De Romeinse politicus en filosoof Cicero zei eens: “Je moet eten om te leven, niet leven om te eten.” De meeste mensen zullen het daar vermoedelijk niet helemaal mee eens zijn. Eten is voor ons immers allang niet meer uitsluitend een kwestie van levensonderhoud. Een goede maaltijd kan een bron van plezier zijn, een moment van ontspanning en gezelligheid, en soms zelfs een van de kleine hoogtepunten van de dag. Daar is op zichzelf niets mis mee. Ook de stoïcijnen beschouwden voedsel niet als iets slechts. Maar zij maakten wel een belangrijk onderscheid tussen iets gebruiken en er afhankelijk van worden voor ons geluk. Juist omdat eten iedere dag terugkomt en omdat het direct verbonden is met lichamelijk genot, zagen zij het als een terrein waarop de deugd van zelfbeheersing gemakkelijk op de proef kan worden gesteld.
Voedsel is voor een stoïcijn dan ook geen kwaad. Binnen het stoïcisme behoort voedsel tot de zogenaamde ‘adiaphora’, de dingen die op zichzelf noch goed noch kwaad zijn. Voedsel is noodzakelijk om in leven te blijven. Lekker voedsel is bovendien niet verboden. Een eenvoudige maaltijd kan uitstekend zijn, maar een meer gastronomische maaltijd is niet automatisch onstoïcijns. Het probleem ontstaat wanneer de verhouding tussen onszelf en het eten verandert. We eten dan niet langer omdat we honger hebben, maar omdat we ons vervelen. We eten niet omdat ons lichaam voedsel nodig heeft, maar omdat we onszelf willen belonen. We blijven eten terwijl we eigenlijk verzadigd zijn omdat het eten zo lekker is. Of we grijpen naar iets lekkers omdat we ons verdrietig, gestrest of gespannen voelen. Daarmee verschuift eten van een middel naar een doel. Precies daar ligt voor een stoïcijn het gevaar.
De nogal strenge stoïcijnse filosoof Musonius Rufus was bijzonder kritisch over overdadigheid. In zijn Colleges beschrijft hij hoe gemakkelijk we bij het eten onze zelfbeheersing kunnen verliezen:
Hoe vaker we in de verleiding komen om van eten te genieten, hoe gevaarlijker het wordt. We kunnen bij elke maaltijd op meerdere manieren de fout in gaan. Zo gaat iemand die meer eet dan hij nodig heeft de fout in. Hetzelfde geldt voor iemand die te snel eet en ook voor iemand die te veel sauzen gebruikt of een voorkeur voor zoetigheden heeft. (Musonius Rufus, Colleges 18)
Musonius heeft hier niet alleen kritiek op bepaalde voedingsmiddelen. Zijn werkelijke onderwerp is onmatigheid. We kunnen te veel eten, te snel eten, te uitgebreid eten of voortdurend verlangen naar sterkere smaken. Het probleem is dan niet de taart, de saus of het dessert als zodanig. Het probleem is dat ons verlangen steeds meer de leiding overneemt. En dat is een typisch stoïcijns thema: wie bestuurt wie? Gebruik ik mijn verlangens, of gebruiken mijn verlangens mij?
Onze situatie verschilt op één belangrijk punt van die van de klassieke stoïcijnen. We leven in een omgeving waarin voedsel vrijwel voortdurend beschikbaar is. Supermarkten, restaurants, bezorgdiensten en voedselproducenten concurreren om onze aandacht. Veel voedingsmiddelen zijn bovendien ontworpen om aantrekkelijk te smaken en toevoegingen stimuleren u om door te blijven eten. Zoete, zoute en vetrijke producten leveren een sterke combinatie van smaak en beloning. In de prehistorie loerde een concurrent op ons voedsel en lag de volgende hongersnood alweer op de loer. Evolutionair zijn we daarom ingesteld om snel, zoveel en zo zoet en vet mogelijk te eten. De commercie speelt daar handig op in. Geen wonder dat we nu midden in een obesitas epidemie zitten.
