De pneuma meditatie

 De meditaties die we vandaag de dag gebruiken zijn afkomstig uit het hindoeïsme en boeddhisme, maar ook de stoïcijnen kenden een aantal technieken die verdacht veel op de veel bekendere meditaties uit India en China lijken. Het stoïcisme is ontstaan in de Hellenistische periode. Een periode waarin de Griekse cultuur zich door de veroveringen van Alexander de Grote uitstrekte tot het huidige Pakistan en India. Het is helemaal niet zo gek dat er een uitwisseling ontstond tussen de hindoeïstische/boeddhistische cultuur van het Oosten en de Griekse cultuur. Er bestaan dan ook veel overeenkomsten tussen hun filosofische denkbeelden en technieken. De Oosterse meditatietechnieken zijn blijven bestaan, de stoïcijnse technieken zijn met de komst van het christendom grotendeels verloren gegaan. Van de stoïcijnse meditatietechnieken zijn dan ook slechts een paar fragmenten bewaard gebleven. Terwijl de opkomst van het christendom een einde maakte aan de antieke filosofie, bleven in het Oosten de filosofisch/religieuze stromingen groeien. Bij gebrek aan authentieke stoïcijnse bronnen zal ik dan ook regelmatig een beroep doen op boeddhistische technieken waarvan ik denk dat ze goed passen binnen een moderne stoïcijnse praktijk.

Meditatie heeft dus niets met mystiek of religie te maken. Het is eigenlijk niets meer dan een krachtige methode waarmee u uw gedachten onder controle kunt leren te krijgen. Voordat ik leerde mediteren dacht ik dat ik de absoluut heerser was van mijn bestaan. Ik was de dictator van mijn bewegingen en gedachten en bepaalde alles wat er gebeurde. Na mijn eerste meditatielesje had ik door dat daar geen barst van klopte. Ondanks al die universitaire studies die ik had gevolgd, al die boeken die ik had gelezen, wist ik zo goed als niets over mijn eigen geest en had ik er al helemaal geen controle over. Ik was niet de dictator van mijn geest, ik was nog niet eens de portier. Het enige wat er tijdens die les van me gevraagd werd was dat ik bij de ingang van mijn lichaam, mijn neusgaten, moest gaan staan en moest gaan kijken naar de ademteugen die naar binnen en buiten gingen. Ik was een waardeloze portier en verliet al binnen een minuut mijn post. Het lukte me niet om langer dan een minuut mijn aandacht bij zoiets simpels als mijn ademhaling te houden. Het was een nogal ontnuchterende ervaring.

Ook u leeft waarschijnlijk in de overtuiging dat u de baas bent over uw eigen lichaam. Als u de oefening van de pneumameditatie gaat doen zult u er waarschijnlijk al snel achter komen dat dat niet het geval is. Het is voor een stoïcijn echter essentieel om die controle wel te verkrijgen. Zonder een behoorlijke controle over uw denken en doen kunt u nooit een gelukkig en virtuoos leven leiden. Dat u daarvoor aan het boeddhisme ontleende oefeningen moet doen, doet daar niet aan af. Wat maakt het tenslotte uit waar een oefeningen van afkomstig is, als het maar werkt. Stoïcijnen doen daar niet moeilijk over en zijn zeker niet eenkennig. Bovendien heeft het boeddhisme veel overeenkomsten met zowel het oude als het moderne stoïcisme. Nu u kennis heeft gemaakt met de twee basismeditaties van de  gerichte aandacht en open monitoring is het tijd om ook een specifieke meditatietechniek te gaan onderzoeken. Laten we daarom zo snel mogelijk een begin maken met de stoïcijnse oefening van de pneuma-meditatie.

Oefening: De pneuma-meditatie

Eén van die meditatietechnieken is de zogenaamde ademhalingsmeditatie. Dit is de bekendste versie uit de familie van de gerichte aandachtsmeditaties. Om er een stoïcijns tintje aan te geven noem ik hem de ‘pneumameditatie’ naar het Griekse woord voor adem. Het is een eenvoudige techniek die u altijd en overal kunt toepassen. Uw adem heeft u tenslotte altijd bij de hand.

Ga ergens zitten. Dat hoeft niet per se traditioneel in lotushouding of kleermakerszit op de vloer te zijn, het mag ook gewoon in uw luie stoel. Probeer zo rechtop mogelijk te gaan zitten, als u achterover leunt of gaat liggen, denkt uw brein dat u zich gaat ontspannen en valt u misschien zelfs in slaap. Meditatie is zeker niet bedoeld als ontspanning, het kan zelfs een aardige inspanning vergen. Wees u bewust van waar en hoe u zit. Voel het kussen en de rugleuning van uw stoel. Voel of uw spieren ontspannen of juist gespannen zijn. Misschien hebt u wel een pijntje in uw rug of nek. Wordt u vervolgens bewust van wat u om u heen ziet en hoort. Misschien hoort u een klok tikken of het geruis van het verkeer op straat. Richt vervolgens uw aandacht naar binnen en wordt u bewust van de emoties die u hebt. Voelt u zich rustig of juist een beetje opgejaagd, verdrietig of tevreden. Constateer dat het er is, maar laat het gewoon zijn wat het is. U hoeft er niets mee te doen, dat u zich er bewust van bent is voldoende. Kijk daarna naar uw gedachten. Denkt u aan iets specifieks of is uw brein bij gebrek aan afleiding aan het apenkooien geslagen en denkt u aan van alles en nog wat? Doe er nog helemaal niets mee, laat alles gewoon zoals het is.

Doe vervolgens uw ogen dicht en richt uw aandacht op de adem die uw neusgaten in en uit gaat. Doe verder helemaal niets. Probeer uw adem niet te beheersen. Laat uw adem gewoon zo natuurlijk mogelijk komen en gaan. Observeer gewoon hoe alles op dit moment werkelijk is, wat het ook moge zijn. Wees u ervan bewust dat uw adem binnenstroomt en wees u er van bewust dat uw adem naar buiten gaat. Het is onvermijdelijk dat uw gedachten gaan afdwalen naar herinneringen en fantasieën. Dat is niet erg, constateer dat uw aandacht van uw ademhaling is afgedwaald en richt die aandacht vervolgens weer op uw ademhaling.

Begin iedere uitademing te tellen en ga daarmee door tot het getal tien. Als u bij de tien bent, begint u weer opnieuw. Na dit vijf keer te hebben gedaan, gaat u de inademingen tellen. Opnieuw vijf keer tot tien. Hou dit in het begin zo’n tien minuten vol en breid dit na verloop van tijd uit tot zo’n twintig minuten. U gaat dan eerst zes ronden van tien in- en uitademingen tellen en breid dit uit tot u uiteindelijk ongeveer twintig minuten bezig bent.

Eenvoudig, niet waar? U zult al gauw merken dat het helemaal niet zo makkelijk is als het lijkt. Uw brein wil zich niet laten dwingen. Het zal onmiddellijk met allerlei gedachten komen. U moet straks nog naar de winkel om aardappelen en melk te kopen, en o ja, u zou Johan nog bellen. Verdorie: bij welk getal zat ik ook alweer? Word niet boos als u merkt dat u met allerlei gedachtenspinsels bezig bent, begin gewoon weer opnieuw met tellen en laat uw gedachten voor wat ze zijn. U zult merken dat uw brein ook dat niet pikt. Het houdt er niet van om in het gareel gedwongen te worden. U begint nu jeuk te krijgen aan uw grote teen of u krijgt het gevoel dat er een spin langs uw ruggengraat wandelt. Probeer ook deze trucjes van uw brein te negeren. Ga gewoon verder met tellen.

Voor de goede orde: als u uw energie gebruikt om geduldig van moment tot moment uw aandacht bij uw ademhaling te houden, dan doet u de oefening goed. Uw aandacht zal gegarandeerd afdwalen. Breng uw aandacht telkens weer terug naar uw adem zonder uzelf op uw kop te geven. Doe deze oefening iedere dag. Het kost weinig tijd en kan zelfs een rustpunt in uw verder ongetwijfeld nogal hectisch bestaan gaan vormen. Als u deze oefening dagelijks blijft doen, zult u al na een paar weken merken dat u uw brein wat beter onder controle krijgt. En die controle daar is het ons met deze oefening om te doen. U moet uw denken leren beheersen, omdat het immers dat denken is dat bepaalt welke emoties u krijgt.

Als u uw sensaties objectief observeert zal het u al snel opvallen hoe tomeloos en ongedurig uw geest is. Zelfs als u zich concentreert op een zo eenvoudige en duidelijke sensatie als het in- en uitademen houdt uw geest dat meestal niet langer dan een paar seconden vol voordat hij afdwaalt naar allerlei gedachten, herinneringen en dromen. Dat is volkomen normaal. Het is voorlopig al genoeg dat u zich daar bewust van bent. Als de pneumameditatie u er eenmaal aan gewend heeft om uw ademhaling te observeren kunt u er een gewoonte van maken om ook aandacht te gaan besteden aan andere sensaties in uw lichaam. Dit wordt wel ‘de bladeren in de beek meditatie’ genoemd. U zit tijdens uw meditatie als het ware aan de rand van een beek en ziet van alles voorbij drijven.

U zult ondertussen wel opgemerkt hebben dat uw denken en emoties nauw verweven zijn met allerlei lichamelijke gevoelens. De oefening van de bodyscan heeft u daar al attent op gemaakt. Tussen u en de wereld staan altijd lichamelijke sensaties. U reageert niet op gebeurtenissen in de buitenwereld maar op sensaties in uw lichaam. Het is de informatie die uw zintuigen u gegeven in samenhang met de pre-emoties die uw reptielenbrein daaraan verbinden die u dingen uit de buitenwereld doen opmerken. Het is vervolgens aan u om te bepalen wat u met die sensaties gaat doen. Let daarom extra nauwlettend op de sensaties die u hebt. Bent u warm of juist een beetje koud? Voelt u ergens pijn of jeuk? En wat voor emoties hebt u op dit moment? Bent u ongeduldig en onrustig of juist heel ontspannen en kalm? Wat voor gedachten, herinneringen en fantasieën komen er voorbij drijven? Wees attent en houdt uzelf constant in de gaten.

8.5 Stoïcijnse meditatie

 Meditatie is een prima methode om u er alvast een beetje in te trainen om u bewust te worden van uw gevoelens en gedachten. Dit is essentieel om ze beter onder controle te krijgen. Ondanks de populariteit van dingen als mindfulness en yoga wordt meditatie toch nog vaak met zweverigheid geassocieerd. Dat is geheel onterecht. Meditatie heeft niets esoterisch of religieus, het is gewoon een heel aardse oefening waarmee u kunt leren uw brein een beetje te temmen. Hoe beter u dat kunt, hoe minder vaak het voor komt dat allerlei vervelende denkgewoonten zomaar met u op de loop gaan.

Uw geest kan uw grootste vriend en tegelijkertijd uw ergste vijand zijn. Wanneer u voortdurend het verleden herkauwt en anticipeert op toekomstige kwellingen en de gebaande automatische patronen van uw denken niet beheerst, dreigt u zelfs uw levensvreugde kwijt te raken. Voor virtuositeit blijft dan helemaal geen ruimte meer over. Meditatie is een vorm van training van uw geest die van onschatbare waarde kan zijn om u te helpen een virtuoos en gelukkig leven te leiden. 

We gaan er onbewust vanuit dat wij zijn zoals we zijn en dat we niet kunnen veranderen. Nog niet zo lang geleden was het binnen de neurowetenschappen zelfs de heersende opvatting dat onze hersenen en de verbindingen daarbinnen vastliggen. Onze ervaringen zouden geen enkele invloed hebben op die verbindingen. U bent wat u bent en kunt daar verder niets aan doen. Tegenwoordig heeft de wetenschap het echter over ‘neuroplasticiteit’, een term die weerspiegelt dat ons brein voortdurend evolueert op basis van nieuwe ervaringen. Uw hersenen kunnen uw hele leven lang nieuwe neuronen en verbindingen aanmaken. Het kan door specifieke training ingrijpend veranderen. Denk bijvoorbeeld aan het leren spelen van een muziekinstrument of het leren van een nieuwe taal.

Hetzelfde geldt voor hoe u omgaat met de tegenslagen en andere gebeurtenissen in uw leven. Net zoals u uw lichaam kunt trainen om beter te worden in de een of andere sport kunt u ook uw geest leren om virtuoser te worden. Meditatie is bij uitstek de manier om uw geest te trainen. Meditatie maakt dat u vertrouwd raakt met een nieuwe manier van bewustzijn, u leert uw gedachten beter te beheersen en de wereld bewuster waar te nemen. U hoeft heus geen boeddhistisch monnik te worden om dit mogelijk te maken. Twintig minuten dagelijkse oefening zijn al genoeg om de effecten van meditatie te merken.

Meditatie is een verzamelnaam voor de verschillende manieren waarop u uw brein kunt trainen. Er bestaan enorm veel verschillende meditatievormen. Zo heb je bijvoorbeeld naast de bekende mindfulness-meditatie de vipassana-meditatie (inzichtmeditatie), zen-meditatie (gewoon zitten), de metta-meditatie (liefdevolle aandachtsmeditatie), de mantra-meditatie (herhalen van een woord) , de yantra-meditatie (visuele meditatie) en de transcendentale meditatie. En dit zijn alleen de meest bekende soorten. In wezen zijn al die vormen terug te voeren op drie basisvormen: de gerichte aandachtsmeditatie, de open monitoring meditatie en de aanwezigheidsmeditatie. Bij de gerichte aandachtsmeditatie richt u uw aandacht op een object, bij de open monitoring meditatie op wat u ziet, hoort, denkt en voelt en bij de aanwezigheidsmeditatie op uw bewustzijn. De laatste is een meditatie voor gevorderden waarbij u zich richt op het u bewust zijn van uzelf, uw emoties, uw percepties, uw gedachten maar ook op de wereld om u heen en uw plaats daarin.

Meditatie is als sport maar dan voor uw brein. Net zoals er veel verschillende soorten sport bestaan, bestaan er ook verschillende manieren waarop u uw brein kan trainen. Net als bij sport kunt u ook verschillende soorten van meditatie beoefenen op verschillende niveaus. Het is niets meer dan een eenvoudige manier om uw hersenen te trainen. De belangrijkste basis meditaties kunnen in slechts drie simpele stappen worden beoefend:

Basis Meditaties

Meditatie is dus een serie technieken die u kunnen helpen om uw hersenen te trainen. Ze zijn dan ook bij uitstek geschikt en misschien zelfs onontbeerlijk om u te ondersteunen bij uw stoïcijnse praktijk. De  technieken zijn eenvoudig door iedereen aan te leren ongeacht leeftijd, levensstijl of religie. Er bestaan enorm veel verschillende vormen van meditatie maar de meeste vallen terug te voeren op genoemde drie basismeditaties: de gerichte aandachtsmeditatie, de open monitoring meditatie en de aanwezigheidsmeditatie. Bij de laatste probeert u een diepe vorm van puur bewustzijn te bereiken. Dit is een meditatietechniek voor gevorderden. Laten we daarom beginnen met de twee andere.

De gerichte aandachtsmeditatie:

1. Zoek een rustig plekje en ga daar in een comfortabele houding zitten. Het liefst met een rechte rug, maar zelfs liggend is het goed. Stel een timer op twintig minuten.

2. Focus uw aandacht op een object dat kan een kaars zijn, uw ademhaling of gewoon een vlek op de muur. Het doet er niet toe. Merkt u dat u afdwaalt in gedachten? Schud die gedachten los en ga weer terug naar het object of de prikkels. 

3. Richt uw aandacht zo’n twintig minuten lang op dat object of op de prikkels om u heen.

De open monitoring meditatie:

1. Zoek een fijne plek in uw tuin, een park of gewoon bij een raam in uw huis. Stel een timer in op twintig minuten en sluit uw ogen.

2. Doe het tegendeel van de vorige meditatie en stel uw geest open voor alle prikkels om u heen zonder daar verder over na te denken. Begin met aandachtig te luisteren: wat hoort u allemaal? Gebruik ook uw neus: ruikt u iets en wat is dat dan? Besteed ook aandacht aan interne prikkels: Wat voelt u: kriebelt er iets of heeft u pijn in uw teen? Waaraan denkt u? Welke herinneringen en emoties flitsen er door uw hoofd?

3. Laat uw gedachten en gevoelens vrij vloeien, maar probeer er niet dieper op in te gaan. Observeer ze en laat ze gewoon passeren. Laat u zich toch door uw gedachten meeslepen, laat die dan los en observeer de prikkels in het hier en nu.

Doe deze oefeningen afwisselend elke dag. Dat is alles, moeilijker wordt het niet. U kunt nu mediteren. U zult al snel merken dat de techniek heel simpel is, maar dat de praktijk toch wat weerbarstiger is. Uw gedachten zullen al gauw met u op de loop gaan en voor u het weet laat u zich bij de gerichte aandachtsmeditatie meevoeren met de een of andere gedachtentrein. Of u merkt tijdens de open monitoring meditatie dat u niet langer de observator van uw gedachten en gevoelens bent maar het leidend/lijdend voorwerp. Laat u daar niet door ontmoedigen. Het is volstrekt normaal. Het feit dat het u opvalt is al een teken dat u op de goede weg bent. Na een aantal weken zult u merken dat het makkelijker wordt om uw concentratie vast te houden. En na nog wat meer tijd zult u ook gaan merken dat u meer grip op uw gedachten en gevoelens begint te krijgen. En dat is precies waar u het voor doet.

De logos als universeel kwantumveld: Een modern stoïcijnse interpretatie van de kwantummechanica

 In de moderne natuurkunde wordt koortsachtig gezocht naar een "theory of everything". Deze zoektocht is niet alleen een wetenschappelijk streven, maar ook een filosofische en spirituele onderneming. In de klassieke oudheid zochten de stoïcijnen ook al naar een principe dat het universum verbindt en ordent. Zij noemden dat: de ‘logos’. Deze rationele, goddelijke kracht doordringt alles en zorgt voor een harmonieuze kosmische orde. Vandaag de dag biedt de kwantummechanica een verrassend moderne echo van dit idee. Met concepten als kwantumverstrengeling, non-lokaliteit en de universele golffunctie lijkt de natuurkunde te suggereren dat het universum fundamenteel verbonden is op een manier die de stoïcijnse visie op de werkelijkheid weerspiegelt, maar dan met een wiskundige en empirische onderbouwing.

In dit artikel verkennen we hoe de logos, het centrale concept in de stoïcijnse metafysica, geïnterpreteerd kan worden in het licht van de kwantummechanica. We zullen zien dat de logos niet alleen een abstract filosofisch idee is, maar ook een bruikbaar concept om de non-lokale, gecorreleerde aard van de kwantumwereld te begrijpen. Dit biedt niet alleen een nieuwe kijk op de natuurkunde, maar ook op hoe we onze plaats in het universum kunnen begrijpen als onderling verbonden, rationele wezens in een kosmische orde.

