Stoïcijns minimalisme

 Ik vind het leuk om nuttige, mooie en waardevolle dingen te verzamelen. Een mooi boek, een mooi bureau, een bijzondere stoel of een apparaat dat het leven gemakkelijker maakt: het kan allemaal plezier opleveren. Er is niets mis met genieten van mooie en nuttige dingen. Maar er zit een keerzijde aan bezit. Mooie spullen kosten geld. Ze moeten worden onderhouden, schoongemaakt en soms gerepareerd. Een groot huis vraagt meer onderhoud dan een klein huis en een grote tuin vraagt meer tijd dan een balkon. Wie veel bezit, moet bovendien meer verdienen om dat bezit te kunnen aanschaffen en behouden. En wat waardevol is, moet beschermd worden tegen beschadiging, verlies of diefstal. Daarmee ontstaat een merkwaardige paradox: bezittingen kunnen ons leven aangenamer maken, maar ze kunnen ons tegelijkertijd ook minder vrij maken.

De stoïcijnen zouden bij deze kwestie een eenvoudige maar indringende vraag stellen: Wat heb je werkelijk nodig om een goed leven te leiden? Hun antwoord is verrassend radicaal. Voor een goed en gelukkig leven zijn allerlei uiterlijke omstandigheden uiteindelijk niet noodzakelijk. Geld, bezit, een groot huis, aanzien en comfort bepalen niet of iemand een goed en virtuoos mens is. Het beslissende criterium is de manier waarop iemand met zijn omstandigheden omgaat. De stoïcijnen noemen uiterlijke zaken daarom indifferenten (adiaphora). Dat betekent niet dat ze letterlijk onbelangrijk zijn of dat het niets uitmaakt of u bijvoorbeeld in een comfortabel huis woont of in een tochtige schuur. Sommige dingen hebben wel degelijk de voorkeur. Gezondheid, financiële zekerheid en een prettig huis kunnen het leven gemakkelijker maken. Maar ze bepalen niet uw morele waarde. U kunt rijk zijn en toch een slecht mens zijn. U kunt arm zijn en toch een uitstekend mens zijn. Geld kan uw leven gemakkelijker maken, maar het kan u niet wijs, rechtvaardig, moedig of gematigd maken. Dat zijn kwaliteiten van uw karakter. Voor het modern stoïcisme is dat een belangrijk onderscheid. Uw omstandigheden zijn niet hetzelfde als uw virtuositeit.

Er is echter nog een tweede stoïcijnse gedachte die hier een rol speelt. Hoe meer u bezit, hoe meer dingen er zijn die u kunt verliezen. Bezit maakt u kwetsbaar. Een eenvoudige stoel kan kapotgaan. Een dure designstoel kan ook kapot gaan, maar waarschijnlijk baart dat laatste u meer zorgen. Een klein huis vraagt weinig onderhoud. Een groot huis heeft misschien meerdere kamers, installaties, schilderwerk, dakonderhoud, verzekeringen en een tuin die bijgehouden moet worden. Die designstoel past perfect in uw smetteloze zithoek, maar zodra de poot afbreekt wordt het een sta in de weg. Drie weken wachten op een meubelmaker, offertes en andere frustraties. Een simpele houten stoel had u zelf gerepareerd of direct vervangen. Wie een grote hoeveelheid geld op een bankrekening heeft staan, kan daar uiteraard veel gemak van ondervinden. Maar daarmee kunnen ook nieuwe zorgen ontstaan: hoe behoud ik mijn vermogen? Hoe bescherm ik het? Hoe investeer ik het? Wat gebeurt er met de economie? Wat gebeurt er met de waarde van mijn aandelen?

Het bezit zelf is dus niet echt een probleem. De afhankelijkheid ervan kan echter wel een probleem worden. Dat is precies waar de stoïcijnse kijk op geluk om de hoek komt kijken. Als uw geluk afhankelijk is van het feit dat uw huis mooi blijft, uw auto niet beschadigd raakt, uw beleggingen blijven stijgen en niemand uw spullen steelt, dan heeft u een groot deel van uw gemoedsrust uit handen gegeven aan omstandigheden waarover u uiteindelijk geen volledige controle hebt. Hoe meer externe voorwaarden u nodig hebt om tevreden te zijn, hoe meer mogelijkheden het noodlot heeft om uw tevredenheid te verstoren.

