebracht met de fysica omdat de leerling hier moet leren hoe hij in overeenstemming met de natuur kan leven. Hij moet een harmonie met de universele, de menselijke en zijn eigen persoonlijke natuur zien te bereiken. Dit is trouwens opnieuw een kunstmatige driedeling. Net als uw persoonlijkheid is de natuur in werkelijkheid natuurlijk een geheel. De aangebrachte verdelingen hebben dan ook vooral een educatieve functie.

We zagen dat de universele natuur volgens de stoïcijnen een denkend bewustzijn is. Wat u daar van denkt is verder niet echt belangrijk. U moet hoe dan ook proberen te leren om alles wat die universele natuur op uw bordje legt te accepteren en zelfs te willen. Daarnaast hebben mensen een aantal natuurlijke neigingen gemeen. Die neigingen van de menselijke natuur waren essentieel om te kunnen overleven, maar ze veroorzaken in de moderne tijd heel wat moeilijkheden. U hebt de psyche en het lichaam van een jager-verzamelaar die in een klein groepje over de savanne zwerft, maar leeft in een totaal andere wereld. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat het ongebreideld najagen van uw instincten niet alleen leidt tot lichamelijke problemen, maar ook veel psychische ellende met zich meebrengt. De stoïcijnen gebruiken de menselijke ratio om deze op drift geraakte instincten binnen hun natuurlijke grenzen te houden. Naast de universele en de menselijk natuur, die we allemaal gemeenschappelijk hebben, heeft u ook nog een eigen individuele natuur. Een leerling stoïcijn moet daarom ook leren om in harmonie met zijn eigen persoonlijke natuur te leven. Om dit te kunnen moet hij zichzelf eerst goed leren kennen.

In dit hoofdstuk hebt u gezien dat dat wat wij emoties noemen het gevolg is van bepaalde door de evolutie gecreëerde biochemische processen. Hormonen en neurotransmitters bepalen hoe u zich voelt. U beschikt over een hoogstpersoonlijke gevoelsthermostaat die de toppen en dieptepunten van uw mentale toestand begrenst. Dat betekent gelukkig niet dat u volledig aan uw genetische constitutie bent overgeleverd. Door de evolutie heeft de mens bepaalde emoties en neigingen gekregen die de kans op overleven en voortplanten vergroten. Neigingen die voor jager-verzamelaars prima werkten maar zich nu tegen ons lijken te keren. Dezelfde evolutie heeft ons daarbij ook het vermogen gegeven om door onze ratio te ‘misbruiken’ deze voorprogrammering opzij te zetten. Volgens de antieken heeft Zeus u het vermogen gegeven om door rationeel na te denken iets aan de instellingen van uw thermostaat aan te passen. De stoïcijnen trekken hieruit de conclusie dat het mogelijk is door het gebruik van bepaalde rationele technieken een teveel aan onaangename emoties te vermijden. Tegenwoordig hoeft niet meer naar Zeus verwezen te worden en kan een andere redenering gevolgd worden. U kunt uw thermostaat als het ware een beetje resetten. De technieken die de oude stoïcijnen ontwikkeld hebben om minder negatieve emoties te ervaren kunnen nu nog steeds ingezet worden om ons welzijn te verhogen. Om dat zo goed mogelijk voor elkaar te krijgen gaan we in de volgende les de werking van onze basale instincten van wat dichterbij bestuderen.

 

Stoïcijnse tegeltjes wijsheden

De stoïcijnse tegeltjes wijsheden van deze les. Het is een onderdeel van de oefening van de stoïcijnse hersenspoeling, waarbij het de bedoeling is dat u er één of meerdere van uitkiest en uit uw hoofd leert. Kies het aforisme dat u het meest aanspreekt en herhaal het regelmatig in gedachten op verloren momenten. Bijvoorbeeld als u op de WC zit, als u op de trein staat te wachten, in de file staat of tijdens het reclameblok voor de nieuwsberichten.

·        Ik accepteer alles wat ik niet kan veranderen.

·        Mijn emoties zijn het gevolg van een biochemisch proces dat ik kan beïnvloeden.

·        Het universum, de menselijke aard en mijn eigen natuur, heb ik niet in de hand.

·        Het beeld dat mijn hersenen me voorschotelen is niet de hele werkelijkheid.

 

Overzicht van stoïcijnse technieken per les

Les 0	De stoïcijnse belofte
	·        Een paar fundamentele vragen ·        De stoa-meter
Les 1	Wat is stoïcisme?
1.6	·        Negatieve visualisatie ·        Projectieve visualisatie
1.7	·        Wat maakt u gelukkig en wat maakt u ongelukkig
Les 2	Virtuositeit
2.2	·        Wat zijn uw onbewuste doelen?
2.3	·        Een onderzoek naar uw waarden en deugden
Les 3	Een eerste ontmoeting met de stoïcijnen
3.3	·        De stoïcijnse hersenspoeling
3.4	·        De spiegel en de pen
3.7	·        Stoïcijnse aforismen
Les 4	De stoïcijnse drietand
4.2	·        Kijk nog eens naar uw deugdenlijstje
4.5	·        Tien stoïcijnse tips
Les 5	Evolutie, emotie en rede
5.1	·        Zelfwaardering

 

 

Volg je hart of toch maar liever niet?

 

Hollywood, goeroes en uw leraren hebben u jarenlang geïndoctrineerd met de slagzin dat u uw hart moet volgen en op uzelf moet vertrouwen. In films pakt dat altijd geweldig goed uit, maar in het echte leven werkt het niet zo. De meeste mensen kennen zichzelf niet zo goed en als ze proberen ‘naar zichzelf te luisteren’ vallen ze maar al te makkelijk ten prooi aan manipulatie van buitenaf. Wat goed voor u voelt was al nooit echt te vertrouwen. Commerciële reclame, overheidspropaganda’ en groepsdruk bepalen wat voor u ‘goed’ voelt. U kunt dan wel denken dat uw voorkeuren uit uzelf komen, maar de realiteit is toch echt anders.

Moderne technologische ontwikkelingen maken het nog makkelijker om wat u in uw hart voelt te manipuleren. Technologie kan u helpen uw doelen makkelijker te bereiken. Maar als u niet echt weet wat die doelen zijn dan kan die technologie zomaar uw leven overnemen. Klinkt u dat onwaarschijnlijk in de oren? Kijk dan maar eens naar al die zombies die over straat dwalen met hun blik op hun smartphone gericht. Als biotechnologie en kunstmatige intelligentie steeds beter worden zal het hoe langer hoe eenvoudiger worden om uw diepste emoties en verlangens te manipuleren. Dat ‘volgen van je hart’ wordt knap gevaarlijk als bedrijven of de regering weten hoe ze aan de touwtjes van uw hart moeten trekken. Wat blijft er van uw vrije wil over als marketingexperts precies weten op welke knopjes ze moeten drukken om uw emoties op te wekken.

Coca-Cola, Facebook, Amazon en de regering doen allemaal hun uiterste best om u te hacken. Niet uw laptop of smartphone, daar kunnen ze allang bij, nee uzelf en uw biochemisch besturingssysteem. De algoritmen van de commercie en overheid houden u nu al permanent in de gaten. Ze weten waar u naar toe gaat, wat u koopt, waar u werkt, naar welke series u kijkt, wat uw politieke voorkeur is en wie uw vrienden zijn. Als u een smartwatch draagt weten ze ook nog hoe u slaapt, hoe u ademt en wat uw hartslag is. Elke stap die u zet, alles waar uw hart sneller van gaat kloppen of waar u van schrikt ligt zo aan de voeten van de algoritmen en de mensen die ze beheersen. Nog even en ze kennen u beter dan uzelf. Vanaf dat moment kunt u gestuurd en gemanipuleerd worden zonder dat u daar ook maar iets tegenin kunt brengen. Het is eigenlijk vrij simpel zodra de algoritmen beter weten wat er in u omgaat dan uzelf, worden zij de baas.

Om dat te voorkomen is het van essentieel belang om de valkuilen van uw eigen biologisch besturingssysteem te leren kennen. ‘Ken uzelve’ is misschien wel de oudste filosofische dooddoener ter wereld. Toch is het een advies dat nog nooit zo belangrijk is geweest als tegenwoordig. Het is voor u als stoïcijn natuurlijk vanzelfsprekend dat u zelf wilt bepalen wie u bent en wat u met uw leven wilt doen. Onderzoek daarom u zelf en kies uw eigen levenswaarden en doelen. Wacht niet te lang. Zoals Epictetus al zei: ‘De tijd van trainen is voorbij, de Olympische Spelen zijn nu aan de gang’. U zult hard uw best moeten doen om de algoritmen van Amazon en de overheid voor te blijven. De tijd dringt, het is een race tegen de klok. Als u ze voor wilt blijven neem dan niet al te veel bagage mee. Laat de illusies van uw hart achter. Die zijn namelijk nogal zwaar.