Laten we proberen iets meer duidelijkheid te krijgen over die rare wereld van de kwantummechanica. Met de nadruk op ‘iets’ want helemaal begrijpelijk en helder zal het zeker niet worden. Kwantummechanica is de tak van de natuurkunde die beschrijft hoe de allerkleinste bouwstenen van de werkelijkheid zich gedragen, denk aan elektronen, fotonen en atomen. Laten we beginnen met een overzicht van de belangrijkste inzichten van die kwantummechanica. Veel van die inzichten zijn raar en soms zelfs absurd, maar vergeet niet, al die rariteiten zijn onomstotelijk vastgesteld als de realiteit. Hoewel het vreemd overkomt, vormt kwantummechanica de basis van veel moderne technologie: van smartphones, halfgeleiders en lasers tot MRI-scanners en zelfs de computer waarop u dit leest. Laten we een paar kernideeën bekijken:

• Deeltjes zijn ook golven
  In de kwantumwereld gedraagt iets zich niet óf als een deeltje óf als een golf, maar als allebei tegelijk. Dit heet golf-deeltje-dualiteit. Uit het beroemde dubbele spleet experiment blijkt dat de manier waarop je meet bepaalt wat je te zien krijgt: een golf of een deeltje.

• Onzekerheid is fundamenteel
  Volgens het onzekerheidsprincipe van Werner Heisenberg kun je bepaalde eigenschappen (zoals positie en snelheid) nooit tegelijk exact weten. Dat ligt niet aan de meetmethode, het zit in de natuur zelf.

• Superpositie
  Een systeem kan in meerdere toestanden tegelijk zijn, totdat je meet. Pas bij observatie “kiest” het systeem een uitkomst. Dit idee wordt vaak geïllustreerd met Schrödingers kat. U weet wel, die kat die tegelijkertijd levend en dood is.

• Kans in plaats van zekerheid
  Kwantummechanica voorspelt geen exacte uitkomsten, maar kansen. Het vertelt je hoe waarschijnlijk iets is, niet wat er precies zal gebeuren.

• Verstrengeling (entanglement)
  Twee deeltjes kunnen zo met elkaar verbonden raken dat wat je met het ene doet, direct invloed heeft op het andere, zelfs als ze ver uit elkaar zijn. En met ver bedoelen ze ook de andere kant van het universum. Albert Einstein noemde dit ooit “spooky action at a distance”.

• Non-lokaliteit
  Non-lokaliteit betekent dat de toestand van een deeltje niet lokaal bepaald wordt door zijn directe omgeving, maar door de toestand van het hele systeem, zelfs als dat systeem zich uitstrekt over het hele universum. Dit suggereert dat de werkelijkheid fundamenteel niet-lokaal is: alles is met alles verbonden op een dieper niveau dan ruimte en tijd.

Dit klinkt krankzinnig en totaal in strijd met hoe we de wereld ervaren, maar besef wel dat van al die idioterie wetenschappelijk is vastgesteld dat het conform de werkelijkheid is. In de kwantummechanica draait alles om de zogenoemde golffunctie. Met zo’n golffunctie wordt de toestand van ongeacht welk systeem in de werkelijkheid (van atomen tot het universum zelf) beschreven. Deze golffunctie geeft de kansverdeling van alle mogelijke meetresultaten. De golffunctie (ψ) beschrijft dus de toestand van een systeem. Het geeft niet direct de positie of snelheid van een deeltje aan, maar wel de kansverdeling van mogelijke meetresultaten. Bijvoorbeeld: als je de golffunctie van een elektron kent, kun je berekenen hoe groot de kans is dat het elektron op een bepaalde plek wordt gevonden.

Kwantumverstrengeling is het fenomeen waarbij twee of meer deeltjes zo met elkaar verbonden zijn dat de toestand van het ene deeltje direct invloed heeft op de toestand van het andere, ongeacht de afstand tussen hen. Dit lijkt in te druisen tegen de klassieke intuïtie (Einstein noemde het zoals we zagen "spooky action at a distance"), maar het is experimenteel bevestigd. Stel je bijvoorbeeld voor dat je twee verstrengelde deeltjes hebt. Als je de spin (een kwantumeigenschap) van het ene deeltje meet, weet je meteen wat de spin van het andere deeltje is, zelfs als ze lichtjaren uit elkaar zijn. Let wel, voordat je de meting verricht heeft dat deeltje nog helemaal geen spin, het verkeert in een superpositie van mogelijke spin. Zodra je de meting bij het ene deeltje uitvoert en dat deeltje een definitieve spin krijgt (de golffunctie van mogelijke spintoestanden stort in zoals ze dat noemen), weet ook het andere deeltje aan de andere kant van het universum wat voor spin het moet hebben. Dat klinkt ongeloofwaardig. Einstein had toch aangetoond dat niets sneller is dan de lichtsnelheid? Toch is het experimenteel bevestigd en vormt het de basis voor nieuwe technologieën zoals kwantumcomputers en kwantumcryptografie.

Wanneer we het concept van de golffunctie en de verstrengeling toepassen op het hele universum, kunnen we spreken van een universele golffunctie, een wiskundige beschrijving van alle mogelijke toestanden van het universum. Die golffunctie van het universum (ψ_universum) beschrijft letterlijk alles, inclusief alle deeltjes, velden en zelfs de ruimtetijd zelf. Deze universele golffunctie impliceert dat het universum niet kan worden opgedeeld in onafhankelijke, geïsoleerde delen. Alles is met alles verbonden, en elke lokale gebeurtenis heeft potentieel invloed op het hele universum. Dit is een radicaal holistisch wereldbeeld, dat sterk contrasteert met het klassieke, reductionistische beeld van de werkelijkheid.