Een bezit heeft bovendien niet alleen een aanschafprijs. Uw bezittingen hebben allerlei verborgen kosten. Stel dat u een dure racefiets koopt. De aanschaf kost geld, maar daarmee is de rekening nog niet betaald. U hebt misschien een goede fietshelm nodig, fietskleding, onderhoud, een verzekering en een veilige plaats om de fiets te bewaren. Vervolgens moet u tijd besteden aan schoonmaken en onderhouden. En als de fiets wordt gestolen, levert dat niet alleen financieel verlies op, maar ook frustratie en verdriet. Hetzelfde geldt voor veel andere dingen. Een grote tuin kan prachtig zijn, maar vraagt onderhoud. Een groot huis kan heerlijk zijn, maar moet worden schoongemaakt. Een grote collectie boeken kan intellectueel verrijkend zijn, maar neemt ruimte in beslag. Elektronica maakt het leven gemakkelijker, maar moet worden bijgehouden, opgeladen, vervangen en soms gerepareerd. Daarmee heeft vrijwel ieder bezit een verborgen prijs in aandacht. En aandacht is misschien wel onze kostbaarste bezitting. Een uur dat u besteedt aan het onderhouden, organiseren, beschermen of vervangen van spullen, kunt u niet tegelijkertijd besteden aan lezen, nadenken, wandelen, gesprekken voeren, vriendschappen onderhouden of het verbeteren van uw virtuositeit door deze blog te lezen.

Daarom is een interessante vraag niet alleen: Wat bezit ik?, maar vooral: Hoeveel aandacht vraagt wat ik bezit van mij? Dat is een subtiel verschil. Iemand kan honderden boeken bezitten en er nauwelijks last van hebben. Als die boeken worden gelezen en gebruikt, kunnen ze juist bijdragen aan een rijker leven. Een muziekinstrument kan een bron van vreugde en ontwikkeling zijn. Goed gereedschap kan iemand in staat stellen mooie dingen te maken. Een comfortabele woning kan rust en veiligheid bieden. Minimalisme betekent daarom niet automatisch: weg met alles wat niet strikt noodzakelijk is. Dat zou zelfs een nogal on-stoïcijnse conclusie kunnen zijn. De stoïcijnen pleiten niet voor armoede om de armoede. Zij waarschuwden vooral voor de manier waarop mensen zich aan uiterlijke zaken kunnen vastklampen. De vraag is dus niet hoeveel spullen u hebt, maar of uw spullen in dienst staan van uw leven, of dat uw leven steeds meer in dienst komt te staan van uw spullen.

Er zit bovendien een psychologisch mechanisme achter het verzamelen van bezittingen. Het gaat om de u ondertussen waarschijnlijk wel bekend voorkomende hedonistische tredmolen. Een nieuwe aankoop geeft vaak een kortstondig gevoel van voldoening. Daarna raakt het nieuwe bezit vertrouwd en wordt het onderdeel van de normale leefomgeving. Vervolgens dient zich iets nieuws aan dat nóg mooier, beter of moderner is. Zo kan een mens ongemerkt in een eindeloze cyclus terechtkomen:

verlangen → aanschaffen → genieten → gewenning → nieuw verlangen.

Meer bezit levert dan niet noodzakelijk meer tevredenheid op. Het kan juist leiden tot steeds nieuwe verlangens. De stoïcijnse oplossing is niet dat we onszelf ieder plezier moeten ontzeggen. Het is eerder dat we moeten leren onderscheid te maken tussen genieten van iets en het nodig hebben om gelukkig te zijn. U kunt genieten van een mooie auto zonder te denken dat u zonder die auto ongelukkig bent. U kunt genieten van een comfortabel huis zonder uw levensgeluk ervan afhankelijk te maken. U kunt geld waarderen zonder te geloven dat meer geld u automatisch een beter leven geeft. Dat is vrijheid.

Genoeg is een vorm van rijkdom. Minimalisme kan daarom worden opgevat als een oefening in genoeg. Wanneer is iets genoeg?

