Stoïcijns minimalisme

 Ik vind het leuk om nuttige, mooie en waardevolle dingen te verzamelen. Een mooi boek, een mooi bureau, een bijzondere stoel of een apparaat dat het leven gemakkelijker maakt: het kan allemaal plezier opleveren. Er is niets mis met genieten van mooie en nuttige dingen. Maar er zit een keerzijde aan bezit. Mooie spullen kosten geld. Ze moeten worden onderhouden, schoongemaakt en soms gerepareerd. Een groot huis vraagt meer onderhoud dan een klein huis en een grote tuin vraagt meer tijd dan een balkon. Wie veel bezit, moet bovendien meer verdienen om dat bezit te kunnen aanschaffen en behouden. En wat waardevol is, moet beschermd worden tegen beschadiging, verlies of diefstal. Daarmee ontstaat een merkwaardige paradox: bezittingen kunnen ons leven aangenamer maken, maar ze kunnen ons tegelijkertijd ook minder vrij maken.

De stoïcijnen zouden bij deze kwestie een eenvoudige maar indringende vraag stellen: Wat heb je werkelijk nodig om een goed leven te leiden? Hun antwoord is verrassend radicaal. Voor een goed en gelukkig leven zijn allerlei uiterlijke omstandigheden uiteindelijk niet noodzakelijk. Geld, bezit, een groot huis, aanzien en comfort bepalen niet of iemand een goed en virtuoos mens is. Het beslissende criterium is de manier waarop iemand met zijn omstandigheden omgaat. De stoïcijnen noemen uiterlijke zaken daarom indifferenten (adiaphora). Dat betekent niet dat ze letterlijk onbelangrijk zijn of dat het niets uitmaakt of u bijvoorbeeld in een comfortabel huis woont of in een tochtige schuur. Sommige dingen hebben wel degelijk de voorkeur. Gezondheid, financiële zekerheid en een prettig huis kunnen het leven gemakkelijker maken. Maar ze bepalen niet uw morele waarde. U kunt rijk zijn en toch een slecht mens zijn. U kunt arm zijn en toch een uitstekend mens zijn. Geld kan uw leven gemakkelijker maken, maar het kan u niet wijs, rechtvaardig, moedig of gematigd maken. Dat zijn kwaliteiten van uw karakter. Voor het modern stoïcisme is dat een belangrijk onderscheid. Uw omstandigheden zijn niet hetzelfde als uw virtuositeit.

Er is echter nog een tweede stoïcijnse gedachte die hier een rol speelt. Hoe meer u bezit, hoe meer dingen er zijn die u kunt verliezen. Bezit maakt u kwetsbaar. Een eenvoudige stoel kan kapotgaan. Een dure designstoel kan ook kapot gaan, maar waarschijnlijk baart dat laatste u meer zorgen. Een klein huis vraagt weinig onderhoud. Een groot huis heeft misschien meerdere kamers, installaties, schilderwerk, dakonderhoud, verzekeringen en een tuin die bijgehouden moet worden. Die designstoel past perfect in uw smetteloze zithoek, maar zodra de poot afbreekt wordt het een sta in de weg. Drie weken wachten op een meubelmaker, offertes en andere frustraties. Een simpele houten stoel had u zelf gerepareerd of direct vervangen. Wie een grote hoeveelheid geld op een bankrekening heeft staan, kan daar uiteraard veel gemak van ondervinden. Maar daarmee kunnen ook nieuwe zorgen ontstaan: hoe behoud ik mijn vermogen? Hoe bescherm ik het? Hoe investeer ik het? Wat gebeurt er met de economie? Wat gebeurt er met de waarde van mijn aandelen?

Het bezit zelf is dus niet echt een probleem. De afhankelijkheid ervan kan echter wel een probleem worden. Dat is precies waar de stoïcijnse kijk op geluk om de hoek komt kijken. Als uw geluk afhankelijk is van het feit dat uw huis mooi blijft, uw auto niet beschadigd raakt, uw beleggingen blijven stijgen en niemand uw spullen steelt, dan heeft u een groot deel van uw gemoedsrust uit handen gegeven aan omstandigheden waarover u uiteindelijk geen volledige controle hebt. Hoe meer externe voorwaarden u nodig hebt om tevreden te zijn, hoe meer mogelijkheden het noodlot heeft om uw tevredenheid te verstoren.

Een bezit heeft bovendien niet alleen een aanschafprijs. Uw bezittingen hebben allerlei verborgen kosten. Stel dat u een dure racefiets koopt. De aanschaf kost geld, maar daarmee is de rekening nog niet betaald. U hebt misschien een goede fietshelm nodig, fietskleding, onderhoud, een verzekering en een veilige plaats om de fiets te bewaren. Vervolgens moet u tijd besteden aan schoonmaken en onderhouden. En als de fiets wordt gestolen, levert dat niet alleen financieel verlies op, maar ook frustratie en verdriet. Hetzelfde geldt voor veel andere dingen. Een grote tuin kan prachtig zijn, maar vraagt onderhoud. Een groot huis kan heerlijk zijn, maar moet worden schoongemaakt. Een grote collectie boeken kan intellectueel verrijkend zijn, maar neemt ruimte in beslag. Elektronica maakt het leven gemakkelijker, maar moet worden bijgehouden, opgeladen, vervangen en soms gerepareerd. Daarmee heeft vrijwel ieder bezit een verborgen prijs in aandacht. En aandacht is misschien wel onze kostbaarste bezitting. Een uur dat u besteedt aan het onderhouden, organiseren, beschermen of vervangen van spullen, kunt u niet tegelijkertijd besteden aan lezen, nadenken, wandelen, gesprekken voeren, vriendschappen onderhouden of het verbeteren van uw virtuositeit door deze blog te lezen.

Daarom is een interessante vraag niet alleen: Wat bezit ik?, maar vooral: Hoeveel aandacht vraagt wat ik bezit van mij? Dat is een subtiel verschil. Iemand kan honderden boeken bezitten en er nauwelijks last van hebben. Als die boeken worden gelezen en gebruikt, kunnen ze juist bijdragen aan een rijker leven. Een muziekinstrument kan een bron van vreugde en ontwikkeling zijn. Goed gereedschap kan iemand in staat stellen mooie dingen te maken. Een comfortabele woning kan rust en veiligheid bieden. Minimalisme betekent daarom niet automatisch: weg met alles wat niet strikt noodzakelijk is. Dat zou zelfs een nogal on-stoïcijnse conclusie kunnen zijn. De stoïcijnen pleiten niet voor armoede om de armoede. Zij waarschuwden vooral voor de manier waarop mensen zich aan uiterlijke zaken kunnen vastklampen. De vraag is dus niet hoeveel spullen u hebt, maar of uw spullen in dienst staan van uw leven, of dat uw leven steeds meer in dienst komt te staan van uw spullen.