Daardoor hoeft overeten tegenwoordig niet eens het gevolg te zijn van een bewuste beslissing. U loopt langs de keukenkast. U ziet koekjes. U denkt: ééntje kan wel. Een paar minuten later zijn het er drie. Dat lijkt een triviaal voorbeeld, maar het laat iets belangrijks zien. Ons gedrag wordt niet uitsluitend bepaald door rationele beslissingen. Gewoonten, emoties, omgevingsprikkels en aangeleerde beloningspatronen spelen allemaal een rol. Een modern stoïcijn hoeft dat niet te ontkennen. Integendeel. De stoïcijnse nadruk op zelfkennis maakt het juist belangrijk om te begrijpen waarom we doen wat we doen.
Genieten is dan ook niet het probleem. We moeten oppassen dat we niet in de valkuil van Musonius Rufus terechtkomen en van stoïcisme een soort voedingscalvinisme maken. Een stoïcijn hoeft heus niet te leven op droog brood en water. Een goede maaltijd met vrienden kan juist uitstekend passen bij een gelukkig en virtuoos leven. Het is mogelijk om bewust van eten te genieten zonder eraan verslaafd te raken. Het verschil zit in de verhouding tot het genot. Wie denkt: “Ik moet dit hebben om me goed te voelen” is afhankelijk geworden van het eten. Wie denkt: “Dit is heerlijk en ik geniet ervan, maar ik heb het niet nodig om gelukkig te zijn” staat er heel anders tegenover. Dat tweede is veel meer in overeenstemming met de stoïcijnse levenshouding. Het doel is dus niet om genot te elimineren, maar om ervoor te zorgen dat genot niet onze meester wordt.
Een modern stoïcijn kan daarom veel hebben aan ‘mindful eating’: bewust eten met aandacht voor wat er werkelijk gebeurt. Leg bijvoorbeeld tijdens een maaltijd af en toe uw bestek neer. Kijk naar uw eten. Ruik het. Neem een hap en proef bewust wat u eet. Merk op hoe de smaak verandert terwijl u kauwt. Maar ga nog een stap verder. Observeer ook uw verlangen. Heb ik werkelijk honger? Of wil ik vooral de smaak opnieuw ervaren? Ben ik nog hongerig of ben ik eigenlijk al verzadigd? Waarom wil ik nog een tweede portie? Misschien ontdekt u dat het antwoord soms eenvoudigweg is: omdat het lekker is. Ook dat is geen probleem. U kunt vervolgens besluiten: ik neem nog wat, maar ik doe dat bewust. Dat is iets anders dan gedachteloos blijven eten.
Er bestaat een belangrijk verschil tussen een verlangen en de impuls om iets ook echt te doen. Een van de belangrijkste lessen uit het stoïcisme is dat een impuls niet automatisch gevolgd hoeft te worden. Er ontstaat een verlangen: ik wil chocolade. Tussen dat verlangen en het daadwerkelijk eten zit echter een moment waarin u kunt kiezen. De impuls is er. Maar u bent niet die impuls. Dat kleine onderscheid kan enorm belangrijk zijn. De modern stoïcijn probeert daarom niet iedere eetlust te onderdrukken. Hij probeert te leren ruimte te creëren tussen verlangen en handelen. Dat is zelfbeheersing. Niet: ik mag dit niet. Maar: Ik merk dat ik dit wil. Waarom wil ik het? En wat wil ik vervolgens bewust doen?
Daarmee wordt iedere maaltijd een kleine stoïcijnse oefening. We hoeven geen spectaculaire uitdagingen te zoeken om zelfbeheersing te ontwikkelen. Juist de alledaagse dingen zijn daarvoor geschikt. Eten doen we meerdere keren per dag. Elke maaltijd biedt dus de mogelijkheid om te oefenen met:
aandacht;
matigheid;
zelfkennis;
uitstel van onmiddellijke bevrediging;
onderscheid maken tussen behoefte en verlangen;
genieten zonder afhankelijk te worden van genot.
Dat maakt voedsel vanuit stoïcijns perspectief eigenlijk een prachtig oefenterrein. Er bestaat bovendien een interessante verbinding met de moderne psychologie. Mensen wennen relatief snel aan aangename ervaringen. Wat gisteren nog bijzonder lekker was, wordt na verloop van tijd normaal. Daardoor kunnen we steeds meer gaan zoeken naar sterkere prikkels. Een eenvoudig dessert voldoet niet meer. We willen iets zoeters. Een gewone maaltijd is niet meer genoeg. We willen uitgebreidere smaken, grotere porties of steeds nieuwe culinaire ervaringen. Zo kan een kleine verhoging van het genot paradoxaal genoeg leiden tot een grotere behoefte aan genot.