 

5.5 Uw geluksthermostaat

 

Dat wat u als een emotie of gevoel ervaart is dus het gevolg van bepaalde biochemische stofjes die een lichamelijke reactie in uw lichaam veroorzaken. Frustrerend genoeg blijkt dit interne biochemisch systeem er op geprogrammeerd te zijn om onze gemoedstoestand relatief stabiel te houden. Er bestaat helaas geen evolutionaire selectie op het hebben van prettige gevoelens. Integendeel, het waren juist uw nogal bezorgde en nerveuze prehistorische voorouders die achter iedere boom een sabeltandtijger vermoedden, die er voor hebben gezorgd dat u bestaat. De vrolijke flierefluiters onder uw voorouders, die als hun buik vol was lekker en onbezorgd onder een boom gingen liggen luieren hebben niet lang genoeg geleefd om hun vrolijke genen te kunnen doorgeven. Het is dus niet verrassend dat de evolutie ons heeft voorgeprogrammeerd om niet al te gelukkig te zijn. Gelukzalige gevoelens zijn doorgaans van korte duur. Als u te lang gelukkig en verzadigd zou blijven, zou u niet snel genoeg op zoek gaan naar uw volgende maaltijd. Als u dagenlang in extase zou blijven na een orgasme zou u niet al te happig zijn op uw volgende copulatie. Dit soort neigingen zouden niet erg behulpzaam zijn voor het doorgeven van uw genen. Aangename sensaties zijn dan ook van korte duur.

U verwacht dat u eindelijk echt gelukkig zult worden op het moment dat u die droombaan krijgt, dat u trouwt, de loterij wint of een kind krijgt. Misschien dat zo’n moment inderdaad uw geluksniveau even een beetje weet op te krikken, maar u zult merken dat u algauw weer terugkeert naar uw normale gemiddelde humeur. Uw persoonlijk biochemisch systeem houdt uw geluksniveau redelijk stabiel. Stabiel betekent niet dat u gemiddeld genomen tevreden bent met wat u hebt en wie u bent. Jammer genoeg is dat niet het geval. Stabiel betekent dat u gemiddeld genomen altijd een beetje ontevreden bent. Er is een bandbreedte waarbinnen uw humeur fluctueert, maar uitschieters worden binnen de perken gehouden.

Toch kent ook u waarschijnlijk wel zo iemand die meestal vrolijk is en iemand die altijd somber en chagrijnig lijkt te zijn. Uw emotionele leven heeft wel iets weg van een thermostaat. Net zoals de temperatuur in het ene huis op achttien graden staat afgesteld en in het andere op vijfentwintig, bestaan er ook verschillen tussen het humeur van verschillende mensen. Als u geluk hebt bent u uitgerust met een relatief opgewekt biochemisch systeem, en als u pech hebt zit u met een wat pessimistischer systeem opgescheept. Staat uw thermostaat op achttien graden dan haalt u op uw meest extatische momenten misschien de vijfentwintig graden die uw genetisch gelukkigere buurman als gemiddelde heeft, maar op uw slechte momenten staat uw geluksthermometer op een ijzige tien graden. En dat terwijl de temperatuur bij uw vrolijkere buurman nooit onder de twintig graden daalt. Uw buurman blijft nog redelijk gelukkig op het moment dat zijn vrouw hem verlaat en zijn bedrijf failliet gaat, terwijl u met een wat somberder afgesteld biochemisch systeem al bij een kleine tegenslag in zak in as zit. Ik weet het, het is niet eerlijk. Maar wie heeft u ooit wijsgemaakt dat de wereld eerlijk is?

Mensen die geboren zijn met een opgewekt biochemisch systeem gaan doorgaans wat blijmoediger door het leven. Dat betekent echter niet dat uw humeur volledig genetisch is vastgelegd. Uw thermostaat heeft een bandbreedte. Het is misschien dan wel onmogelijk om uw boven en benedengrenzen te overschrijden, binnen die grenzen hebt u zeker nog wel invloed. Iemand waarvan de thermostaattemperatuur op vijftien graden staat afgesteld zal nooit een gangmaker op een feest worden, maar met wat oefening zal hij weldegelijk kunnen bewerkstelligen dat zijn temperatuur vaker in de buurt van de twintig graden komt te liggen.

Dit alles betekent trouwens dat geen enkele sociale, ideologische, technologische of economische ‘verbetering’ van uw omstandigheden een zinvolle invloed op uw geluksniveau kan hebben. Natuurlijk aan een paar basisvoorwaarden op het gebied van voeding, beschutting en relaties zal moeten zijn voldaan, maar alles wat daar bovenop komt heeft nagenoeg geen invloed op uw geluksniveau. Een jager-verzamelaar die een mooie struik vol met van die heerlijke rijpe bessen ontdekt zal zich net zo gelukkig voelen als een hedendaagse manager die zijn aandelen in waarde ziet verdubbelen. De biochemie van het geluk van een prehistorische mens is immers niet anders dan die van u en mij. In zijn roman ‘Brave New World’ beschrijft Aldous Huxley een wereld waarin ontevredenheid niet bestaat. Iedereen krijgt een dagelijkse portie van een geluksdrug toegediend en voelt zich volkomen gelukkig. Een wereld zonder oorlogen, hebzucht en geweld. Het klinkt geweldig, wie wil dat nu niet een wereld waarin iedereen altijd gelukkig is. Toch voelt het eng en zelfs macaber. Zou u dagelijks een pilletjes willen slikken om duurzaam gelukkig te worden?

Waarschijnlijk niet en terecht. Zoals we zagen stelt onze biochemie grenzen aan het niveau van ons geluk. Door het met pilletjes te manipuleren zou u zich inderdaad bijna continu prettig kunnen voelen. De meeste mensen en ook de wetenschap gaan er van uit dat geluk een subjectief gevoel is. Dat klinkt u misschien wel logisch in de oren. In onze moderne liberale maatschappij zijn subjectieve gevoelens tenslotte heilig verklaard. Wat goed is en wat slecht, wat mooi is en wat lelijk wordt bepaald door wat we voelen. Populaire liedjes, soapseries, films, reclameboodschappen, onderwijs en zelfhulpboeken indoctrineren u permanent met slogans als: ‘luister naar je hart, ‘volg je gevoel’ en ‘wees jezelf’. Waarom zou u dan geen pilletje slikken om een permanent plezierig gevoel op te wekken?

Als u uw hele leven te horen krijgt dat u uw gevoel moet volgen is het niet gek dat u er van overtuigd bent dat geluk inderdaad een subjectief gevoel is. Een aangename sensatie veroorzaakt door de biochemische samenstelling van uw lichaam. Geluk als aangename lijflijke sensatie. Bestaan er dan werkelijk geen objectieve criteria voor wat voor een mens goed en mooi is?

Volgens de zelfzuchtige genen theorie van de Britse bioloog Richard Dawkins kiezen alle levende organismen en dus ook de mens, voor wat bevorderlijk is voor de voortzetting van hun genen. Dat gaat zelfs op als dat slecht is voor het individu zelf. Onze genen gebruiken vluchtige pleziertjes om ons te verleiden hun zelfzuchtige doelen na te streven. De meeste mensen blijven zelfs als ze hun schaapjes al lang op het droge hebben, hun leven lang zwoegen, concurreren, piekeren en vechten in plaats van op hun lauweren te gaan rusten en zich over te geven aan een stabiel gevoel van gelukzaligheid. Worden we dan door onze zelfzuchtige genen in het ootje genomen en tot het maar steeds ontevreden en hebzuchtig streven naar meer en meer?

Het stoïcisme deelt de inzichten van de wetenschappelijke benadering van emoties en is het er mee eens dat gevoelens het gevolg zijn van genetisch bepaalde biochemische processen in het lichaam. Gebeurtenissen in de buitenwereld staan los van uw gevoelens. Ze kunnen bepaalde reacties triggeren, maar ze zijn nooit werkelijk en rechtstreeks verantwoordelijk voor wat u voelt. Dat verklaart ook dat verschillende mensen van verschillende dingen blij worden, en ook van verschillende dingen verdrietig.