Er zit bovendien een psychologisch mechanisme achter het verzamelen van bezittingen. Het gaat om de u ondertussen waarschijnlijk wel bekend voorkomende hedonistische tredmolen. Een nieuwe aankoop geeft vaak een kortstondig gevoel van voldoening. Daarna raakt het nieuwe bezit vertrouwd en wordt het onderdeel van de normale leefomgeving. Vervolgens dient zich iets nieuws aan dat nóg mooier, beter of moderner is. Zo kan een mens ongemerkt in een eindeloze cyclus terechtkomen:

verlangen → aanschaffen → genieten → gewenning → nieuw verlangen.

Meer bezit levert dan niet noodzakelijk meer tevredenheid op. Het kan juist leiden tot steeds nieuwe verlangens. De stoïcijnse oplossing is niet dat we onszelf ieder plezier moeten ontzeggen. Het is eerder dat we moeten leren onderscheid te maken tussen genieten van iets en het nodig hebben om gelukkig te zijn. U kunt genieten van een mooie auto zonder te denken dat u zonder die auto ongelukkig bent. U kunt genieten van een comfortabel huis zonder uw levensgeluk ervan afhankelijk te maken. U kunt geld waarderen zonder te geloven dat meer geld u automatisch een beter leven geeft. Dat is vrijheid.

Genoeg is een vorm van rijkdom. Minimalisme kan daarom worden opgevat als een oefening in genoeg. Wanneer is iets genoeg?

Dat is natuurlijk voor iedereen verschillend. De ene persoon heeft behoefte aan een kleine woning met weinig spullen, terwijl een ander graag een grote boekenkast, een werkplaats of een uitgebreide muziekcollectie heeft. Het stoïcijnse criterium is niet een bepaald aantal bezittingen. Het criterium is de verhouding tussen bezit en virtuositeit. Helpt dit bezit mij om goed te leven? Of vraagt het vooral steeds meer van mij? Geeft het mij werkelijk waardevolle mogelijkheden? Of ben ik vooral bezig het te onderhouden, te beschermen en uit te breiden? En misschien de belangrijkste vraag: Als ik dit niet zou hebben, zou ik dan werkelijk minder gelukkig zijn?

Daarom kan ontspullen een uitstekende modern stoïcijnse oefening zijn. Loop bijvoorbeeld eens door uw huis en bekijk uw bezittingen niet vanuit de vraag "Kan ik dit nog gebruiken?", maar vanuit een wat diepere vraag: "Draagt dit bij aan de persoon die ik wil zijn en het leven dat ik wil leiden?" Maak vervolgens onderscheid tussen verschillende categorieën:

 

• Noodzakelijk: dingen die u daadwerkelijk nodig hebt.

• Nuttig: dingen die uw leven aantoonbaar gemakkelijker of beter maken.

• Waardevol: dingen die betekenis, schoonheid, kennis of plezier toevoegen.

• Overbodig: dingen die u nauwelijks gebruikt en die vooral ruimte, geld of aandacht kosten.

• Belastend: dingen die u eigenlijk niet meer wilt, maar die u toch bewaart omdat wegdoen moeilijk voelt.

Vooral die laatste twee categorieën zijn interessant. Soms bewaren we iets niet omdat we het werkelijk waardevol vinden, maar omdat we moeite hebben om afscheid te nemen. Ontspullen kan dan een kleine oefening in onthechting worden. U kunt iets wegdoen en daarbij ervaren: ik heb het gehad, ik heb ervan genoten, maar ik heb het niet nodig om gelukkig te zijn. Dat is een heel stoïcijnse gedachte.

U zou zelfs een stap verder kunnen gaan en een klein experiment uitvoeren: leven met minder. Kies een aantal spullen waarvan u denkt dat u ze nodig hebt en berg ze een maand op. Niet weggooien, alleen uit het zicht. Na een maand vraagt u zich af:

• Heb ik het gemist?

• Heb ik het daadwerkelijk nodig gehad?

• Heeft mijn leven eronder geleden dat ik het niet kon gebruiken?

• Denk ik er überhaupt nog aan?

Vaak blijkt dat een verrassend groot deel van onze bezittingen nauwelijks een rol speelt in ons dagelijks leven. Deze oefening leert ons iets belangrijks: het verschil tussen wat we bezitten en wat we nodig hebben is vaak groter dan we denken. Het gaat er niet om om minder te bezitten, maar om minder afhankelijk te zijn. Stoïcijns minimalisme hoeft uiteindelijk dus niet te betekenen dat u met zo weinig mogelijk spullen moet leven. Het gaat om iets subtielers. Het gaat om vrijheid tegenover bezit. U mag mooie dingen hebben. U mag geld verdienen. U mag een comfortabel huis hebben en genieten van een goede maaltijd, een mooie tuin, een fijne stoel of een interessante verzameling boeken. Maar probeer ervoor te zorgen dat u die dingen kunt hebben zonder dat u ze nodig hebt voor uw geluk.

Door AI gegenereerde afbeelding

De moderne stoïcijn kan genieten van wat het leven hem geeft, maar weet tegelijkertijd dat het hem ieder moment weer kan worden afgenomen. Daarom probeert hij zijn geluk niet daarin te leggen. Dat maakt minimalisme uiteindelijk niet zozeer een kwestie van spullen, maar van gehechtheid. Hoe minder uw geluk afhankelijk is van wat u bezit, hoe minder het noodlot van u kan afpakken. En misschien is dat wel de paradox van stoïcijns minimalisme: Door minder nodig te hebben, wordt u niet armer maar rijker. U hebt minder te onderhouden, minder te beschermen, minder te vrezen en minder om u druk over te maken. Daardoor blijft er meer tijd en aandacht over voor wat werkelijk telt: het ontwikkelen van uw karakter en het leiden van een goed, betekenisvol en virtuoos leven.

STOÏCIJNSE ONVERSCHILLIGHEID

 Niet alles wat belangrijk voor ons is, is noodzakelijk voor een gelukkig leven Volgens de stoïcijnen is voor een gelukkig en virtuoos leven uiteindelijk maar één ding absoluut noodzakelijk: de manier waarop u met uzelf en de wereld omgaat. Een mens moet leren om verstandig te oordelen, zijn verlangens en emoties op een goede manier te hanteren en overeenkomstig zijn waarden te handelen. Dat zijn de zaken die werkelijk binnen zijn macht liggen.