Als het universum als één golffunctie kan worden beschouwd, dan zijn alle deeltjes in het universum fundamenteel met elkaar verbonden via deze golffunctie. Verstrengeling is dan geen "speciale" toestand, maar een natuurlijk gevolg van het feit dat alles deel uitmaakt van dezelfde kwantumtoestand. Stel je voor dat het universum een groot, ingewikkeld web is. Als je aan één draad trekt (een meting doet), voel je de trillingen overal in het web. Zo werkt verstrengeling ook: een meting aan het ene deeltje beïnvloedt direct de toestand van het andere, omdat ze allebei deel uitmaken van hetzelfde "web" (de universele golffunctie). Als het universum echt als één golffunctie valt te beschouwen (en daar lijkt alles op te wijzen), dan is de werkelijkheid fundamenteel kwantummechanisch en niet klassiek (zoals we het in het dagelijks leven ervaren). Dit betekent dat de werkelijkheid fundamenteel één en ondeelbaar is (holisme). Individuele objecten en gebeurtenissen zijn slechts lokale manifestaties van een groter, verbonden geheel. Hoewel de kwantummechanica fundamentele willekeur introduceert (bijvoorbeeld bij het instorten van de golffunctie), suggereert de universele golffunctie ook een diepere vorm van determinisme, alles is verbonden en beïnvloedt elkaar. Als de werkelijkheid non-lokaal is, zijn ruimte en tijd misschien niet fundamenteel, maar eerder "emergente" verschijnselen die voortkomen uit een diepere, verbonden laag van de werkelijkheid.

Maar wat heeft dat te maken met het stoïcisme, zult u zich wel afvragen. Nou, de fysische realiteit van de kwantummechanica heeft opvallende parallellen met de oude stoïcijnse metafysica. U kunt daarbij aan het concept van de logos denken. Voor de stoïcijnen was de logos het rationele principe dat het universum doordringt en ordent. Het is de "redelijke wet" die alles verbindt en zorgt voor een harmonieuze kosmische orde. De logos is immanent, het is aanwezig in alles, van de kleinste deeltjes tot de grootste sterrenstelsels. Het is ook de bron van de menselijke rede, wat betekent dat we als rationele wezens deel uitmaken van deze kosmische orde. De logos is niet alleen een abstract concept, maar ook een praktische gids voor hoe we moeten leven. Door ons te richten op wat in onze controle ligt (onze gedachten en acties) en te accepteren wat daarbuiten valt, kunnen we in harmonie leven met de kosmische orde.

In het licht van de kwantummechanica kunnen we de logos herinterpreteren als een kwantumveld, een fundamenteel, principe dat alles in het universum met elkaar verbindt. Net zoals de universele golffunctie alle deeltjes en gebeurtenissen met elkaar verbindt, zo doordringt de logos alles en zorgt het voor een diepe, onderlinge verbondenheid. Beide benadrukken een orde en structuur die ten grondslag ligt aan de schijnbare chaos van de werkelijkheid. Net zoals de logos immanent is (aanwezig in alles), zo is de universele golffunctie een beschrijving van het hele universum, inclusief alle deeltjes en velden. Net zoals verstrengelde deeltjes direct met elkaar verbonden zijn, zo verbindt de logos alle wezens en gebeurtenissen in het universum. De logos is rationeel, en de kwantummechanica is de meest succesvolle en precieze wetenschappelijke theorie ooit ontwikkeld. Het maakt ongelooflijk precieze voorspellingen over hoe de natuur zich volgens de rationele ‘wetten’ van de kwantummechanica ontplooit.

Deze herinterpretatie van de logos als kwantumveld heeft diepgaande implicaties voor hoe we het stoïcisme vandaag de dag kunnen toepassen. Als alles met alles verbonden is, zoals de kwantummechanica suggereert, dan is het stoïcijnse idee van kosmopolitisme (dat we allemaal wereldburgers zijn of eigenlijk zelfs burgers van het universum) niet alleen een ethisch ideaal, maar ook een fundamentele waarheid over de werkelijkheid. Dit moedigt ons aan om met compassie en respect voor alle levende bewuste wezens te leven, wetende dat we allemaal deel uitmaken van hetzelfde kosmische geheel. Het stoïcijnse principe van ‘amor fati' (liefde voor het lot) krijgt een nieuwe dimensie in het licht van de kwantummechanica. Als alles met alles verbonden is, dan zijn zelfs de meest schijnbaar willekeurige gebeurtenissen deel van een groter, kosmisch patroon. Dit moedigt ons aan om niet alleen te accepteren wat buiten onze controle ligt, maar ook om vertrouwen te hebben in de onderlinge verbondenheid van alle dingen. De logos als kwantumveld benadrukt het belang van rationaliteit en wetenschappelijk onderzoek. Net zoals de stoïcijnen de rede als een goddelijk geschenk zagen, zo kunnen we de kwantummechanica zien als een moderne uiting van de logos, een manier om de diepste structuur van de werkelijkheid te begrijpen.

Er zijn, zoals gebruikelijk in het stoïcisme, zelfs praktische oefeningen te verzinnen die aansluiten bij het idee dat logos en universele verstrengeling:

• Meditatie en visualisatie: Net zoals je in de stoïcijnse praktijk je voorstelt dat je deel uitmaakt van een groter geheel, kun je meditaties doen waarbij je je bewust wordt van de verbondenheid van alles, geïnspireerd door de kwantummechanica.

• Reflectie op causaliteit: Overdenk hoe je acties niet alleen lokale gevolgen hebben, maar ook deel uitmaken van een groter, kosmisch patroon. Dit kan je helpen om verantwoordelijker en bewuster te leven.

De kwantummechanica biedt zo een moderne, wetenschappelijke echo van het stoïcijnse idee van de logos. Beide benadrukken een fundamentele verbondenheid en orde in het universum, en beide moedigen ons aan om ons leven in harmonie met deze orde te leven. Door de logos te interpreteren als een kwantumveld, kunnen we een nieuwe synthese vinden tussen oude wijsheid en moderne wetenschap, een synthese die ons helpt om niet alleen de werkelijkheid beter te begrijpen, maar ook om wijzer en compassievoller te leven.

In een tijd waarin wetenschap en spiritualiteit vaak als gescheiden domeinen worden gezien, biedt deze interpretatie een manier om ze te verenigen. Het herinnert ons eraan dat de zoektocht naar wijsheid en begrip een eeuwenoude, universele onderneming is, een onderneming die ons verbindt met de grootste denkers van het verleden en de meest vooruitstrevende wetenschappers van vandaag.