Volgens het stoïcisme associëren de meeste mensen ten onrechte geluk met het ondergaan van aangename gevoelens en ongeluk met het ondergaan van onaangename gevoelens. Mensen hunkeren naar aangename sensaties en doen alles om pijn te vermijden. Daarbij wordt echter vergeten dat alles wat u voelt vluchtig is. Vanochtend voelde u zich misschien wel opgewekt en daadkrachtig, maar nu voelt u zich moe en terneergeslagen. Om op deze manier ‘gelukkig’ te zijn moet u constant op jacht blijven naar prettige sensaties. Tegelijkertijd bent u druk met het vermijden van onaangename gevoelens. Opgejaagd door uw zelfzuchtige genen bent u maar steeds bezig. Zelfs als u voor een korte periode succes hebt bent u nog niet klaar. U moet telkens weer opnieuw beginnen, een duurzaam blijvend geluksgevoel behoort op deze manier niet tot de mogelijkheden.

Geluk is volgens de stoïcijnen dan ook niet hetzelfde als genot. Geluk als biochemisch proces gaat er vanuit dat gelukkig zijn synoniem is met een prettig gevoel. Dat klopt echter niet uw geluk is niet afhankelijk van een rekensommetje waarbij het aantal prettige momenten, het aantal vervelende momenten overtreft. Geluk heeft meer te maken met het gevoel dat uw leven als geheel zinvol en de moeite waard is. Een zinvol leven kan heel bevredigend zijn zelfs als de uiterlijke omstandigheden behoorlijk tegenzitten, en een zinloos leven kan behoorlijk vervelend zijn zelfs als die onder comfortabele omstandigheden wordt doorgebracht. Geluk heeft een sterke cognitieve en ethische component. Als u een ‘waarom’ hebt om voor te leven kunt u bijna ieder ‘hoe’ verdragen.

Het leven in de middeleeuwen was waarschijnlijk behoorlijk zwaar, maar onze voorouders die geloofden in een hemel met eeuwige gelukzaligheid voelden zich misschien wel prettiger dan een modern mens die zijn leven als volkomen zinloos ervaart. Misschien waren de middeleeuwers wel gelukkiger omdat ze geloofden in de collectieve waanvoorstelling van een liefhebbende god en een gelukzalig hiernamaals. Vanuit een wetenschappelijk oogpunt heeft het menselijk leven geen enkele functie. Mensen zijn de uitkomst van blinde en doelloze evolutionaire processen.

Het leven is daarmee zinloos. U zult er zelf een betekenis aan moeten geven. Om betekenis aan uw leven te geven zult u zelf uw waarden moeten kiezen. De stoïcijnen wisten dat een gelukkig leven iets heel anders is dan een prettig leven. Het is eerder het besef dat u een zinvol op waarden gebaseerd leven leidt. Stoïcijnen gebruikten zoals we zagen zelfs een andere term om een waardevol en geslaagd leven uit te drukken. Ze noemden dat een virtuoos leven. Virtuositeit is een leven dat wordt geleid aan de hand van door uzelf uitgekozen waarden. Een dergelijk leven heeft betekenis en geeft voldoening ongeacht de uiterlijke omstandigheden waaronder het wordt doorgebracht.

 

5.4 De biochemie van uw emoties

 

In de vorige paragraaf heeft u gelezen dat uw emoties een evolutionaire oorsprong hebben en dat ze een belangrijke rol speelden bij uw overleven. Die voor een jager-verzamelaar essentiële gevoelens zijn in de moderne tijd vaak een last geworden. Zonder duidelijke en rationele rede voelt u zich op het ene moment vrolijk of zelfs uitgelaten, maar op een ander moment ronduit rot. Uw humeur fluctueert nogal en dat is eigenlijk helemaal niet zo bijzonder. De meeste mensen schieten in een oogwenk van vrolijk en opgewekt naar chagrijnig of kwaad. Stoïcijnen willen echter graag dat u zich stabiel goed en prettig voelt. Om te weten hoe ze dat voor elkaar willen krijgen is het goed om eerst eens te kijken wat al die fluctuerende gevoelens nu eigenlijk zijn.

Biologen leggen, zoals we zagen, een verband tussen onze emoties en genetische factoren. Maar dat zegt nog niets over wat emoties nu eigenlijk zijn. Volgens diezelfde biologen is onze emotionele en mentale toestand het gevolg van door de evolutie gevormde biochemische processen. Het zijn in hun ogen niet bepaalde externe factoren die bepalen hoe we ons voelen. Nee onze gemoedstoestand is het resultaat van de werking van hormonen en neurotransmitters als dopamine, serotonine en oxytocine. U wordt niet gelukkig van het vinden van uw grote liefde, het winnen van de loterij of het verkrijgen van die belangrijke order. U wordt alleen gelukkig van door bepaalde stofjes opgewekte aangename gevoelens in uw lichaam. U voelt u gelukkig door een storm van elektrische stroompjes die door uw hersenen heen en weer flitsen en door allerlei hormonen die daardoor in uw bloedbaan worden losgelaten.

Emoties zijn dan ook lichamelijk, het zijn veranderingen in uw lichamelijke toestand. Als u emoties hebt ervaart u dingen als hartkloppingen, rillingen, buikpijn, of u wordt duizelig, loopt rood aan, krijgt knikkend knieën, voelt vlinders in uw buik. Kortom emoties gaan gepaard met een heel scala aan meer of minder aangename en onaangename lichamelijke sensaties. Deze aandoeningen zijn het gevolg van die hormonen en neurotransmitters. Hormonen en neurotransmitters zijn chemische stofjes die allerlei lichamelijke processen in werking zetten en besturen. Ze zijn het biochemische equivalent van uw emoties.

Zo is adrenaline een stresshormoon dat vrijkomt in levensbedreigende situaties en het lichaam in staat van paraatheid brengt om te vechten of vluchten. U krijgt een versnelde ademhaling, verhoogde hartslag en bloeddruk, verwijdde pupillen en u bent extra alert. Het gaat gepaard met emoties als woede en angst. Cortisol is ook een stresshormoon, maar dan één dat vrijkomt in spannende maar niet direct levensbedreigende situaties. Het gaat om het soort spanning dat u voelt bij een sollicitatiegesprek of bij het betreden van een nogal wilde kermisattractie. Het gaat gepaard met emoties als irritatie, nervositeit en prikkelbaarheid. Dopamine komt onder prettigere omstandigheden om de hoek kijken, het wordt ook wel het gelukshormoon genoemd. Het geeft een goed gevoel en komt bijvoorbeeld vrij bij het luisteren naar muziek, sport en bij een orgasme. Het leidt tot gevoelens van blijdschap, genot en verlangen, maar het kan ook tot obsessies en verslaving leiden. Endorfine is een verzachtend hormoon. Het stilt pijn na zware lichamelijke inspanning en geeft gevoelens van plezier en vrolijkheid. Een ander bekend hormoon is oxytocine, ook wel het knuffelhormoon genoemd. Het komt vrij bij sociaal contact en bij dingen als knuffelen, verzorgen en seks. Het leidt tot gevoelens van liefde en vertrouwen, maar ook tot jaloezie en liefdesverdriet. Serotonine is een neurotransmitter die gevoelens van trots en zelfvertrouwen opwekt en het bekende testosteron is één van de chemische verbindingen die voor uw geslachtsdrift zorgt.

Dit is nog maar een deel van de bekende hormonen en neurotransmitters die verantwoordelijk zijn voor uw emoties. Bovendien ligt het allemaal nog een stuk complexer dan dit overzichtje lijkt te suggereren. De verschillende stoffen werken op elkaar in en verschillende combinaties en concentraties leveren allemaal ook weer verschillende emotionele toestanden op. Emotionele toestanden die van cruciaal belang zijn voor uw leven en overleven als mens. Ze zorgen ervoor dat uw lichaam adequaat reageert op prikkels uit de buitenwereld. Het zou best kunnen dat ze uw leven al een paar keer gered hebben. Ze bepalen voor een belangrijk deel wat u doet en hoe u zich voelt. Zonder een flinke adrenaline stoot was u misschien niet op tijd opzij gesprongen voor die aanstormende vrachtwagen, en zonder een flinke stoot oxytocine was u waarschijnlijk nooit verliefd geraakt op uw huidige partner.

 

5.3 Zeus en de evolutietheorie

Emoties worden vaak gezien als iets menselijks en zijn dat natuurlijk ook. Ieder mens wordt immers wel eens boos, blij of verliefd. Het hoort bij het leven en geeft er sjeu aan. De stoïcijnen denken daar toch ietsje anders over, volgens hen dragen emoties niet bij aan een gelukkig leven. Ze brengen de mens in de war en leiden hem juist weg van het geluk. Een emotie is volgens de stoïcijnen een verkeerd oordeel over een bepaalde situatie of een bepaald ding. Wie zich door zijn emoties laat leiden, hecht een irrationele waarde aan zaken die eigenlijk onbelangrijk zijn.

Ja waarde lezer, ik kan me voorstellen dat dat allemaal niet al te vrolijk en aantrekkelijk klinkt. Emoties als liefde, vreugde, lust maar ook angst en spanning geven tenslotte kleur aan het leven. Een emotieloos leven zoals de stoïcijnen lijken aan te prijzen moet haast wel saai en kleurloos zijn. Als het al mogelijk zou zijn om alle emoties te verdringen, dan wordt het leven er zonder emoties in elk geval niet leuker op. Emoties zoals wij die kennen zijn echter niet hetzelfde als de emoties waar de Stoa het over heeft. De Stoa heeft een heel eigen emotieleer die nogal afwijkt van wat tegenwoordig gebruikelijk is. Hieronder zullen we zien dat de stoïcijnen helemaal niet zulke emotieloze robots zijn als vaak wordt beweert. Voor het zover is gaan we eerst nog even bij Zeus en Darwin op bezoek.

De stoïcijnen dachten dat ze konden bewijzen dat hun filosofie en hun ideeën over emoties de beste weergave van de werkelijkheid gaf. Ze hadden zich natuurlijk ook op het standpunt van de religies kunnen stellen en simpelweg kunnen zeggen dat het een kwestie van geloof was. Wat in de heilige boeken van Zeno en Chrysippus staat is per definitie waar en moet onvoorwaardelijk geaccepteerd worden. Iedereen die zich daar niet aan houdt gaat op de brandstapel. Maar als zichzelf respecterende filosofen konden ze er niet om heen toch een poging te wagen hun levensfilosofie ook echt te bewijzen. De rivaliserende scholen, zoals de epicuristen (volgers van Epicurus), academici (volgers van Plato) en peripatetici (volgers van Aristoteles), lieten trouwens ook geen gelegenheid voorbij gaan om te proberen om de stoïcijnse redeneringen onderuit te halen. Om serieus genomen te worden moesten ze dus wel met bewijzen komen.

Als u al een beetje aan het lezen bent geslagen in de antieke stoïcijnse boeken (wat ik u trouwens ten sterkste aanraad) is het u misschien al wel opgevallen dat in de stoïcijnse geschriften regelmatig de naam Zeus valt. Dat zou zelfs de indruk kunnen wekken dat het stoïcisme een religieuze filosofie is. Dat is echter maar in zeer beperkte mate het geval. Bij het stoïcijnse bewijs dat hun levensfilosofie de enig juiste is komt Zeus inderdaad regelmatig om de hoek kijken. Dit is echter niet de antropomorfe Zeus die als een bebaarde superman met bliksemschichten vanaf de Olympus de wereld regeert. Nee de stoïcijnse Zeus had net zo goed Natuur of Noodlot genoemd kunnen worden. Iets wat ze trouwens ook vaak doen. De andere goden worden door de stoïcijnen gezien als personifiëring van de verschillende natuurkrachten. Zo verbeelde Neptunus de krachten van water en stormen, Venus de macht van liefde en seks en was Vulcanus de personificatie van de geologische natuurkrachten van vulkanen en aardbevingen. Het waren in stoïcijnse ogen allemaal manifestaties van één en dezelfde godheid. Het lichaam van deze god is het universum en zijn wil is de keten van oorzaak en gevolg. Toch zit er weldegelijk een religieus tintje aan deze Zeus. Het mag dan wel geen man met een baard op een bergtop zijn, het is toch een soort universeel bewustzijn. Het waren immers pantheïsten, die stoïcijnen van ons. Voor de antieke stoïcijnen is de natuur dus iets levends en bewusts met een wil en een bedoeling met de wereld.

In hun bewijsvoering stellen de stoïcijnen dat Zeus de mens heeft geschapen met de bedoeling om een belangrijke rol te spelen in de ontwikkeling van de geschiedenis van het universum. Zeus is de mens vriendelijk gezind en wil graag dat hij gelukkig is. Hij is echter niet in staat om het universum zo in te richten dat de mensen altijd een prettig leven kunnen leiden. Om het toch mogelijk te maken dat mensen gelukkig worden heeft Zeus de mensheid een stukje van zichzelf gegeven: het vermogen tot bewust en rationeel nadenken. Door zelf na te denken kunnen mensen een manier van leven ontdekken die het hen mogelijk maakt om onder alle omstandigheden een goed leven te leiden. Een leven dat in overeenstemming met de Natuur is. Dat wil zeggen een leven dat zowel in overeenstemming met de universele natuur van Zeus is als met de algemeen menselijke natuur en de specifieke natuur van het desbetreffende individu. Door gebruik te maken van de hen door Zeus geschonken ratio kunnen mensen leren virtuoos te worden. Zo doorredenerend komen de antieke stoïcijnen tot de conclusie dat hun levensfilosofie de beste garantie voor een gelukkig leven geeft.

Voor een moderne stoïcijn is dit misschien toch een beetje te kort door de bocht. Iemand uit de eenentwintigste eeuw zal niet snel geloven dat een welwillende Zeus aan de bron van het menselijk intellect en handelen staat. Het is waarschijnlijker dat hij zich op de wetenschap baseert dat de mens het resultaat is van een evolutionair proces, zoals in de vorige paragraaf beschreven. Dat betekent dat het menselijk bestaan helemaal geen doel heeft, en dat er dus ook geen enkele reden is om te geloven dat we door in overeenstemming met de bedoeling van de natuur te leven gelukkig zouden worden. Als mens kun je er dan veel beter voor kiezen hedonist te worden en proberen uit ons korte en doorgaans nogal onaangename bestaan toch nog zoveel mogelijk plezier te putten. Ik denk echter dat je ook met gebruikmaking van de hedendaagse wetenschappelijke inzichten tot een conclusie komt die erg dicht bij de stoïcijnse levensfilosofie uitkomt.

Goed de mens is dus het resultaat van een hele serie evolutionaire ongelukjes. Hierdoor zijn we het kale aapachtige op zijn achterpoten lopende zoogdier geworden dat we nu zijn. We zijn uitgerust met een aantal psychologische eigenaardigheden die bedoeld zijn om onze overlevingskansen te vergroten. Zo hebben we de neiging om onder bepaalde omstandigheden, zoals een aanstormende sabeltandtijger, bang te worden of, onder andere omstandigheden, honger te krijgen. We kunnen pijn voelen om er voor te zorgen dat we voorkomen gewond te raken, en we zijn wellustig om seks te willen en ons te kunnen voortplanten. Niet omdat Zeus wil dat we al deze onaangename en aangename sensaties kunnen ervaren. Nee, alleen omdat dit het voortbestaan van de soort ten goede komt.

Dit soort natuurlijke neigingen hebben we dus niet ontwikkeld om een goed en prettig leven te kunnen leiden, maar om te kunnen overleven en om ons voort te planten. Zonder een emotie als angst en de neiging om weg te rennen van een hongerige sabeltandtijger zou de menselijke soort immers al gauw zijn uitgestorven. Zo wordt een ongelukkig zorgelijk persoon die er door overal bang voor te zijn in slaagt om in leven te blijven en zich voort te planten een evolutionair succes, en wordt een blij en zorgeloos mens die niet in iedere schaduw een sabeltandtijger vermoedt vanuit een evolutionair standpunt een totale mislukking. Deze vrolijke flierefluiter mist de tijger, wordt opgegeten en slaagt er zo niet in zich voort te planten.

Onze voorouders die bang waren voor sabeltandtijgers en die zich zorgen maakten of ze de volgende dag nog wel te eten hadden, hadden een evolutionaire voorsprong op hun vrolijke en zorgeloze soortgenoten. De ontevreden en onrustige voorouder die steeds meer voedsel wilde hebben en die maar bleef zoeken naar een nog betere en veiligere grot had een grotere kans zijn genen door te geven dan zijn vrolijkere soortgenoot die als hij zijn buik vol had liever in de zon ging zitten. De kapitalistische deugd van hebzucht geeft zo een evolutionaire voorsprong. Ontevredenheid en hebzucht samen geven zelfs een sterk evolutionair voordeel.