Maar daarmee zijn alle andere dingen nog niet opeens waardeloos. Wie voor het eerst met het stoïcisme kennismaakt, kan gemakkelijk een nogal onaantrekkelijk beeld van de stoïcijnse wijze krijgen. Misschien ziet u hem voor u als een kil, rationeel en emotieloos wezen dat onder alle omstandigheden tevreden blijft. Liefde, vriendschap, gezondheid, plezier, kunst, natuur, politiek, geld en materiële welvaart zouden hem allemaal volkomen koud laten. Als hij gemarteld wordt, zou hij zich eenvoudigweg gelukkig blijven voelen omdat zijn innerlijke houding nog steeds in orde is. Dat beeld is begrijpelijk, maar het klopt niet. De stoïcijnen maken namelijk een subtieler onderscheid. Sommige dingen zijn noodzakelijk voor een goed leven, terwijl andere dingen niet noodzakelijk zijn, maar wel degelijk de moeite van het nastreven waard zijn. En weer andere dingen doen er inderdaad vrijwel helemaal niet toe.

Het probleem zit vooral in het woord onverschillig. Het Griekse begrip ‘adiaphoron’, dat vaak met “onverschillig” of “indifferent” wordt vertaald, betekent niet: iets waar ik niets om geef. Het betekent: iets dat op zichzelf geen morele waarde heeft. Een goede gezondheid is bijvoorbeeld geen deugd en een slechte gezondheid is geen ondeugd. Maar dat betekent natuurlijk niet dat gezondheid ons niets kan schelen.

De stoïcijnen kennen een hiërarchie van waarden en maken daarbij onderscheid tussen goede dingen, slechte dingen en indifferente dingen. Echte goedheid vinden zij uitsluitend in deugd of virtuositeit: wijsheid, moed, rechtvaardigheid en matigheid. Het tegenovergestelde daarvan, dwaasheid, lafheid, onrechtvaardigheid en onmatigheid, is slecht. Alle overige zaken zijn in morele zin indifferent. Daarbij maken de stoïcijnen echter opnieuw een belangrijk onderscheid. Sommige indifferente zaken zijn te prefereren en andere zijn niet te prefereren. Een goede gezondheid is bijvoorbeeld te prefereren boven een ernstige ziekte. Vriendschap is te prefereren boven eenzaamheid. Vrijheid is te prefereren boven gevangenschap. Voldoende geld is te prefereren boven armoede. En een veilige samenleving is te prefereren boven oorlog en geweld. Maar geen van deze zaken maakt u op zichzelf tot een beter mens. Dat is een fundamenteel punt. U kunt rijk zijn en toch een slecht mens worden. U kunt arm zijn en toch een buitengewoon deugdzaam mens zijn. U kunt gezond zijn en uw gezondheid gebruiken om anderen kwaad te doen. En u kunt ziek zijn en desondanks moedig, rechtvaardig en verstandig handelen. Het bezit van iets maakt u dus niet virtuoos. De manier waarop u ermee omgaat kan dat wel doen.

Geprefereerde indifferente zaken

De stoïcijnen noemen gezondheid, bezit, vriendschap, een goede maatschappelijke positie en vergelijkbare zaken geprefereerde indifferente zaken. Ze zijn indifferent omdat ze niet bepalen of u een goed of slecht mens bent. Ze zijn geprefereerd omdat het rationeel en natuurlijk is om ze, wanneer dat mogelijk is, te verkiezen. Dat klinkt misschien als een tegenstelling, maar dat is het niet. Het ligt bijvoorbeeld in de menselijke natuur om gezond te willen zijn. Gezondheid maakt het gemakkelijker om te leven, te werken, voor anderen te zorgen en onze mogelijkheden te benutten. Het is daarom volkomen rationeel om gezond te eten, voldoende te bewegen en medische hulp te zoeken wanneer dat nodig is. Hetzelfde geldt voor vriendschap. De mens is volgens de stoïcijnen van nature een sociaal wezen. Een goede vriend willen hebben is dus geen zwakte of onstoïcijnse gehechtheid. Het is juist heel menselijk en in overeenstemming met onze natuur. Hetzelfde kunnen we zeggen over wetenschap, kunst, cultuur, natuur, een comfortabel huis of voldoende geld. Een modern stoïcijn hoeft daar beslist geen afstand van te doen.

Het cruciale verschil zit niet in wat u nastreeft, maar in hoe u ermee omgaat. U mag proberen een goede baan te krijgen. U mag proberen een partner te vinden. U mag sparen voor een mooi huis. U mag proberen gezond te blijven. U mag zich inzetten voor een beter milieu of voor een rechtvaardiger samenleving. Maar u moet tegelijkertijd beseffen dat het uiteindelijke resultaat nooit volledig van u afhankelijk is. U kunt uitstekend solliciteren en toch worden afgewezen. U kunt zorgvuldig leven en toch ziek worden. U kunt uw best doen voor een relatie en toch verlaten worden. U kunt zich inzetten voor een politieke zaak en toch verliezen. U kunt alles goed doen en toch door omstandigheden worden ingehaald waar u geen enkele invloed op had. Daarom richt de stoïcijn zijn wil uiteindelijk niet op het resultaat, maar op de kwaliteit van zijn eigen handelen. Hij zegt als het ware: Ik zal mijn best doen om dit te bereiken, omdat het waardevol en wenselijk is. Maar ik eis niet dat de wereld zich aan mijn wens aanpast. Dat is iets heel anders dan onverschilligheid.

Er is ook niets stoïcijns aan het verbieden van plezier. Genieten mag gewoon. Als u een mooie wandeling maakt, lekker eet, geniet van muziek, met vrienden praat of een fijne avond met uw partner doorbrengt, hoeft u daar geen schuldgevoel over te hebben. U mag van het leven genieten. De stoïcijn zegt alleen: maak uw geluk niet afhankelijk van het voortduren van dit plezier. Het verschil is subtiel maar belangrijk. U kunt blij zijn dat u gezond bent zonder te denken: ik kan alleen gelukkig zijn als ik gezond blijf. U kunt genieten van uw partner zonder te denken: zonder deze persoon is mijn leven niets meer waard. U kunt genieten van geld zonder te denken: ik ben pas gelukkig als mijn vermogen blijft groeien. U kunt genieten van uw huis zonder te denken: als ik dit huis kwijtraak, is mijn leven geruïneerd. De eerste houding is waardering. De tweede is afhankelijkheid.