Stoïcijnse onverschilligheid

 Volgens de stoïcijnen zijn alleen de dingen waar u een absolute onbelemmerde invloed over kunt hebben nodig om een gelukkig, virtuoos leven te leiden. Al het andere is eigenlijk niet nodig voor een goed leven. De rest is overbodig voor virtuositeit, maar is het daarmee ook onbelangrijk? Als u aan een stoïcijnse wijze denkt komt bij u na lezing van het voorgaande misschien zo langzamerhand toch het beeld op van een kil, rationeel en emotieloos wezen dat zich onder alle omstandigheden, zelfs als hij gemarteld wordt, gelukkig voelt. Alleen wat onder de absolute controle van de stoïcijn valt is van belang, de rest is onbelangrijk en zijn aandacht niet waardig. Het is onverschillig. De dingen die het leven de moeite waard maken zoals liefde, vriendschap, gezondheid, lust, plezier en ook politiek, liefdadigheid, natuur, milieu en zijn eigen materiële welvaart laten hem volkomen koud. Hoewel voorstelbaar en in overeenstemming met het gangbare beeld van een stoïcijn klopt ook hier weer helemaal niets van. Het is zonder meer waar dat alleen dat waar u een volkomen controle over hebt van belang is voor het leiden van een gelukkig leven, en dat al het andere daar geen rol van betekenis in speelt. Maar dat betekent niet dat al het andere opeens totaal onbelangrijk is geworden.

De stoïcijnen kennen dus een bepaalde hiërarchie van dingen die waarde hebben. Daarbij bepaalt de mate van controle die we erover kunnen uitoefenen de waarde. Alleen wat we volledig in onze macht hebben is echt waardevol. Ons denken, voelen en onze wil tot handelen. Dat zijn de dingen die we nodig hebben om een virtuoos leven te kunnen leiden. Alles wat hij niet onder controle heeft, dus alles wat geen betrekking heeft op zijn denken, voelen of zijn wil om iets te doen wordt door een stoïcijn onverschillig of indifferent genoemd. Die dingen zijn niet nodig om een gelukkig leven te leiden.

Dat neemt echter niet weg dat wat onverschillig is, wel degelijk prettig kan zijn. En plezier is ook voor een stoïcijn van waarde. Het zijn de dingen die het leven, zelfs het leven van een stoïcijn, leuker en zinvoller kunnen maken. Ze zijn alleen niet absoluut noodzakelijk om gelukkig en virtuoos te worden. Een leuke partner, een goede baan, gezellige vrienden, een mooi huis, een goede gezondheid, maar ook wetenschap, kunst en cultuur zijn allemaal dingen die het nastreven waard zijn. Maar als het puntje bij het paaltje komt, zal een stoïcijn ook zonder die dingen gelukkig kunnen zijn. Een kenmerk van deze te prefereren maar indifferente zaken is dat ze zowel ten goede als ten kwade kunnen worden ingezet. Wetenschap is iets geweldigs, maar het kan ook gebruikt worden om atoombommen en gifgas te maken. Een hechte vriendenkring is prachtig zolang het niet een criminele bende wordt. Een flink bedrag op uw bankrekening is fantastisch zolang u het maar niet gebruikt om wapens en drugs mee te kopen en zolang u het maar op een fatsoenlijke manier hebt verkregen. 

Het ligt in de menselijke natuur om zaken als leuke sociale contacten, een lieve en mooie partner en voldoende geld en spullen voor een comfortabel leven te willen hebben. Het is volgens de stoïcijnen dan ook rationeel om je met dat soort natuurlijke zaken bezig te houden en om je in te zetten om de prettige dingen van het leven te verkrijgen. Het is voor een redelijk mens heel normaal en ook goed om dat te doen, maar u moet zich als aankomend stoïcijn daarbij wel steeds voor ogen houden dat het om dingen gaat die buiten uw controle liggen. U mag uw best doen om ze te verkrijgen. Of u daar ook in slaagt is maar zeer beperkt afhankelijk van uw inspanningen. Het al of niet verkrijgen van al die leuke dingen mag dan ook geen enkele invloed op uw gemoedstoestand hebben. De stoïcijnen noemen dit de onverschillige, onbelangrijke of indifferente, maar wel geprefereerde of gewenste dingen. Dit in tegenstelling tot de totaal onbelangrijke zaken, zoals het exacte aantal haren op het hoofd van uw buurman of de vorm van een wolk.

Wees u er echter steeds van bewust dat het al dan niet bezitten van deze indifferente maar wenselijke zaken geen invloed hoeft te hebben op uw geluksgevoel. U mag er naar streven om ze te verkrijgen, maar het mag u niet van uw stuk brengen als u daar vervolgens niet in slaagt. Het is rationeel om uw wil tot handelen op ze te richten, maar of de wereld zich ook daadwerkelijk aan uw wensen zal aanpassen, en of u die dingen ook echt krijgt, ligt buiten uw controle en is daarom ook onbelangrijk. Het gaat om zaken die niet of slechts in beperkte mate afhankelijk zijn van wat u doet. Bovendien mag uw jacht op die dingen onder geen beding ten koste van uw virtuositeit gaan. Uw karakter en integriteit gaan altijd voor. Ik besef dat dit ontzettend moeilijk is. Voor kleine en minder belangrijke aangelegenheden zal het nog wel gaan, maar als het om iets groots en, in uw beleving, echt belangrijks gaat, wordt het wat anders. Maar troost u, het is voorlopig prima als het u alleen lukt met kleine dingetjes.

Als u er eenmaal in geslaagd bent om een van die indifferente maar wel wenselijke dingen te bemachtigen, staat niets eraan in de weg dat u daar ook van kunt genieten. Althans, zolang u er maar op een goede, virtuoze manier mee om weet te gaan. Of u iets weet te bemachtigen staat buiten uw macht, maar wat u er vervolgens mee doet staat dat niet. Dat is nu net iets waar u weer wel de volledige controle over hebt. Zo kunt u als u rijk bent geworden dat vermogen gebruiken om uw eigen leven en dat van anderen te verrijken, maar u kunt het ook gebruiken om anderen te onderdrukken of om drugs en wapens te kopen. De vraag hoe u met uw wenselijke maar indifferente dingen omgaat is dus wel weer iets wat belangrijk is en waar u controle over hebt.

Dit is belangrijk, laten we daarom naar een eenvoudig voorbeeldje kijken. Stel, bijvoorbeeld, dat u een Boeddhabeeldje in uw voortuin heeft staan. Een jongere die lollig denkt te zijn slaat uw beeldje na een nachtje stappen in stukken. Als u gehecht was aan deze moderne versie van een tuinkabouter zult u kwaad en misschien zelfs verdrietig worden. Als u het beeldje eigenlijk lelijk vindt en het alleen maar in de tuin hebt staan om uw tante als gulle geefster niet teleur te stellen, zult u zelfs opgelucht zijn eindelijk van het onding af te zijn. Twee, volgens de stoïcijnen, op een misvatting berustende overtuigingen. Als stoïcijn staat u onverschillig tegenover het beeldje. U was er blij mee toen u het had en het is jammer dat het kapot gemaakt is, maar het was maar een beeldje en u wist allang dat stenen beeldjes breekbaar zijn en dat er vandalen op deze wereld rondlopen. Er bestaat dus geen enkele reden om u er druk over te maken. Het beeldje was een weliswaar leuk en gewenst, maar voor uw gemoedsrust onbelangrijk object. Niet het beeldje zelf is immers belangrijk, maar de manier waarop u ermee omgaat wel.