Ook de meer plezierige ervaringen zijn niet gericht op het gelukkig maken van de mens, maar op het overleven en het doorgeven van ons erfelijk materiaal. Daarom vinden we vet en zoet voedsel zo ontzettend lekker. In een tijd dat overvloed een uitzondering en hongersnood de regel was, was het een uitstekend idee om gek te zijn op calorierijke voeding. Het beeldje van de Venus van Willendorf was niet voor niets dik, dat was het prehistorische schoonheidsideaal. Wie slank probeerde te blijven had geen schijn van kans bij de volgende hongersnood. Ook onze gulzigheid heeft dus een evolutionaire oorsprong. Van nature zijn we dus angstig, ontevreden, hebzuchtig en gulzig.

Als de honger eenmaal gestild is komt seks in beeld als het volgende pleziertje. Als seks ons koud liet, of als we het zelfs onplezierig zouden vinden, zou er van het doorgeven van onze genen niet veel terecht komen. De voorvaderen die aseksueel waren of zelfs een hekel aan seks hadden zijn al lang geleden uitgestorven. Daarnaast heeft seks ook een sterke bindende en sociale functie. Zonder de daarmee verbonden verliefdheid, saamhorigheid en gevoel van ouderliefde zou het schreeuwende en stinkende hoopje mens dat het gevolg van onze seksuele neigingen is, genegeerd worden en geen schijn van kans hebben om te overleven.

We zijn een sociaal dier niet omdat Zeus dat wil of omdat dat gezelliger is, maar omdat we in groepsverband een grotere overlevingskans hebben. Om dezelfde reden houden we van onze kinderen en naasten en zorgen we voor ze. Tegelijkertijd hebben we een hekel aan buitenstaanders. Dat zijn concurrenten die het schaarse voedsel voor onze neus wegkapen. Net als hebzucht, gulzigheid, liefde en geilheid hebben zaken als nationalisme, vreemdelingenhaat en agressie tegen buitenstaanders op deze manier een evolutionaire oorsprong.

We zijn dus biologisch voorgeprogrammeerd om groepen te vormen. Tegelijkertijd zijn we ook geprogrammeerd om binnen zo’n groep te streven naar een zo hoog mogelijke status. Net als in een groep apen lopen de individuen met de laagste status het risico om uit de groep gestoten te worden. Ze hebben op zijn best toegang tot de restjes en het slechtste voedsel en bij de keuze voor een sekspartner staan ze al helemaal achter in de rij. Geen enkele vrouw wil een loser als partner en geen enkele man wil een lelijkerd. De sterke, populaire, mooie en vooral rijke partners zijn veruit favoriet. De voorouders die het fijn vonden om populair te zijn en zich rot voelden als hun sociale status in het nauw kwam hadden een betere toegang tot voedsel en sekspartners. Het zijn dus vooral hun genen die we hebben overgeërfd en die nu onze neigingen bepalen. Ook onze machtswellust en aandachtshonger heeft dus een evolutionaire oorsprong. Al die nu doorgaans als negatief aangemerkte eigenschappen waren ooit een evolutionair voordeel en hielpen de hebzuchtige, gulzige, agressieve en geile narcist zijn genen aan een volgende generatie door te geven. Maar de evolutie heeft ons nog een eigenschap opgeleverd. Een prachtige eigenschap die onze overlevingskansen gigantisch heeft doen toenemen.

De antieken dachten dat ons vermogen tot denken en redeneren een gift van Zeus was, die het ons mogelijk maakte een klein beetje god te zijn. Het bovenstaande in ogenschouw nemend kan je er echter niet om heen dat ook onze ratio een evolutionaire oorsprong heeft. Een slimme en handige voorouder die een goede boog kon maken had een betere kans om een prooi te vangen en zich voort te planten dan zijn wat sullige en onhandige stamgenoot. Deze prehistorische intellectueel kon ook nog eens de beste tactiek bedenken om die prooi te vangen en daarbij stelde zijn superieure geheugen hem in staat om te onthouden waar de beste prooidieren waren te vinden. Onze intellectuele vermogens hebben dus niets te maken met een soort transcendentale semi goddelijke neiging die ons de mogelijkheid biedt als een engel of heilige afstand te nemen van het dierlijke deel van ons wezen. In tegendeel zelfs het intellect heeft zich ontwikkeld om slimme plannen te kunnen smeden om onze behoeften aan voedsel, seks en sociale status beter te bevredigen.

Dat de menselijke rationele vermogens een heel wereldse oorsprong hebben betekent echter niet dat ze alleen inzetbaar zijn voor overleving en voortplanting. Ons denkvermogen heeft een onverwacht neveneffect, het kan ook ‘misbruikt’ worden en worden ingezet voor heel andere dingen dan waar het oorspronkelijk voor bedoeld is. Dat geldt trouwens voor al onze oorspronkelijk op overleven en voortplanting gerichte vaardigheden. Neem bijvoorbeeld ons vermogen tot lopen. Heel handig om te overleven. Je kan wegrennen voor een sabeltandtijger of sneller bij een stuk voedsel komen dan je concurrent. Maar je kan dit vermogen ook ‘misbruiken’ door te proberen de Mount Everest te beklimmen. Een activiteit die niet bepaald bijdraagt aan je overlevingskansen. Als bergbeklimmer loop je nu eenmaal een levensgroot risico van de berg te vallen, waarna het je doorgaans niet meer zal lukken je genen aan een volgende generatie door te geven. Zo kun je dus ook je denkvermogen ‘misbruiken’ en het aanwenden voor zaken die niets meer te maken hebben met het zo efficiënt mogelijk doorgeven van je genen.

Zo zou u uw denkvermogen kunnen gebruiken om te beslissen dat het misschien verstandiger is om uw natuurlijke drang tot voedselvergaring in te perken en wat minder te eten, of om een gelegenheid om seks te hebben voorbij te laten gaan. U zou er zelfs voor kunnen kiezen om celibatair te blijven en zo uw kans op voortplanting tot nul terugbrengen. U kunt uw ratio gebruiken om uzelf bepaalde doelen te stellen en een bepaalde levenswijze op te leggen. U kunt het gebruiken om te beslissen dat veel van uw evolutionaire programmering tot overleven en voortplanten helemaal niet in overeenstemming met uw persoonlijke doelstellingen zijn. U kunt bijvoorbeeld tot de conclusie komen dat die programmering u een hoop ellende oplevert die helemaal niet leidt tot een prettig en gelukkig leven.

Het is misschien wel een beetje ironisch dat onze evolutie en de daaruit voortvloeiende genetische programmering tot overleven en voortplanten ons een instrument in handen hebben gegeven dat ons de keuze geeft om tegen die programmering in te gaan. Een programmering die zich de afgelopen eeuwen toch al steeds meer tegen ons welzijn en tegenwoordig zelfs tegen ons overleven lijkt te keren. Het is gek maar ons vermogen om door te denken tegen onze andere natuurlijke neigingen in te gaan is in deze tijd van klimaatsverandering en uit de hand gelopen consumentisme waarschijnlijk onze enige kans om als soort te overleven.

Als we ons richten op een gelukkig leven en niet alleen op overleven en voortplanten worden zaken als onze sociale status op eens een stuk minder belangrijk. We kunnen beslissen dat het niet perse nodig is om maar steeds meer spullen te verzamelen. Door een beetje na te denken zult u vanzelf tot de conclusie komen dat er na het vervullen van uw verlangen naar de laatste smartphone algauw weer een nieuw verlangen op komt dagen. De nieuwe smartphone ligt alweer op de tekentafel en de jongens van de reclame lopen zich al warm. We zijn kampioen piekeren, een prima eigenschap als je niet weet waar je volgende maaltijd vandaan gaat komen of waar de volgende sabeltandtijger zich verstopt heeft. Maar in een tijd dat je je daar niet druk over hoeft te maken is het voor een prettig leven verstandiger om je wat minder zorgen te maken door je programmering voor bangigheid met je denkvermogen te overrulen. Er zijn tegenwoordig gewoon minder redenen om je terecht zorgen te maken.

Om terug te komen op Zeus en het onderwerp van deze paragraaf. Volgens de antieken heeft Zeus (of de natuur) ons met een doel geschapen. Hij heeft ons het vermogen gegeven om door rationeel na te denken een gelukkig leven te leiden. De stoïcijnen trekken hieruit de conclusie dat het mogelijk is door het gebruik van bepaalde technieken onaangename emoties te vermijden. Tegenwoordig kan een andere redenering gevolgd worden. Door de evolutie (of de natuur) heeft de mens bepaalde emoties en neigingen gekregen die de kans op overleven en voortplanten moesten vergroten. Neigingen die zich nu tegen ons lijken te keren. Dezelfde evolutie heeft ons daarbij ook het vermogen gegeven om door onze ratio te ‘misbruiken’ deze voorprogrammering opzij te zetten. De technieken die de oude stoïcijnen ontwikkeld hebben om minder negatieve emoties te ervaren kunnen nu nog steeds ingezet worden om ons welzijn te verhogen. De redenering is niet heel anders en leidt tot dezelfde conclusie. Namelijk dat de stoïcijnse levensfilosofie nog steeds een heel goede optie is om een goed en prettig leven te leiden.

  

5.2 De evolutie van de emoties en de rede

 

Om het allemaal wat beter in zijn verband te kunnen zien beginnen we met een korte paragraaf over de evolutionaire oorsprong van onze emoties en rede. Alle levende organismen verzamelen op de één of andere manier informatie uit hun omgeving, verwerken die en reageren daarop. Bij eenvoudige organismen blijft de verwerking en reactie beperkt tot simpele pijn- en genotsreflexen. Ik moet deze kant op bewegen want daar is voedsel, of ik moet maken dat ik hier wegkom het is hier giftig of gevaarlijk. Bij grotere organismen wordt goede informatie steeds belangrijker voor het overleven. Informatie is essentieel bij het vinden van de beste voedselbronnen en het weten waar roofdieren in een hinderlaag kunnen liggen. Langzaam maar zeker kregen de eerste grotere organismen ook meer en betere sensoren om hun omgeving te kunnen waarnemen. Sensoren voor licht, geluid, druk, bepaalde stoffen en dergelijken ontstonden. Er kwam daardoor steeds meer informatie over de wereld beschikbaar. Er ontstaat zelfs een soort verlangen naar die informatie. Hoe meer informatie, hoe beter de overlevingskansen. Informatie en het oplossen van problemen wordt daarmee een doel op zich. Het oplossen van een probleem of een lastige puzzel levert u dan ook net zo’n door hormonen gestuurde genotservaring op als lekker eten of seks.

De verwerking van al die extra informatie wordt steeds complexer en ook het repertoire aan reacties op gebeurtenissen in de buitenwereld neemt toe. De aanvankelijk nog heel eenvoudige zenuwknopen van wormen en insecten groeien uit tot echte hersenen die een soort beeld van de buitenwereld kunnen creëren. Dat beeld omvat niet alles, alleen informatie die voor het overleven belangrijk is krijgt een plaats. Hersenen worden steeds geavanceerder en kunnen op een gegeven moment zelfs modellen van mogelijke toekomstscenario’s schetsen.

Het is u misschien al wel opgevallen dat dit betekent dat geen enkel wezen met hersenen, dus ook wij niet, in direct contact met zijn omgeving staat. We leven allemaal in een virtuele werkelijkheid die ons door onze hersenen wordt voorgeschoteld. Onze hersenen bouwen een model op van de belangrijkste informatie die ze door onze sensoren (zintuigen) over ons lichaam en onze omgeving krijgen aangeleverd. Ze geven ons daarbij alleen die informatie die nodig is om te kunnen overleven, om snel en passend te kunnen reageren op de continue maalstroom van veranderingen om ons heen. De beelden die onze hersenen ons aanbieden zijn dan ook gekleurd en gefilterd. Alle niet relevante informatie wordt genegeerd en weggelaten. Wat onze hersenen ons voorspiegelen is dus zeker niet een volledig kloppend beeld van wat er om ons heen gebeurd. Het is belangrijk om goed te onthouden dat de wereld die u ervaart niet de echte werkelijkheid is. Alles wat u ervaart is al ingekleurd en bevooroordeeld.

De reactie op de buitenwereld van organismen met hersenen vindt plaats op verschillende niveaus. Sommige reacties moeten onmiddellijk plaatsvinden. Uw zenuwcellen voelen iets, krijgen een sensatie, dat potentieel levensbedreigend is. Er moet direct een respons gegeven worden uitstel is funest. Uw lichaam reageert direct met wat we reflexen noemen. U trekt uw hand al terug voordat u zich er zelfs maar van bewust bent dat u een gloeiend hete pan hebt aangeraakt. Het zijn uw pijnsensoren die dit soort gedrag beheersen. Uw hersenen komen hier niet eens aan te pas. Het terugtrekcommando wordt al in uw ruggenmerg gegeven. Pas nadat u uw hand hebt teruggetrokken wordt u zich bewust van wat er gebeurd is.

Een iets tragere, maar toch ook nog behoorlijk snelle, reactie vindt plaats via uw emoties. Het deel van uw hersenen dat het limbisch systeem wordt genoemd bepaalt wat voor emoties u voelt. Via dit limbisch systeem (ik noem het in dit boek uw reptielenbrein, maar daarover later meer) komen alle berichten van uw zintuigen uw hersenen binnen. Aan die berichten worden direct bepaalde neigingen, voorkeuren of een gevoel van afkeer verbonden. Die neigingen leveren doorgaans behoorlijk goede resultaten op om het individu zo lang mogelijk in leven te laten. Dat kan ook haast niet anders. De natuurlijke selectie heeft er wel voor gezorgd dat voorouders die de neiging hadden om een sabeltandtijger als een leuk en snoezig poesje te zien er niet meer aan toekwamen om nageslacht voort te brengen.

Emoties werken via hormonen die, onder andere, door de hypofyse, een onderdeel van ons reptielenbrein, worden afgegeven. Emoties als angst, woede, verrassing en afkeer lijken zomaar in ons op te wellen. Ze lijken zich aan onze bewuste controle te onttrekken. Ze zetten u ertoe aan om op bepaalde voorgeprogrammeerde manieren te reageren op de informatie die uw zintuigen u geven. Uw reptielenbrein laat hormonen in uw bloedbaan los die u erop voorbereiden om weg te rennen, aan te vallen, extra voorzichtig te zijn of te gaan vrijen.

De zoogdieren ontwikkelden naast hun reptielenbrein ook nog een zogenaamde hersenschors: de cortex. Deze organismen met relatief de grootste hersenen kennen daardoor nog een ander maar wel wat langzamer reactiemechanisme. Dit traagste reactiemechanisme is wat we gewoonlijk denken noemen. Uw gedachten zijn eigenlijk niets meer dan een wat geavanceerdere besluitvormingsprocedure in de ‘struggle for live’. Ze vormen het verlengde van uw emoties en net als uw emoties zijn ze voornamelijk gericht op uw overleven. Dit mechanisme heeft misschien wel wat meer tijd nodig, maar daar staat dan weer tegenover dat het tot veel betere beslissingen in staat is. Zo kan het gebruik maken van een geheugen. Met dit vermogen om de resultaten van eerdere besluiten en reacties te onthouden en daarvan te leren kunnen in het heden betere beslissingen worden genomen. Met uw geheugen kunt u ook geautomatiseerde reacties aanleren, waardoor u ingewikkelde dingen als fietsen en computerspelletjes spelen zonder enige moeite kunt uitvoeren. U zult begrijpen dat vooral het kunnen spelen van dergelijke computerspelletjes de mens een ongelooflijk krachtig evolutionair voordeel oplevert.

Sensaties, emoties en gedachten vormen zo gezamenlijk de subjectieve innerlijke wereld die uw beeld van de werkelijkheid vormt. Dit beeld is wat de stoïcijnen de rede of het ‘hegemonikon’ noemen en wat wij tegenwoordig de naam bewustzijn geven. Het is een toestand van scherpgerichte aandacht die onze hersenen kunnen oproepen op het moment dat een moeilijk besluit moet worden genomen. Waarschijnlijk heeft ieder dier met relatief grote hersenen en het vermogen om complexe besluiten te nemen een zekere vorm van bewustzijn. Het informatie verwerkend en probleemoplossend vermogen van de menselijke hersenen is gigantisch. Uw rede biedt u daarmee ongekende mogelijkheden om uw eigen leven en virtuositeit vorm te geven.

 

5.1 Stoïcijnen en emoties

 

DEEL II

DE TOPOS VAN DE STOÏCIJNSE WILSKRACHT

 

 

LES 5

EVOLUTIE, EMOTIES EN REDE

 

5.1 Stoïcijnen en emoties

In deze les maken we een begin met de topos van de juiste wilskracht. Dit onderdeel van het stoïcijnse lesprogramma gaat over wat u wel en wat u niet zou moeten willen. Over dingen als het verlangen naar voedsel, seks en macht en de afkeer van pijn en sociale uitsluiting. Kortom over de emoties. Het gaat daarbij trouwens vooral over de vervelende emoties, die de stoïcijnen, zoals we zagen ‘passies’ noemden. Volgens Epictetus was dit voor de beginnend stoïcijn het belangrijkste vak:

“Het belangrijkst en meest urgent is het terrein van de passies: passies ontstaan immers alleen wanneer je niet bereikt waar je naar streeft.“ (Epictetus, Colleges III, Hoofdstuk 2)

Dit vak wordt in verband gebracht met de fysica omdat de leerling hier moet leren hoe hij in overeenstemming met de natuur kan leven. Door de natuur te bestuderen leert u hoe de wereld werkt. U leert welke dingen de moeite waard zijn om na te streven en welke dingen u maar beter links kunt laten liggen. U leert ook over wat voor zaken u controle hebt en op wat voor dingen u geen enkele invloed kunt uitoefenen. Mensen die de fysica onvoldoende bestudeerd hebben en niet goed weten hoe de wereld in elkaar steekt lopen het risico het onmogelijke te willen. Alleen iemand die de wereld kent weet ook wat hij van de wereld kan verwachten en waar hij wel en niet op mag hopen. Zo iemand leeft, volgens de stoïcijnen in harmonie met de natuur.

Een natuurlijke manier van leven doet tegenwoordig al gauw denken aan geitenwollensokken types die hun eigen groente verbouwen en zelf een stinkende drab die ze bier noemen, proberen te brouwen. Hoewel een stoïcijn een ecologische manier van leven wel zou bevallen is dit toch niet wat ze met een leven in overeenstemming met de natuur bedoelen. Het gaat er bij hen om te leren om zowel in overeenstemming met hun individuele menselijke natuur als in overeenstemming met de universele kosmische natuur te leven. U zult al gauw merken dat het eigenlijk om één en dezelfde natuur gaat. Het onderscheid is kunstmatig, maar wel makkelijk voor een beter begrip.

De universele, kosmische natuur omvat al het bestaande. Ruimte, tijd, energie, materie en de zogenaamde natuurwetten. De mens maakt daar deel van uit en is onderworpen aan de gang van zaken in het universum. Hij kan zich er niet aan onttrekken en moet accepteren dat de wereld is zoals hij is. Volgens de stoïcijnen heeft dit universum een bewustzijn. Al het bestaande is niet alleen maar dode materie en ruimtetijd, nee het is zich bewust van zijn bestaan. Het weet dat het er is en het beseft dat er dingen in en met hem gebeuren. Dat klinkt een beetje gek en zweverig, maar is eigenlijk heel logisch. In de ogen van de stoïcijnen kan het gewoon niet anders dat nu de mens zich al bewust is van zijn bestaan, iets dat veel groter en ingewikkelder is dan die mens ook bewustzijn moet hebben. Een heel ander en meeromvattend bewustzijn natuurlijk, maar weldegelijk een soort van bewustzijn. Dat klinkt vreemd, maar wordt al wat minder raar als u bedenkt dat alleen al door het bestaan van de zelfbewuste mens ook het heelal zich via die mens, die daar immers deel van uitmaakt, bewust moet zijn van zijn eigen bestaan. Stoïcijnen worden daarom ook wel pantheïsten genoemd, de leer dat al het bestaande in de natuur als goddelijk en bewust kan worden aangemerkt.

De stoïcijnse leraren vinden dat een leerling niet alleen theoretisch moet beseffen dat hij een onderdeel van dat bewuste universum is, hij moet zich ook echt een onderdeel van het geheel gaan voelen. Er bestaan zelfs een paar speciale stoïcijnse meditatietechnieken, ‘de panoramablik’ ook wel ‘het kosmische gezichtspunt’ genoemd en de ‘anakhoresis-meditatie’, om dat gevoel op te wekken. Het besef dat er iets groters bestaat waar we aan onderworpen zijn kan troostend werken. We zijn niet voor alles verantwoordelijk, een groot deel van de dingen die ons overkomen vallen buiten ons bereik. Het enige dat we kunnen doen is het accepteren.

Dood, natuurrampen, ziektes en dergelijken zijn zo geen straffen van een boze godheid. Het zijn gewoon de manier waarop de dingen in de natuur zich ontvouwen. De manier waarop een van zichzelf bewuste natuur zich realiseert. De stoïcijnen lijken soms zelfs te suggereren dat die universele natuur ons expres allerlei tegenslag laat ondergaan om ons ‘hegemonikon’ zo de kans te geven zich te trainen. Op die manier biedt het universum ons de mogelijkheid om te laten zien dat we de les over wat wel en wat niet onder onze controle is goed hebben geleerd. Het christendom heeft deze gedachte later in zijn doctrines opgenomen. Een dergelijk ‘geloof’ zou inderdaad troost kunnen brengen in moeilijke omstandigheden, maar desondanks lijkt het mij persoonlijk waarschijnlijker dat een universeel bewustzijn, als dat al echt zou bestaan, onverschillig staat tegenover het wel en wee van een individuele mens.

De individuele natuur van de mens is een onderdeel van die grote universele natuur. Hij omvat zowel de fundamentele eigenschappen die alle mensen met elkaar delen, de dingen die een mens tot mens maken, als uw hoogst persoonlijke eigenschappen, de eigenschappen en talenten die u maken tot wie u bent. U beschikt net als ieder ander mens over de algemene eigenschappen en karaktertrekken die eigen zijn aan ons mensen en ons doen verschillen van bijvoorbeeld een orang-oetan. Dit noemen de stoïcijnen, heel origineel, de menselijke natuur. Daarnaast heeft u uw eigen persoonlijke eigenschappen, talenten en levensgeschiedenis die u maken tot wie u als individueel persoon bent. Uw eigen individuele natuur. Ook met die unieke eigenschappen moet u terdege rekening houden bij de keuzes die u maakt. Voor u iets onderneemt moet u zich rekenschap geven van uw talenten en beperkingen. Van een leerling stoïcijn wordt verwacht dat hij op zoek gaat naar zijn rol op het wereldtoneel. Epictetus zegt het als volgt:

“Als je een rol op je neemt die je niet ligt, dan faal je twee keer: je slaagt niet in de rol die je op je genomen hebt, en je hebt de rol laten lopen die je wel had kunnen vervullen.” (Epictetus, Handboekje 37).

 

Oefening: Zelfwaardering

Doe eens een stap achteruit en kijk zo onbevangen mogelijk naar uw eigen capaciteiten. Doe een klein zelfonderzoekje. Wat heeft de natuur u gegeven? Waar bent u goed in? Wat zijn de dingen die u leuk vindt? Zijn er sporten waar u goed in bent? Wat zijn uw hobby’s? Hoe heeft uw leven zich tot nu toe ontwikkeld? Zit er misschien een patroon in, waar u iets uit kunt opmaken? Vergeet daarbij niet ook te kijken naar de dingen die u niet kunt, waar u een hekel aan heeft. Wat zijn uw beperkingen? Heeft u bepaalde lichamelijke, geestelijke of sociale handicaps? Heeft u een hekel aan wiskunde, maar hebt u wel een talenknobbel? Of is het juist omgekeerd?

Misschien heeft u vroeger wel eens een beroepskeuzetest of iets soortgelijks gemaakt. U moet niet al teveel waarde aan een dergelijke test hechten. Zo’n test is niet meer dan een momentopname, maar het kan zijn dat u toch dingen herkent.

Maak bijvoorbeeld een tabel met dingen waar u echt goed in bent, dingen die u wel redelijk kunt en dingen die u absoluut niet liggen. U zou het volgende schema als voorbeeld kunnen gebruiken.

 

GOED IN	MATIG	SLECHT IN
Handig. Ik ben praktisch ingesteld en ben een goede klusser.
	Formulieren. Ik heb een hekel aan administratieve rompslomp.
		Studeren. Ik ben absoluut geen studiebol. Mijn schooltijd was één grote ramp.

 

Het wil ook wel eens helpen om iemand anders te vragen hoe hij of zij u ziet. De blik van een derde is vaak objectiever. Wees daarbij echter wel voorzichting. Het risico bestaat dat die ander u alleen maar vertelt wat hij denkt dat u graag wilt horen. Noteer uw bevindingen in uw dagboek en kijk er zo nu en dan eens naar. Waarschijnlijk zult u in de loop der tijd nog wel wat veranderingen willen aanbrengen.