Een ander interessant aspect van het stoïcijnse denken is dat veel geprefereerde zaken zowel goed als slecht kunnen worden gebruikt.

Wetenschap is bijvoorbeeld buitengewoon waardevol voor de mensheid. Maar wetenschappelijke kennis kan ook worden gebruikt voor wapens, onderdrukking of vernietiging. Geld kan worden gebruikt om een gezin te onderhouden, goede doelen te steunen en anderen te helpen. Het kan ook worden gebruikt voor uitbuiting of criminaliteit. Maatschappelijke invloed kan worden ingezet om de samenleving te verbeteren, maar ook om macht over anderen uit te oefenen. Zelfs vriendschap is niet automatisch goed. Een hechte vriendenkring kan een bron van steun en menselijkheid zijn, maar een groep vrienden kan iemand ook meeslepen in destructief gedrag. Daarom is niet het bezit van deze zaken bepalend, maar de manier waarop u ze gebruikt. En precies daar komt de stoïcijnse virtuositeit weer om de hoek kijken.

Het Boeddhabeeldje

Neem een eenvoudig voorbeeld. Stel dat u een Boeddhabeeldje in uw voortuin hebt staan. U vindt het mooi en u bent er aan gehecht geraakt. Op een nacht komt een jongere na een avondje stappen langs en slaat het beeldje aan stukken. U kunt daar natuurlijk verdrietig of boos om worden. Maar volgens de stoïcijnen zit het probleem niet zozeer in het feit dat u het jammer vindt. Het probleem ontstaat wanneer u tegen uzelf zegt: Dit had nooit mogen gebeuren. Dit is verschrikkelijk. Mijn avond is verpest. Wat een ellende. Ik kan hier niet tegen. Waarom? Omdat u daarmee meer waarde aan het beeldje toekent dan het volgens de stoïcijnse filosofie toekomt. Het beeldje was mooi en u genoot ervan. Dat is prima. Het was een geprefereerde indifferente zaak. Maar het was geen voorwaarde voor uw geluk en geen onderdeel van uw morele karakter. U kunt dus rustig denken: Jammer. Ik vond het een mooi beeldje en ik had het liever heel gehouden. Maar het was een stenen beeldje. Het is nu kapot. Wat kan ik nu verstandig doen? Misschien belt u de politie. Misschien ruimt u de stukken op. Misschien koopt u een nieuw beeldje. Misschien besluit u het voortaan binnen te zetten. Wat u niet hoeft te doen, is uzelf urenlang kwellen over iets wat niet meer ongedaan kan worden gemaakt. Niet het beeldje zelf is bepalend voor uw gemoedsrust, maar uw oordeel over wat er is gebeurd en uw manier van handelen daarna.

Hier ligt een gevaarlijke misinterpretatie van het stoïcisme op de loer. U zou kunnen denken: Als ik maar zeg dat ik niets nodig heb, hoef ik ook niets meer te doen. Dat is beslist niet de bedoeling. Als gezondheid een geprefereerde zaak is, betekent dat niet dat u maar moet stoppen met gezond eten en bewegen. Als rechtvaardigheid belangrijk is, betekent het niet dat u politieke problemen maar moet accepteren. Als het milieu u ter harte gaat, betekent stoïcijnse acceptatie niet dat u niets hoeft te doen tegen klimaatverandering. Integendeel. De stoïcijn doet juist wat redelijkerwijs van hem gevraagd kan worden. Hij probeert de wereld te verbeteren, helpt anderen, zorgt voor zijn lichaam, onderhoudt zijn relaties en gebruikt zijn bezittingen verstandig. Alleen maakt hij zijn innerlijke welzijn niet afhankelijk van de vraag of zijn inspanningen het gewenste resultaat opleveren. Hij accepteert de uitkomst, maar niet noodzakelijkerwijs de situatie. Dat onderscheid is voor het moderne stoïcisme van groot belang.

Vier categorieën

We kunnen het stoïcijnse onderscheid als volgt samenvatten.

Categorie	Stoïcijnse betekenis	Voorbeelden
Goed	virtuoos en werkelijk bepalend voor een goed leven	wijsheid, moed, rechtvaardigheid, matigheid
Slecht	Ondeugdzaam en schadelijk voor een goed leven	onrecht, lafheid, dwaasheid, onmatigheid
Geprefereerd indifferent	Niet noodzakelijk voor geluk, maar redelijk om na te streven	gezondheid, vriendschap, vrijheid, bezit, comfort
Niet-geprefereerd indifferent	Niet noodzakelijk voor geluk en redelijkerwijs niet gewenst	ziekte, armoede, ongemak, gevangenschap

Er is daarbij nog een belangrijke nuance: “geprefereerd” betekent niet dat u er recht op hebt of dat u het móét krijgen. Het betekent alleen dat, wanneer alle andere omstandigheden gelijk zijn, een redelijk mens het ene boven het andere zal verkiezen. Gezondheid is bijvoorbeeld te verkiezen boven ziekte. Maar wanneer ziekte eenmaal uw deel is geworden, verandert dat niets aan de mogelijkheid om er nog steeds verstandig en deugdzaam mee om te gaan.

De titel van dit artikel kan daarom gemakkelijk verkeerd worden begrepen. Stoïcijnse onverschilligheid betekent niet: “Het kan me allemaal niets schelen.” Het betekent eerder: “Ik laat mijn vermogen om goed te leven niet afhankelijk worden van dingen die ik niet volledig kan beheersen.” Dat is een heel andere houding. Een stoïcijn kan heel veel van zijn partner houden. Hij kan dol zijn op zijn vrienden. Hij kan genieten van lekker eten, muziek en kunst. Hij kan trots zijn op zijn huis, houden van de natuur en zich inzetten voor een betere samenleving. Maar achter al die waardering zit een soort innerlijke reserve: Ik waardeer dit, maar ik bezit het niet absoluut.

Ik geniet ervan, maar ik heb het niet volledig in de hand. Ik zal er goed voor zorgen, maar ik weet dat ik het uiteindelijk kan verliezen.

En misschien is dat wel de diepste betekenis van stoïcijnse onverschilligheid. U hoeft niet minder van het leven te houden. U moet alleen leren het leven niet te bezitten. Streef dus naar wat u redelijkerwijs kunt bereiken. Doe uw best. Zorg voor de dingen die u dierbaar zijn. Geniet ervan wanneer u ze hebt. Gebruik ze op een goede manier. Maar wanneer het leven anders beslist dan u had gehoopt, probeer dan niet uw geluk achteraf aan die verloren zaken vast te ketenen. Niet alles wat u gelukkig maakt, is noodzakelijk voor uw geluk. En precies daarin ligt de vrijheid van de stoïcijn.