De stoïcijnen maken dus onderscheid tussen:

• Goede dingen, dat zijn de dingen die u helpen een virtuoos mens te worden en dus de dingen waar we absolute controle over hebben: ons denken/oordeel, ons voelen/verlangen en onze wil/impuls tot handelen. Deze dingen hebben een absolute waarde.

• Slechte dingen, dat zijn de dingen die er aan in de weg staan om een virtuoos mens te worden, zoals het volgen van foutieve redeneringen en het ongebreideld volgen van verlangens, angsten en frustraties. Ook dit zijn dingen waar we een absolute controle over hebben. Deze dingen hebben een negatieve waarde. We willen ze absoluut niet krijgen.

• Volkomen onbelangrijke dingen, zoals het aantal veren van een kip of het aantal moleculen in uw glas water. Hier hebben we doorgaans geen of een slechts heel beperkt controle over. Deze dingen hebben geen enkele waarde. Het doet er niet toe of we ze wel of niet hebben.

• Onbelangrijke maar wenselijke dingen, ook wel indifferente of geprefereerde zaken genoemd, zoals het hebben van een goede gezondheid, voldoende inkomen en een leuke partner. Hier hebben we doorgaans geen of een slechts gedeeltelijke controle over. Deze dingen hebben een relatieve waarde en zijn de moeite van het nastreven waard.

Een tabel om het nog wat overzichtelijker te maken:

Controle	Waarde
Volledig	Van het grootste belang. Oordeel, verlangen en wil tot handelen.
Beperkt	Van relatief belang. Leuke en wenselijke dingen. Ze kunnen zowel goed als slecht worden gebruikt.
Zo goed als geen	Totaal onbelangrijk. Het aantal veren van een kip en dergelijke.
Volledig	Met een negatieve waarde. Verkeerde oordelen, verkeerde verlangens en emoties.

Alleen de dingen waar we een absolute controle over kunnen uitoefenen zijn goed of slecht en alleen de goede dingen kunnen leiden tot een waarlijk gelukkig leven. Maar ook de dingen waar we slechts een beperkte invloed op hebben kunnen als ze goed worden gebruikt de moeite van het nastreven waard zijn. Een stoïcijn staat dus allesbehalve onverschillig tegenover de dingen die hij als indifferent aanmerkt. Het is rationeel en de moeite waard om ze te willen hebben en hij zal zelfs proberen ze te verwerven.

De stoïcijnse emotiecheck

In dit hoofdstuk gaan we ons concentreren op de controle over onze emoties. Zoals u zag is dat één van de drie categorieën waarvan de stoïcijnen zeggen dat u daar een volledige en directe controle over kunt uitoefenen. Deze eerste paragraaf staat volledig in het teken van een techniek die u moet helpen om u nog duidelijker te maken wat wel en wat niet in uw macht ligt. De vorderingen die u met deze techniek maakt kunt u in uw stoïcijnse dagboek bijhouden. In deze paragraaf geef ik u een wat formelere en schematischere oefening die u dwingt om uw emoties en gedachten duidelijk en intensief te analyseren. De techniek vraagt van u dat u elke situatie die gepaard gaat met sterke of minder sterke verlangens, afkeer of andere emoties na afloop analyseert aan de hand van de onderstaande vragen.

1. Wat is er gebeurd?

2. Hoeveel controle had u over de gebeurtenis (noem een percentage tussen de 0 en 100%)?

3. Waarom is het geen 100%? Over welke aspecten had u geen volledige controle?

4. Waarom is het geen 0%? Over welke aspecten had u wel controle?

5. Wat zou er gebeurd zijn als u een stoïcijnse houding tegenover de gebeurtenis had aangenomen, door verantwoordelijkheid te nemen voor de aspecten waarover u controle had en door de aspecten waar u geen controle over had te laten voor wat ze waren?

Het aannemen van een stoïcijnse houding betekent dat u echt alles wat buiten uw macht ligt volledig accepteert en dat u de volledige verantwoording voor alles wat binnen uw macht ligt op u neemt. U heeft alleen directe controle over de dingen die afhankelijk zijn van uw wil en oordeelsvermogen. Al het andere is, op z’n minst gedeeltelijk, afhankelijk van het noodlot. De stoïcijnen zeggen niet dat u geen enkele invloed op externe gebeurtenissen kunt uitoefenen. Ze zeggen dat uw invloed op zijn best onzeker en beperkt is. Die beperkte invloed wordt middels door ons gewilde activiteiten uitgeoefend, waarvan het echter nooit zeker is dat ze ook het gewenste resultaat zullen opleveren. Er zijn altijd oncontroleerbare factoren die roet in het eten kunnen gooien. Ik neem aan dat ik mijn arm kan optillen en wil dat ook, maar door een verlamming of door extreme vermoeidheid kan zelfs deze simpele actie onmogelijk worden. Alleen de intentie, de wil, om mijn arm op te tillen, ligt volledig onder mijn controle.

Als u deze techniek regelmatig toepast zult u na een poosje al tijdens de gebeurtenis zelf kunnen zien welk aspect van de situatie binnen uw directe invloed ligt en welk deel buiten uw controle blijft. Het is de bedoeling dat dit een automatisme, een soort tweede natuur gaat worden. U zult waarschijnlijk merken dat deze eenvoudige manier om gebeurtenissen te beoordelen uw houding in emotioneel geladen situaties ten goede zal veranderen. Om hier een begin mee te maken kunt u gebruik maken van de hieronder beschreven emotiecheck oefening.

U moet daarbij op dagelijkse basis een overzicht bijhouden van uw emoties en uw reacties op die emoties. Door elke dag in een eenvoudig schema wat steekwoorden in te vullen kunt u patronen herkennen en ontdekken welke emoties een belangrijke rol in uw leven spelen. Na een poosje kunt u zo ook in één oogopslag (nou ja misschien twee) zien welke vooruitgang u in uw ontwikkeling tot stoïcijns filosoof heeft gemaakt. Hieronder staat het schema gevolgd door een korte uitleg.