Dat is natuurlijk voor iedereen verschillend. De ene persoon heeft behoefte aan een kleine woning met weinig spullen, terwijl een ander graag een grote boekenkast, een werkplaats of een uitgebreide muziekcollectie heeft. Het stoïcijnse criterium is niet een bepaald aantal bezittingen. Het criterium is de verhouding tussen bezit en virtuositeit. Helpt dit bezit mij om goed te leven? Of vraagt het vooral steeds meer van mij? Geeft het mij werkelijk waardevolle mogelijkheden? Of ben ik vooral bezig het te onderhouden, te beschermen en uit te breiden? En misschien de belangrijkste vraag: Als ik dit niet zou hebben, zou ik dan werkelijk minder gelukkig zijn?

Daarom kan ontspullen een uitstekende modern stoïcijnse oefening zijn. Loop bijvoorbeeld eens door uw huis en bekijk uw bezittingen niet vanuit de vraag "Kan ik dit nog gebruiken?", maar vanuit een wat diepere vraag: "Draagt dit bij aan de persoon die ik wil zijn en het leven dat ik wil leiden?" Maak vervolgens onderscheid tussen verschillende categorieën:

 

• Noodzakelijk: dingen die u daadwerkelijk nodig hebt.

• Nuttig: dingen die uw leven aantoonbaar gemakkelijker of beter maken.

• Waardevol: dingen die betekenis, schoonheid, kennis of plezier toevoegen.

• Overbodig: dingen die u nauwelijks gebruikt en die vooral ruimte, geld of aandacht kosten.

• Belastend: dingen die u eigenlijk niet meer wilt, maar die u toch bewaart omdat wegdoen moeilijk voelt.

Vooral die laatste twee categorieën zijn interessant. Soms bewaren we iets niet omdat we het werkelijk waardevol vinden, maar omdat we moeite hebben om afscheid te nemen. Ontspullen kan dan een kleine oefening in onthechting worden. U kunt iets wegdoen en daarbij ervaren: ik heb het gehad, ik heb ervan genoten, maar ik heb het niet nodig om gelukkig te zijn. Dat is een heel stoïcijnse gedachte.

U zou zelfs een stap verder kunnen gaan en een klein experiment uitvoeren: leven met minder. Kies een aantal spullen waarvan u denkt dat u ze nodig hebt en berg ze een maand op. Niet weggooien, alleen uit het zicht. Na een maand vraagt u zich af:

• Heb ik het gemist?

• Heb ik het daadwerkelijk nodig gehad?

• Heeft mijn leven eronder geleden dat ik het niet kon gebruiken?

• Denk ik er überhaupt nog aan?

Vaak blijkt dat een verrassend groot deel van onze bezittingen nauwelijks een rol speelt in ons dagelijks leven. Deze oefening leert ons iets belangrijks: het verschil tussen wat we bezitten en wat we nodig hebben is vaak groter dan we denken. Het gaat er niet om om minder te bezitten, maar om minder afhankelijk te zijn. Stoïcijns minimalisme hoeft uiteindelijk dus niet te betekenen dat u met zo weinig mogelijk spullen moet leven. Het gaat om iets subtielers. Het gaat om vrijheid tegenover bezit. U mag mooie dingen hebben. U mag geld verdienen. U mag een comfortabel huis hebben en genieten van een goede maaltijd, een mooie tuin, een fijne stoel of een interessante verzameling boeken. Maar probeer ervoor te zorgen dat u die dingen kunt hebben zonder dat u ze nodig hebt voor uw geluk.

Door AI gegenereerde afbeelding

De moderne stoïcijn kan genieten van wat het leven hem geeft, maar weet tegelijkertijd dat het hem ieder moment weer kan worden afgenomen. Daarom probeert hij zijn geluk niet daarin te leggen. Dat maakt minimalisme uiteindelijk niet zozeer een kwestie van spullen, maar van gehechtheid. Hoe minder uw geluk afhankelijk is van wat u bezit, hoe minder het noodlot van u kan afpakken. En misschien is dat wel de paradox van stoïcijns minimalisme: Door minder nodig te hebben, wordt u niet armer maar rijker. U hebt minder te onderhouden, minder te beschermen, minder te vrezen en minder om u druk over te maken. Daardoor blijft er meer tijd en aandacht over voor wat werkelijk telt: het ontwikkelen van uw karakter en het leiden van een goed, betekenisvol en virtuoos leven.