DENKEN ALS EEN STOÏCIJN: BAYESIAANSE LOGICA EN DE KUNST VAN HET OORDEEL

 Een van de belangrijkste lessen van het stoïcisme is dat niet de gebeurtenissen zelf ons van streek maken, maar vooral de oordelen die wij ons over die gebeurtenissen vormen. Epictetus formuleerde het beroemd: “Het zijn niet de dingen zelf die de mensen verontrusten, maar hun oordelen over die dingen.” Dat is allemaal leuk en aardig, zult u wel denken, maar hoe weet je of je oordeel klopt? Epictetus vertelt ons niet hoe we ons oordeel het best kunnen vormen. Daarmee raken we aan een probleem dat in de moderne filosofie en wetenschap nog altijd centraal staat: hoe moeten wij onze overtuigingen vormen wanneer we niet over volledige zekerheid beschikken? We leven immers vrijwel voortdurend met onvolledige informatie. We weten niet zeker wat iemand bedoelde met een opmerking. We weten niet of een investering zal slagen. We weten niet of een bepaalde theorie uiteindelijk juist zal blijken. We weten zelfs niet wat morgen zal gebeuren. Toch moeten we voortdurend oordelen en handelen. Een modern stoïcijn zou daarom niet alleen moeten leren omgaan met emoties en verlangens, maar ook met onzekerheid en waarschijnlijkheid. Bayesiaans denken biedt daarvoor een bijzonder krachtig hulpmiddel.

Wat is dat dan dat Bayesiaans denken? De naam verwijst naar de achttiende-eeuwse Engelse wiskundige en predikant Thomas Bayes. Hij heeft postuum een nieuwe logica gepubliceerd. In klassieke logica (zoals propositielogica of predikaatlogica) zijn uitspraken waar of onwaar, er is geen ruimte voor onzekerheid. Bijvoorbeeld:

• "Als het regent, dan is de straat nat." Dit is een deterministische relatie. Er is geen ruimte voor twijfel. Klassieke logica is zwart-wit.

In de Bayesiaanse logica daarentegen worden uitspraken voorzien van kanswaarden. Het is een manier om te redeneren onder onzekerheid. Bijvoorbeeld:

• "De kans dat het regent is 70%, en als het regent, is de kans dat de straat nat is 90%."

Bayesiaanse logica is eigenlijk een manier van redeneren waarbij je je overtuiging over iets aanpast wanneer je nieuwe informatie krijgt.

De kern is: Een overtuiging is niet simpelweg waar of onwaar, maar kan meer of minder waarschijnlijk zijn. Een eenvoudig voorbeeld: Stel dat u denkt: „Het gaat morgen regenen.” U begint bijvoorbeeld met een kans van 30%. Dat is uw voorafgaande waarschijnlijkheid (prior). Dan kijkt u naar de weersvoorspelling en die geeft sterke aanwijzingen voor regen. U past uw inschatting aan, bijvoorbeeld naar 80%. Krijgt u vervolgens weer nieuwe informatie, bijvoorbeeld dat een weersatelliet een onverwachte verandering in het weerpatroon ziet, dan past u de kans opnieuw aan. Dus:

overtuiging → nieuwe informatie → aangepaste overtuiging

Dat is de essentie van Bayesiaans denken. Maar hoe kunnen we nieuwe informatie tot een nieuwe overtuiging laten leiden? Bayes vatte dit wiskundig samen: 

P(H∣E) = P(E∣H)×P(H)
                    P(E)

Waarbij:

• H = een hypothese.

• E = nieuwe informatie (evidence).

• P(H|E) = (Posterior): De kans dat uw hypothese  juist is gegeven het nieuwe bewijs (E). Dit is de uiteindelijke uitkomst die u probeert te berekenen. Hoe waarschijnlijk u de hypothese vindt nadat u de nieuwe informatie hebt gekregen.

• P(H) = (Prior / Voorkennis): De waarschijnlijkheid van de hypothese voordat u het nieuwe bewijs zag (uw initiële aanname of basiskans op basis van eerdere ervaringen). Hoe waarschijnlijk u de hypothese vooraf vond.

• P(E|H) = (Likelihood / aannemelijkheid): Hoe groot de kans is dat u dit specifieke bewijs zou aantreffen als uw hypothese daadwerkelijk waar is.

•  P(E) = (Marginale kans / totale bewijskracht): De totale waarschijnlijkheid dat het bewijs zich überhaupt voordoet, ongeacht of u hypothese klopt of niet. Dit dient als een weegfactor of normalisatiefactor.

Het is minder moeilijk dan het op het eerste gezicht misschien lijkt. U zou het in gewone taal kunnen vertalen als: Hoe waarschijnlijk is mijn hypothese, gegeven wat ik nu weet? Bayesiaans redeneren voorkomt dat u bij nieuwe informatie meteen denkt: „Zie je wel! "Ik had gelijk.” In plaats daarvan vraagt u: „Hoeveel zou deze informatie mijn overtuiging eigenlijk moeten veranderen?” Dat maakt Bayesiaans denken bijzonder geschikt voor wetenschap, dagelijks beslissen, kritisch denken en modern stoïcijnen. Het essentiële idee is dus eenvoudig: Nieuwe informatie moet onze overtuiging veranderen in verhouding tot de bewijskracht van die informatie. Hier stuiten we op iets belangrijks. Bayesiaans denken zegt niet: “Ik heb gelijk” of “Ik heb ongelijk.” Het zegt eerder: “Op basis van de informatie die ik nu heb, is dit mijn beste inschatting. Als er nieuwe informatie komt, ben ik bereid die inschatting aan te passen.” Dat is epistemische bescheidenheid in wiskundige vorm.

Zwart-wit denken

Veel mensen behandelen overtuigingen alsof ze maar twee standen kennen: waar-onwaar; zwart-wit. Maar het grootste deel van ons dagelijks leven werkt helemaal niet zo. Stel dat iemand niet op een afspraak verschijnt. U zou kunnen denken: “Hij is boos op me.” Maar er zijn talloze alternatieve verklaringen:

• hij is het vergeten;

• hij is ziek;

• zijn telefoon is kapot;

• hij heeft een ongeluk gehad;

• hij heeft zich vergist in de tijd;

• hij heeft inderdaad geen zin meer in contact;

• of hij heeft vandaag gewoon geen zin in afspraken.