Oefening: De emotiecheck

Gebeurtenis	Emotie/verlangen	Gedachten	Controle?	Handeling
Maandag
Dinsdag
Woensdag
Donderdag
Vrijdag
Zaterdag
Zondag

Gebeurtenis
Noteer het moment waarop de gebeurtenis plaatsvond en omschrijf kort en zakelijk wat er gebeurde. Een paar steekwoorden zijn meestal voldoende. Zolang u zelf maar weet waar het om ging. Iemand bood u bijvoorbeeld een lekkere koek aan terwijl u zich net had voorgenomen een gezond dieet te volgen. Of uw baas liet merken ontevreden te zijn over uw werk. Of u wordt bijna geraakt door een voorbij razende pizzabezorger op een fatbike.

Emotie/verlangen
Welke emoties of verlangens voelde u bij de gebeurtenis? Het gaat hier alleen om de irrationele ongezonde emoties of passies. Als u schrikt omdat u bijna aangereden wordt is dat geen irrationele emotie. Noteer het dus alleen als u veel moeite hebt om het verlangen naar de koek te weerstaan of als u erg kwaad of bang wordt als uw baas u bekritiseert. Het is goed om hierbij ook te letten op de eerste waarschuwingssignalen dat er een emotie of verlangen opkomt. Als het goed is heeft de bodyscan oefening u ondertussen geleerd om wat alerter te zijn op die signalen. Zo begint u misschien wel te beven als u bang wordt of krijgt u een hongerig gevoel bij de aanblik van een schaal koekjes.

Gedachten
Waar dacht u aan bij de gebeurtenis? Volgens de stoïcijnen zijn uw emoties en verlangens het gevolg van wat u denkt, van uw waardeoordeel over de gebeurtenis. Dit is het moeilijkste onderdeel van het schema. Het is vaak heel lastig om het waardeoordeel dat aan een emotie of verlangen ten grondslag ligt te onderkennen. Waardeoordelen zijn meestal niet expliciet en in woorden uitgedrukt. Uw oordeel is meestal impliciet en juist niet in woorden gedacht. U denkt niet bewust: 'Go, wat zien die koekjes er lekker uit, ik lust er wel één’. Nee, uw hersenen geven het impliciete oordeel dat het koekje lekker is en binden daar dan meteen een verlangen en een hongergevoel aan vast. Na een poosje wordt het herkennen van dergelijke impliciete waardeoordelen vanzelf makkelijker. U moet niet proberen u tegen die oordelen te verzetten. Constateer hun aanwezigheid op een afstandelijke manier. Epictetus adviseerde zijn leerlingen om eerst te leren dergelijke gedachten (of impressies zoals hij ze noemde) te herkennen. Ze daarna even te laten betijen zodat de scherpe kantjes ervan af zijn (even tot tien tellen). Om er vervolgens met een rationele blik opnieuw naar te kijken. Het is misschien zelfs een goed idee om sommige waardeoordelen helemaal uit te stellen tot een later moment op de dag. Bijvoorbeeld het oordeel dat de kritiek die uw baas op uw werk heeft slecht is. Stel uw oordeel uit tot een moment in de avond en bekijk dan of er inderdaad reden is om angstig of kwaad te worden. Dit wordt in een volgende les verder uitgewerkt tot de speciale techniek van het zorgenuurtje.

Controle?
Dit is voor een stoïcijn de belangrijkste vraag. Gaat het om iets waar ik controle over heb of niet? Ook dit zal in het begin een lastig te beantwoorden vraag zijn. Maar na een tijdje zal het steeds makkelijker gaan. U zult al gauw ontdekken dat de mening van anderen over uw werkprestaties iets is waar u geen invloed op hebt. Waar u wel controle over heeft is uw emotionele reactie op de kritiek van uw baas en de acties die u in de toekomst gaat ondernemen. Misschien blijkt nadat u één en ander ’s avonds nog eens overwogen hebt dat de kritiek terecht is en dat u iets moet ondernemen om uw werk te verbeteren. Of u komt er achter dat de kritiek onterecht is en dat u uw baas moet proberen uit te leggen waarom dat zo is. Als u inderdaad fouten hebt gemaakt, dan kunt u daar nu toch niets meer aan doen. Het verleden is een van die externe dingen die buiten uw controle liggen. Voor een stoïcijn is de vraag essentieel of u ergens wel of geen controle over hebt. Probeer de gebeurtenis dus zo goed mogelijk te analyseren en beschrijf over welke aspecten u wel en over welke aspecten u geen invloed hebt. Geef procentueel aan hoeveel controle u over ieder aspect van de situatie hebt. Dus bijvoorbeeld de kritiek van uw baas 0%, uw gevoel van kwaadheid 100%.

Handeling
Beschrijf tenslotte wat u gedaan hebt. Was het verstandig wat u deed? Of was het juist dom en contraproductief? Wat waren de gevolgen van uw handelen? Waren ze gunstig of maakten ze de situatie juist erger? Was uw handelen in overeenstemming met de door u gekozen ethische principes of juist niet? Zo niet, hoe zou u het in de toekomst beter kunnen doen? Wees mild voor uzelf. U kunt er nu toch niets meer aan veranderen. 

Wees steeds op uw hoede voor de waarschuwingssignalen die aangeven dat er een ongezonde emotie of verlangen op de loer ligt. U moet ondertussen een aardig overzicht hebben van situaties die u vervelende emoties opleveren en ook de lichamelijke signalen die voor u de voorbode van een emotionele ‘crisis’ zijn, zult u nu wel redelijk op een rijtje hebben. Probeer die emoties in de knop te smoren. Als ze de kans krijgen zich volledig te ontwikkelen wordt het een stuk moeilijker om ze nog te bestrijden. Probeer afstand te nemen van de gebeurtenis en de ontstane emoties en verlangens. Doe een stap naar achteren en observeer uw eigen gedachten en emoties alsof die van een ander zijn. Experimenteer met kleine, voorzichtige gedragsveranderingen en kijk of die een beter resultaat opleveren. Op die manier kunt u langzaam maar zeker een stabielere en rationeler emotioneel leven opbouwen. Vreemd genoeg is deze eeuwenoude stoïcijnse methode nu het favoriete instrument van de moderne psychologie om mensen met destructieve emoties te leren omgaan.