 

De algemene menselijke natuur kent een aantal duidelijke verlangens en angsten. We hebben, honger en dorst, vermijden kou, pijn en andere onprettige gewaarwordingen. Allemaal verlangens en aversies die belangrijk zijn om te kunnen overleven. Ze hebben een natuurlijke en voornamelijk genetische oorsprong. We delen ze met de andere dieren en ze zijn nuttig voor het voortbestaan van de soort. Het zijn onze natuurlijke neigingen, onze instincten. Tot zover gaat alles goed. De problemen beginnen echter met de menselijke intelligentie. Door zijn creativiteit en technologische vooruitgang slaan de menselijke verlangens flink op hol. Ons natuurlijk verlangen naar vet en suikerrijk voedsel, maakt ons dik, onze natuurlijke angst voor roofdieren en afgronden ontspoort en leidt tot allerlei vervelende fobieën en angststoornissen. Ons groepsgevoel, essentieel voor de prehistorische jager-verzamelaar, wordt nu een bron van voetbalgeweld, populisme, nationalisme en oorlogen. Kortom de eens zo belangrijke en nuttige instincten keren zich tegen ons. Adverteerders en politici weten geraffineerd gebruik te maken van onze op hol geslagen verlangens en angsten. Als je de reclamemakers zou moeten geloven dan bestaat het menselijk welzijn uit niets anders dan materieel bezit, gemaksvoedsel, sexappeal en macht. Onze vroeger o zo nuttige natuurlijke neigingen veroorzaken nu heel wat moeilijkheden. Het ongebreideld najagen van uw instincten leidt niet alleen tot lichamelijke problemen. Het veroorzaakt ook veel onnodige psychische ellende en leidt tot tragische conflicten. Dit probleem bestond ook al in de relatief welvarende antieke tijd en de stoïcijnen probeerden er met hun filosofie een oplossing voor te vinden.

De stoïcijnen erkennen het belang van de menselijke instincten, maar boren een andere natuurlijke eigenschap van de mens aan om deze instincten binnen redelijke grenzen te houden: het menselijk denkvermogen, zijn ratio. De ratio maakt het voor mensen mogelijk om zijn meningen en oordelen op redenen en feiten te baseren. Met zijn ratio kan een mens zijn op drift geraakte instincten binnen de natuurlijke grenzen houden. Zodat ze niet langer zelfvernietigend zijn, maar weer hun oorspronkelijke bijdrage aan een gelukkig en gezond leven kunnen gaan leveren. Dit betekent niet dat u uw driften en verlangens met geweld moet gaan onderdrukken. Stoïcijnen zijn geen asceten en willen niet dat u verder leeft op een dieet van rauwe bonen, brood en water. Evenmin willen zij dat u uw seksuele activiteiten beperkt tot het voor de voortplanting uiterst noodzakelijke. Nee, ze willen u leren om uw instincten weer terug te dringen binnen de grenzen die voor een gezond en natuurlijk leven nodig zijn. Ze maken daar een begin mee door u aan te leren te accepteren wat er gebeurt.

Om natuurlijk te leven moet u dus leren uw wensen in overeenstemming met de natuur te brengen. Dat betekent dat u voortaan moet gaan willen wat er gebeurt. Dat lijkt op het eerste gezicht niet zo moeilijk, maar gaat bij nader inzien behoorlijk ver. De meeste mensen willen dat er gebeurt wat zij graag willen dat er gebeurt. Ze hebben een heel duidelijk beeld van hoe de wereld zich moet ontwikkelen. Als de wereld daar geen boodschap aan blijkt te hebben en de dingen niet lopen zoals gewenst, dan is de boot aan. We worden kwaad, gaan op zoek naar een zondeboek en slaan soms volledig op tilt. Allemaal negatieve emoties die een leerling stoïcijn moet proberen te vermijden.

Daar blijft het echter niet bij. Het is niet alleen zo dat u niet opstandig en boos of verdrietig moet worden als er dingen tegen zitten. Nee u moet zelfs willen dat die dingen ook echt gebeuren zoals ze gebeuren. Uw trein heeft vertraging, waardoor u een belangrijke afspraak mist. Het lijkt een heel normale reactie om dan te gaan mopperen en schelden op het spoorwegbedrijf. U wordt ongeduldig en misschien zelfs angstig. Hoe zal mijn baas reageren als ik deze belangrijke afspraak mis? Het zou al een hele vooruitgang zijn als u zich nu realiseert dat u hier niets aan kan doen en dat die negatieve emoties de situatie niet zullen veranderen. Uw woede, ergernis of angst zal de trein geen seconde eerder op het perron laten verschijnen en heeft niet de minste invloed op de reactie van uw baas. Het gaat om dingen waar u niets aan kunt veranderen, die volstrekt buiten uw invloed liggen. Het zou al prachtig zijn als u het zo voor elkaar kunt krijgen om die emoties niet te krijgen. De stoïcijnen gaan zelfs nog een stap verder en, hier wordt het extreem, ze willen dat u leert om ook echt te wensen dat de trein vertraging heeft. Een stoïcijn moet niet alleen accepteren wat er gebeurt, hij moet ook willen dat dat gebeurt. Ik weet het, waarde leerling, dat klinkt wel heel gek. Toch valt het wel mee en is het geen rare gedachte om niet alleen te accepteren dat de wereld is zoals hij is, maar zelfs te willen dat de natuurwetten zijn zoals ze zijn. Je kunt maar beter willen dat er gebeurt wat er gebeurt, dat is wel zo gemakkelijk, je kunt er toch niets aan veranderen. De stoïcijnse filosoof keizer Marcus Aurelius formuleert het in zijn dagboek als volgt:

“O, Universum, ik stem in met iedere toon van uw grote harmonie. Niets dat voor u op tijd is, komt voor mij te vroeg of te laat. O, Universum, alles wat uw seizoenen brengen, is mij van nut. Uit u komt alles voort, in u is alles aanwezig, tot u keert alles weer terug.” (Marcus Aurelius, Dagboeken Boek 3-24).

Het lijkt wel een gebed en dat was het voor onze stoïcijnse keizer misschien ook wel een beetje. U herinnert zich misschien nog wel dat het universum voor de stoïcijnen een levend en bewust wezen is. Een stoïcijn is dus niet iemand die met een uitgestreken gezicht, maar toch min of meer tandenknarsend accepteert wat er gebeurt. Nee hij wil dat er gebeurt wat er gebeurt. Op deze manier bestaat er dan ook een subtiel maar belangrijk verschil tussen een fatalist en een stoïcijn. Een stoïcijn is dus niet een wagenmenner die al zijn kracht moet gebruiken om de wilde paarden van zijn emoties in toom te houden. Hij gebruikt zijn rede om te zorgen dat die emoties helemaal niet ontstaan. Een stoïcijn weet dat zijn natuurlijke instincten uit de pas lopen met de uitdagingen en behoeften van de moderne tijd. Hij weet ook dat zijn natuurlijke denkvermogen hem de mogelijkheid biedt om het verstoorde evenwicht weer te herstellen. En hij herstelt dat evenwicht door ook echt te willen wat er gebeurd.

In dit deel van de cursus leren de leerlingen hun verlangens en angsten onder controle te krijgen. U gaat uw wilskracht trainen. Het gaat hier om de klassieke deugden van matigheid en moed. De matigheid om uw verlangens in toom te houden en alleen datgene te willen wat u ook echt kunt bereiken. En de moed om de werkelijkheid onder ogen te zien en te accepteren, of misschien zelfs wel te willen, wat u toch niet kunt veranderen. In het vervolg van deze cursus neem ik deze twee klassieke waarden of deugden samen en noem ze de zelfbeheersing.

De beginnende stoïcijnen moesten hun negatieve emoties, ontspoorde verlangens en angsten, dus onder de duim zien te krijgen. Ze moesten hun verlangens en wil beperken tot die dingen waar ze ook werkelijk controle over hadden. Met andere woorden: hun wil moest gericht worden op het worden van een virtuoos mens. Om dit voor elkaar te krijgen gaan we kijken naar de prettige en onplezierige emoties en zullen we ontdekken dat emoties voor stoïcijnen een oordeel zijn dat kan kloppen of fout kan zijn. Vervolgens worden een aantal methodes om de controle over onze emoties en gedachten terug te krijgen onderzocht.