De gebeurtenis zelf, iemand verschijnt niet, bepaalt dus niet automatisch welke verklaring juist is. Een verstandige denker houdt verschillende hypothesen open en kent daaraan verschillende waarschijnlijkheden toe. Dat is precies de houding die Bayesiaans denken formaliseert. Stel dat u vooraf denkt dat de kans dat iemand boos op u is, ongeveer 20% bedraagt. Vervolgens verschijnt die persoon niet op een afspraak. Dat is enigszins ondersteunend bewijs voor de hypothese dat hij boos is, maar het bewijst die hypothese niet. Als u daarna ontdekt dat zijn telefoon al twee dagen kapot is, verandert de situatie opnieuw. De goede denker zegt dan niet: “Maar ik had al besloten dat hij boos was.” Hij zegt: “Deze nieuwe informatie maakt de hypothese dat hij boos is minder waarschijnlijk.” Dat vermogen om uw overtuigingen daadwerkelijk aan te passen is een van de belangrijkste eigenschappen van rationeel denken.

U zult ondertussen wel denken: “Wat heeft dit allemaal met het stoïcisme te maken”? Maar er komt hier weldegelijk een verbinding met het stoïcisme tevoorschijn. Voor de stoïcijnen was het menselijk oordeel een centraal onderdeel van hun filosofie. Een gebeurtenis komt op ons af, maar vervolgens vormen wij daarover een voorstelling en geven we daar al dan niet onze instemming aan. Een gebeurtenis is bijvoorbeeld: “Mijn vriend heeft mijn bericht niet beantwoord.” Daar kunnen onmiddellijk allerlei oordelen achteraan komen: “Hij negeert mij.” “Hij heeft geen respect voor mij.” “Onze vriendschap is voorbij.” “Ik heb iets verkeerd gedaan.” Maar geen van deze conclusies volgt noodzakelijk uit het oorspronkelijke feit.

Er is een verschil tussen wat wij weten en wat wij daaruit concluderen. Juist dat onderscheid is fundamenteel voor zowel stoïcijnse psychologie als Bayesiaans denken. Een moderne stoïcijn zou daarom kunnen leren om bij iedere belangrijke gebeurtenis drie vragen te stellen:

1. Wat weet ik daadwerkelijk?

2. Welke interpretatie voeg ik daar zelf aan toe?

3. Hoe sterk is het bewijs voor die interpretatie?

Dat is eigenlijk een eenvoudige vorm van Bayesiaans denken. De oude stoïcijnen spraken over ‘phantasiai’: indrukken of voorstellingen die zich aan ons opdringen. Wanneer iemand ons beledigt, ontstaat bijvoorbeeld onmiddellijk de indruk: “Deze persoon heeft mij onrecht aangedaan.” De stoïcijn zegt echter niet automatisch: “Dus dat is waar.” Er moet nog een tweede stap plaatsvinden: instemming. We kunnen de indruk onderzoeken. Een moderne interpretatie daarvan zou kunnen zijn:

Indruk: “Mijn collega heeft mij bewust genegeerd.” 

Bewijs: “Hij liep langs mij zonder iets te zeggen.” 

Alternatieve verklaringen: “Hij zag mij misschien niet; hij was afgeleid; hij had haast; hij was boos.” 

Voorlopige conclusie: “Het is mogelijk dat hij mij bewust negeerde, maar ik weet het niet.”

Dat laatste zinnetje lijkt misschien onbeduidend, maar het vertegenwoordigt een enorme cognitieve verbetering. U hebt namelijk het onderscheid gemaakt tussen waarneming en interpretatie.

Hier ontstaat gemakkelijk een misverstand. Als u zegt dat onze overtuigingen waarschijnlijkheden zijn, betekent dat niet dat “alles maar een mening is”. Integendeel. Bayesiaans denken probeert juist onderscheid te maken tussen overtuigingen die sterk door bewijs worden ondersteund en overtuigingen die nauwelijks ondersteuning hebben. Stel dat een munt tien keer achter elkaar kop oplevert. U mag dan uw verwachting over de volgende worp aanpassen, afhankelijk van uw aannames over de munt. Maar als u ontdekt dat de munt aan één kant verzwaard is, krijgt u opnieuw informatie die uw overtuiging moet veranderen. Het punt is niet dat u nooit iets mag geloven. Het punt is: De sterkte van uw overtuiging moet passen bij de sterkte van het bewijs. Dat is een buitengewoon stoïcijnse gedachte.

De stoïcijnen maakten een belangrijk onderscheid tussen zaken waarover zij voldoende zekerheid meenden te hebben en zaken waarbij terughoudendheid gepast was. Een modern stoïcijn kan dat onderscheid nog scherper formuleren. Er zijn grofweg drie niveaus:

1. Wat vrijwel zeker is

Bijvoorbeeld: “Water bevriest onder bepaalde omstandigheden.”

Daar is enorm veel empirisch bewijs voor.

2. Wat zeer waarschijnlijk is

Bijvoorbeeld: “Als ik een voorwerp loslaat, zal het naar beneden vallen.”

Ook hier is onze overtuiging buitengewoon sterk, hoewel wetenschappelijke uitspraken uiteindelijk altijd afhankelijk zijn van voorwaarden en modellen. In het ISS blijft het voorwerp bijvoorbeeld zweven.

3. Wat slechts mogelijk is

Bijvoorbeeld: “Mijn vriend heeft mijn bericht niet beantwoord omdat hij boos op mij is.”

Dat is mogelijk, maar het bewijs kan zwak zijn.

Het probleem ontstaat wanneer iemand niveau 3 behandelt alsof het niveau 1 is. Bij de meeste mensen gebeurt dat voortdurend.

Catastrofale gedachten zijn vaak slechte Bayesiaanse redeneringen

Het belang van Bayesiaanse redeneringen voor het stoïcisme komt bij catastrofe denken nog duidelijker naar voren. Een catastrofale gedachte is een gedachte waarbij u automatisch uitgaat van het ergst mogelijke scenario, vaak zonder dat de beschikbare informatie dat scenario waarschijnlijk maakt. Bijvoorbeeld: “Ik voel een vreemde pijn in mijn borst. Dit zal wel een hartaanval zijn.” Of: “Mijn baas wil met me praten. Ik heb waarschijnlijk iets verkeerd gedaan en word ontslagen.” Of: “Mijn partner reageert niet op mijn bericht. Er zal wel iets ernstigs gebeurd zijn.” Het kenmerk is niet dat het rampscenario onmogelijk is. Het kan best gebeuren. Het probleem is dat we de mogelijkheid vaak behandelen alsof die automatisch ook waarschijnlijk is. 

Een catastrofale gedachte springt vaak onmiddellijk naar de verklaring met de grootste emotionele impact, niet naar de verklaring met de grootste waarschijnlijkheid. Dat is precies waarom catastrofaal denken zo overtuigend kan voelen. Maar waarom voelt een catastrofale gedachte dan toch zo logisch? Omdat ons brein niet uitsluitend op waarschijnlijkheid werkt. We zijn evolutionair gezien gevoelig voor bedreigingen. Een vals alarm kan relatief weinig kosten: “Oeps, het was geen sabeltandtijger.” Maar een gemiste echte bedreiging kan enorm kostbaar zijn: “Oeps, het was wél een tijger.” Daardoor heeft ons denken een zekere negativiteits- en bedreigingsbias. Als uw voorouders een dergelijk vooroordeel niet hadden gehad, dan had u waarschijnlijk niet bestaan.

Bovendien zijn spectaculaire gebeurtenissen gemakkelijker voorstelbaar dan saaie verklaringen. Zodra u uzelf een ramp levendig voorstelt, kan uw brein het gevoel krijgen dat die ramp daardoor ook waarschijnlijker is geworden. U hebt ook de neiging om u spectaculaire gebeurtenissen sneller en vaker voor de geest te halen. Populistische politici maken gretig gebruik van dit mechanisme. Maar: voorstelbaarheid is geen bewijs voor waarschijnlijkheid.

U zou bij een catastrofale gedachte een paar eenvoudige vragen kunnen stellen:

1. Wat is precies de ramp die ik verwacht?

2. Hoe waarschijnlijk was die ramp vóór deze nieuwe informatie?

3. Welk bewijs heb ik werkelijk?

4. Welke andere verklaringen zijn er?

5. Hoe waarschijnlijk is mijn bewijs als mijn rampscenario níét waar is?

6. Verwar ik “mogelijk” met “waarschijnlijk”?

7. Welke nieuwe informatie zou mijn inschatting daadwerkelijk veranderen?

Dat is eigenlijk een heel praktische vorm van Bayesiaans denken, die prachtig aansluit bij de stoïcijnse gedachte dat we niet zozeer door gebeurtenissen worden verontrust, maar door onze interpretatie ervan. Een modern stoïcijn zou een catastrofale gedachte dus niet hoeven te beantwoorden met: “Het komt allemaal wel goed.” Dat is eigenlijk óók een onbewezen voorspelling. Een betere reactie is:

“Het slechte scenario is mogelijk. Maar welke reden heb ik om te denken dat het waarschijnlijk is?” Dat is een veel nuchterdere houding.

En misschien is dat wel een mooie combinatie van stoïcijnse oefening en Bayesiaanse rationaliteit: u ontkent de mogelijkheid van tegenslag niet, maar u weigert de waarschijnlijkheid ervan groter te maken dan het bewijs rechtvaardigt.

Een van de krachtigste aspecten van Bayesiaans denken is daarom het zogenaamde base-rate-principe: de voorafgaande waarschijnlijkheid doet ertoe. Stel dat iemand zegt: “Ik heb een collega die gisteren bijzonder kortaf tegen mij deed. Volgens mij heeft hij een hekel aan mij.” Dat is één mogelijk bewijsstuk. Maar hoeveel mensen hebben wel eens een slechte dag? Heel veel. De hypothese “mijn collega heeft vandaag een slechte dag” heeft waarschijnlijk een veel hogere voorafgaande waarschijnlijkheid dan: “Mijn collega heeft een diepe persoonlijke afkeer van mij ontwikkeld.” Een stoïcijn zou hier kunnen zeggen: Maak uw oordeel niet groter dan uw bewijs. Dat is misschien wel een van de mooiste praktische vertalingen van Bayesiaans denken.

Ook het stoïcijnse amor fati heeft een relatie met Bayesiaanse logica. Op het eerste gezicht lijken amor fati en Bayesiaanse logica weinig met elkaar te maken te hebben. Maar er bestaat een interessante overeenkomst. Amor fati betekent niet dat u iedere gebeurtenis vooraf moet voorspellen of dat u moet geloven dat alles wat er gebeurt prettig zal zijn. Het betekent eerder dat u bereid bent de werkelijkheid te accepteren zoals zij zich daadwerkelijk aandient. Bayesiaans denken vereist een vergelijkbare houding ten opzichte van informatie. U hebt een verwachting. Dan komt de werkelijkheid. Als de werkelijkheid niet overeenkomt met uw verwachting, moet u niet de werkelijkheid aanpassen aan uw overtuiging. U moet uw overtuiging aanpassen aan de werkelijkheid. Dat is wetenschappelijke én stoïcijnse nederigheid.

Dit is misschien wel de belangrijkste overeenkomst. Een dogmatisch mens redeneert: “Ik geloof X. Daarom zoek ik bewijs voor X.”

Een Bayesiaanse denker redeneert: “Ik denk dat X waarschijnlijk is. Laat ik kijken welke informatie mijn overtuiging ondersteunt of verzwakt.” De tweede houding maakt iemand veel moeilijker manipuleerbaar. Politieke propaganda, reclame, sociale media en complottheorieën maken vaak gebruik van precies het tegenovergestelde mechanisme. Ze proberen ons eerst emotioneel aan een conclusie te binden en leveren vervolgens alleen informatie die die conclusie ondersteunt. De stoïcijnse reactie zou moeten zijn: Wacht. Wat is het bewijs? Welke alternatieve verklaringen zijn er? Hoe waarschijnlijk was deze verklaring vooraf? Welke informatie zou mij van mening doen veranderen? Dat laatste is een bijzonder krachtige vraag.

Het stoïcisme wordt vaak geassocieerd met emotionele zelfbeheersing. Maar zelfbeheersing begint misschien nog eerder: bij het beheersen van onze oordelen. Wanneer we een sterke emotie ervaren, kunnen we proberen een kleine pauze in te lassen. Bijvoorbeeld:

“Mijn baas heeft mijn voorstel afgewezen.” De onmiddellijke reactie kan zijn: “Hij waardeert mij niet.” Stop. Wat weten we? Feit: mijn voorstel is afgewezen. Wat weet ik niet? Onzeker: waarom het is afgewezen. Welke hypothesen zijn mogelijk? Het voorstel was te duur; de timing was verkeerd; er waren andere prioriteiten; mijn baas was het inhoudelijk niet eens; mijn baas waardeert mijn werk inderdaad minder. Nu ontstaat ruimte tussen gebeurtenis en oordeel. En juist die ruimte is voor de stoïcijn van enorme betekenis.

AI-gegenereerde afbeelding

Van Bayes naar de stoïcijnse levenspraktijk

Een modern stoïcijn zou Bayesiaans denken daarom als een dagelijkse mentale oefening kunnen gebruiken. Wanneer iets belangrijks gebeurt, kan hij of zij het volgende schema toepassen:

Stap 1  Beschrijf het feit

Wat is er daadwerkelijk gebeurd?

Stap 2  Scheid feit en interpretatie

Welke betekenis geef ik zelf aan de gebeurtenis?

Stap 3  Formuleer alternatieve verklaringen

Welke andere verklaringen zijn mogelijk?

Stap 4  Schat waarschijnlijkheden

Welke verklaring lijkt op basis van de beschikbare informatie het meest waarschijnlijk?

Stap 5  Zoek nieuw bewijs

Welke informatie zou mijn oordeel kunnen bevestigen of ontkrachten?

Stap 6  Update uw overtuiging

Ben ik bereid mijn mening daadwerkelijk te veranderen?

Stap 7 Handel virtuoos

Ongeacht de onzekerheid: wat is nu de verstandigste, moedigste, rechtvaardigste en meest gematigde handeling?

Die laatste stap is essentieel. Het doel van Bayesiaans denken is niet om eindeloos waarschijnlijkheden te berekenen. Het doel is om beter te oordelen zodat we beter kunnen handelen. En daarmee komen we rechtstreeks bij het hart van het stoïcisme.

Wijsheid als goed omgaan met onzekerheid

Voor de klassieke stoïcijnen was wijsheid een van de kardinale deugden. Een moderne invulling van die deugd kan zijn: Wijsheid is niet alleen weten wat waar is, maar ook weten hoe zeker je daarvan kunt zijn. Dat onderscheid is cruciaal. Iemand kan een feit kennen en toch onverstandig zijn wanneer hij uit dat feit conclusies trekt die het bewijs niet rechtvaardigt. Omgekeerd kan iemand heel verstandig handelen door eenvoudig te zeggen: “Ik weet het niet.” Dat is geen zwakte. Het is epistemische discipline. Bayesiaans denken leert ons bovendien dat “ik weet het niet” niet noodzakelijk het einde van het denken is. We kunnen zeggen: “Ik weet het niet zeker, maar op basis van het huidige bewijs acht ik dit waarschijnlijker dan dat.” Dat is een veel verfijndere vorm van kennis.

De klassieke stoïcijnen beschikten uiteraard niet over de moderne Bayesiaanse logica. Het zou daarom historisch onjuist zijn om te beweren dat zij Bayesiaans dachten. Maar de onderliggende houding vertoont interessante overeenkomsten. De stoïcijn wil:

• onderscheid maken tussen werkelijkheid en oordeel;

• niet automatisch instemmen met iedere indruk;

• zorgvuldig omgaan met onzekerheid;

• zich niet laten meeslepen door angst of verlangen;

• zijn overtuigingen laten aansluiten bij de werkelijkheid;

• bereid zijn zijn fouten te erkennen;

• handelen volgens wijsheid en virtuositeit.

Bayesiaans denken geeft de moderne stoïcijn een formeel en wetenschappelijk ontwikkeld instrument om een deel van die houding te oefenen. Het is als het ware een uitbreiding van de stoïcijnse discipline van het oordeel. Een van de gevaarlijkste zinnen die een mens kan denken is: “Ik weet het zeker.” Zekerheid kan natuurlijk gerechtvaardigd zijn. Maar in veel alledaagse situaties is ze dat niet. Een betere formulering is vaak: “Dit is op dit moment mijn beste inschatting.” “Dit is aannemelijk gezien de beschikbare informatie”. Dat kleine verschil heeft grote gevolgen. Het maakt u minder dogmatisch. Minder defensief. Meer ontvankelijk voor nieuwe informatie. En waarschijnlijk ook rustiger. Want als u uw identiteit niet volledig vastknoopt aan de juistheid van uw overtuigingen, wordt het veel minder bedreigend om te ontdekken dat u ongelijk had.

De stoïcijnen wilden de mens bevrijden van een fundamentele vergissing: het idee dat wij de buitenwereld volledig kunnen beheersen.

Bayesiaans denken kan ons bevrijden van een vergelijkbare vergissing: het idee dat wij altijd zekerheid kunnen hebben. De werkelijkheid is onzeker. Onze informatie is beperkt. Onze voorspellingen zijn feilbaar. Andere mensen zijn ingewikkeld. De toekomst is onbekend. Toch moeten wij handelen. Daarom bestaat wijsheid niet uit het verkrijgen van absolute zekerheid voordat we iets doen. Wijsheid bestaat uit zo goed mogelijk oordelen met de informatie die beschikbaar is en vervolgens bereid zijn ons oordeel te herzien wanneer de werkelijkheid daarom vraagt. Dat is misschien wel een van de meest bruikbare vormen van stoïcijnse wijsheid voor de eenentwintigste eeuw. Een modern stoïcijn zou daarom Bayesiaans denken kunnen samenvatten met deze eenvoudige leefregel: 

Houd uw overtuigingen stevig genoeg om ernaar te kunnen handelen, maar soepel genoeg om ze te kunnen veranderen wanneer het bewijs verandert. 

Dat is geen besluiteloosheid. Het is juist een vorm van intellectuele moed. Wie nooit van mening verandert, beschermt zijn ego. Wie bereid is zijn overtuigingen aan de werkelijkheid aan te passen, beschermt zijn verstand. En misschien ligt daar een mooie verbinding tussen de oude stoïcijnse deugd van wijsheid en de moderne wetenschap van Bayesiaans redeneren. De stoïcijn vraagt: “Wat ligt binnen mijn macht?” De Bayesiaanse denker vraagt: “Hoe sterk is mijn bewijs?” De moderne stoïcijn kan beide vragen samenbrengen: “Ik kan niet bepalen wat er gebeurt. Ik kan wél bepalen hoe zorgvuldig ik mijn overtuigingen vorm, hoe bereid ik ben ze aan nieuwe informatie aan te passen en hoe virtuoos ik vervolgens handel.” Dat is een krachtige vorm van vrijheid.