Dit lijkt sterk op de hedonistische tredmolen waar we het in een eerdere blog over hadden: we verhogen ons consumptieniveau, ervaren tijdelijk meer plezier en wennen vervolgens aan het nieuwe niveau. Daarna is opnieuw iets extra's nodig om hetzelfde gevoel te krijgen.
De stoïcijnse oplossing is fundamenteel anders. Niet steeds méér proberen te krijgen, maar leren tevreden te zijn met wat er al is.
Dat betekent niet dat een modern stoïcijn voortdurend eenvoudig moet eten. Eenvoud kan echter wel een waardevolle oefening zijn.
U kunt uzelf bijvoorbeeld af en toe afvragen: Zou ik vandaag ook tevreden zijn met een eenvoudige maaltijd? Niet als straf, maar als experiment. Wanneer u ontdekt dat u ook zonder overvloed goed kunt eten, gebeurt er iets belangrijks. U wordt minder afhankelijk van omstandigheden. Dat is precies waar stoïcijnse vrijheid over gaat. Als ik alleen tevreden kan zijn wanneer mijn eten precies voldoet aan mijn verlangens, ben ik afhankelijk. Als ik kan genieten van een uitgebreide maaltijd én tevreden kan zijn met een eenvoudige maaltijd, ben ik vrijer.
Genieten van lekker eten kan zelfs dwangmatig worden. Er is een grens waar het verstandig is om verder te kijken dan filosofie alleen. Wanneer eten structureel gebruikt wordt om emoties te reguleren, wanneer iemand het gevoel heeft de controle over eten kwijt te zijn of wanneer eten voortdurend gepaard gaat met schuldgevoel en obsessie, kan er meer aan de hand zijn dan een gebrek aan stoïcijnse zelfdiscipline. Een modern stoïcijn hoeft daar niet heroïsch overheen te stappen. Virtuositeit betekent ook: verstandig omgaan met de werkelijkheid. Soms betekent dat professionele hulp zoeken. Stoïcisme is geen vervanging voor medische of psychologische kennis.
Sterker nog: wijsheid vereist dat we die kennis gebruiken.
Misschien kunnen we de moderne stoïcijnse houding tegenover eten daarom samenvatten in vier principes.
I Eet om uw lichaam te voeden.
Voedsel is in de eerste plaats noodzakelijk voor het functioneren van het lichaam.
II Geniet wanneer u eet.
Genot is niet het kwaad. Een goede maaltijd mag gewoon lekker zijn.
III Laat genot niet beslissen.
Het feit dat iets lekker is, betekent niet automatisch dat u er meer van moet nemen.
IV Oefen in vrijheid.
Zorg ervoor dat u ook tevreden kunt zijn wanneer het eten eenvoudig is, wanneer u iets niet krijgt waar u zin in hebt en wanneer u een verlangen niet onmiddellijk bevredigt. Daarmee verandert de vraag “Mag ik dit eten?” in een veel interessantere vraag: “Kan ik dit eten zonder dat mijn verlangen mij bestuurt?”
Met AI-gegenereerde afbeelding
Misschien ligt hier uiteindelijk de belangrijkste les. De stoïcijnse benadering van eten draait niet om calorieën, verboden voedingsmiddelen of ascese. Het gaat om de verhouding die we tot voedsel hebben. U kunt een prachtige maaltijd voor u hebben staan, ervan genieten en tegelijkertijd innerlijk vrij blijven. U kunt de eerste hap proeven en denken: Dit is heerlijk. En na een tijdje kunnen denken: Ik heb genoeg gehad. Zonder strijd. Zonder schuldgevoel. Zonder het gevoel iets te missen. Dat is matigheid. Niet omdat u uzelf iets ontzegt, maar omdat u niet langer hoeft te gehoorzamen aan ieder verlangen dat zich aandient. De moderne stoïcijn eet daarom niet om het leven zo veel mogelijk genot te laten opleveren. Hij eet om gezond te blijven, om samen met anderen van het leven te genieten en om zijn lichaam goed te verzorgen. En wanneer er iets werkelijk lekkers op tafel staat? Dan mag hij daar rustig van genieten. Maar hij houdt zelf de lepel vast.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten