STOÏCIJNSE ONVERSCHILLIGHEID

 Niet alles wat belangrijk voor ons is, is noodzakelijk voor een gelukkig leven Volgens de stoïcijnen is voor een gelukkig en virtuoos leven uiteindelijk maar één ding absoluut noodzakelijk: de manier waarop u met uzelf en de wereld omgaat. Een mens moet leren om verstandig te oordelen, zijn verlangens en emoties op een goede manier te hanteren en overeenkomstig zijn waarden te handelen. Dat zijn de zaken die werkelijk binnen zijn macht liggen.

Maar daarmee zijn alle andere dingen nog niet opeens waardeloos. Wie voor het eerst met het stoïcisme kennismaakt, kan gemakkelijk een nogal onaantrekkelijk beeld van de stoïcijnse wijze krijgen. Misschien ziet u hem voor u als een kil, rationeel en emotieloos wezen dat onder alle omstandigheden tevreden blijft. Liefde, vriendschap, gezondheid, plezier, kunst, natuur, politiek, geld en materiële welvaart zouden hem allemaal volkomen koud laten. Als hij gemarteld wordt, zou hij zich eenvoudigweg gelukkig blijven voelen omdat zijn innerlijke houding nog steeds in orde is. Dat beeld is begrijpelijk, maar het klopt niet. De stoïcijnen maken namelijk een subtieler onderscheid. Sommige dingen zijn noodzakelijk voor een goed leven, terwijl andere dingen niet noodzakelijk zijn, maar wel degelijk de moeite van het nastreven waard zijn. En weer andere dingen doen er inderdaad vrijwel helemaal niet toe.

Het probleem zit vooral in het woord onverschillig. Het Griekse begrip ‘adiaphoron’, dat vaak met “onverschillig” of “indifferent” wordt vertaald, betekent niet: iets waar ik niets om geef. Het betekent: iets dat op zichzelf geen morele waarde heeft. Een goede gezondheid is bijvoorbeeld geen deugd en een slechte gezondheid is geen ondeugd. Maar dat betekent natuurlijk niet dat gezondheid ons niets kan schelen.

De stoïcijnen kennen een hiërarchie van waarden en maken daarbij onderscheid tussen goede dingen, slechte dingen en indifferente dingen. Echte goedheid vinden zij uitsluitend in deugd of virtuositeit: wijsheid, moed, rechtvaardigheid en matigheid. Het tegenovergestelde daarvan, dwaasheid, lafheid, onrechtvaardigheid en onmatigheid, is slecht. Alle overige zaken zijn in morele zin indifferent. Daarbij maken de stoïcijnen echter opnieuw een belangrijk onderscheid. Sommige indifferente zaken zijn te prefereren en andere zijn niet te prefereren. Een goede gezondheid is bijvoorbeeld te prefereren boven een ernstige ziekte. Vriendschap is te prefereren boven eenzaamheid. Vrijheid is te prefereren boven gevangenschap. Voldoende geld is te prefereren boven armoede. En een veilige samenleving is te prefereren boven oorlog en geweld. Maar geen van deze zaken maakt u op zichzelf tot een beter mens. Dat is een fundamenteel punt. U kunt rijk zijn en toch een slecht mens worden. U kunt arm zijn en toch een buitengewoon deugdzaam mens zijn. U kunt gezond zijn en uw gezondheid gebruiken om anderen kwaad te doen. En u kunt ziek zijn en desondanks moedig, rechtvaardig en verstandig handelen. Het bezit van iets maakt u dus niet virtuoos. De manier waarop u ermee omgaat kan dat wel doen.

Geprefereerde indifferente zaken

De stoïcijnen noemen gezondheid, bezit, vriendschap, een goede maatschappelijke positie en vergelijkbare zaken geprefereerde indifferente zaken. Ze zijn indifferent omdat ze niet bepalen of u een goed of slecht mens bent. Ze zijn geprefereerd omdat het rationeel en natuurlijk is om ze, wanneer dat mogelijk is, te verkiezen. Dat klinkt misschien als een tegenstelling, maar dat is het niet. Het ligt bijvoorbeeld in de menselijke natuur om gezond te willen zijn. Gezondheid maakt het gemakkelijker om te leven, te werken, voor anderen te zorgen en onze mogelijkheden te benutten. Het is daarom volkomen rationeel om gezond te eten, voldoende te bewegen en medische hulp te zoeken wanneer dat nodig is. Hetzelfde geldt voor vriendschap. De mens is volgens de stoïcijnen van nature een sociaal wezen. Een goede vriend willen hebben is dus geen zwakte of onstoïcijnse gehechtheid. Het is juist heel menselijk en in overeenstemming met onze natuur. Hetzelfde kunnen we zeggen over wetenschap, kunst, cultuur, natuur, een comfortabel huis of voldoende geld. Een modern stoïcijn hoeft daar beslist geen afstand van te doen.

Het cruciale verschil zit niet in wat u nastreeft, maar in hoe u ermee omgaat. U mag proberen een goede baan te krijgen. U mag proberen een partner te vinden. U mag sparen voor een mooi huis. U mag proberen gezond te blijven. U mag zich inzetten voor een beter milieu of voor een rechtvaardiger samenleving. Maar u moet tegelijkertijd beseffen dat het uiteindelijke resultaat nooit volledig van u afhankelijk is. U kunt uitstekend solliciteren en toch worden afgewezen. U kunt zorgvuldig leven en toch ziek worden. U kunt uw best doen voor een relatie en toch verlaten worden. U kunt zich inzetten voor een politieke zaak en toch verliezen. U kunt alles goed doen en toch door omstandigheden worden ingehaald waar u geen enkele invloed op had. Daarom richt de stoïcijn zijn wil uiteindelijk niet op het resultaat, maar op de kwaliteit van zijn eigen handelen. Hij zegt als het ware: Ik zal mijn best doen om dit te bereiken, omdat het waardevol en wenselijk is. Maar ik eis niet dat de wereld zich aan mijn wens aanpast. Dat is iets heel anders dan onverschilligheid.

Er is ook niets stoïcijns aan het verbieden van plezier. Genieten mag gewoon. Als u een mooie wandeling maakt, lekker eet, geniet van muziek, met vrienden praat of een fijne avond met uw partner doorbrengt, hoeft u daar geen schuldgevoel over te hebben. U mag van het leven genieten. De stoïcijn zegt alleen: maak uw geluk niet afhankelijk van het voortduren van dit plezier. Het verschil is subtiel maar belangrijk. U kunt blij zijn dat u gezond bent zonder te denken: ik kan alleen gelukkig zijn als ik gezond blijf. U kunt genieten van uw partner zonder te denken: zonder deze persoon is mijn leven niets meer waard. U kunt genieten van geld zonder te denken: ik ben pas gelukkig als mijn vermogen blijft groeien. U kunt genieten van uw huis zonder te denken: als ik dit huis kwijtraak, is mijn leven geruïneerd. De eerste houding is waardering. De tweede is afhankelijkheid.

Een ander interessant aspect van het stoïcijnse denken is dat veel geprefereerde zaken zowel goed als slecht kunnen worden gebruikt.

Wetenschap is bijvoorbeeld buitengewoon waardevol voor de mensheid. Maar wetenschappelijke kennis kan ook worden gebruikt voor wapens, onderdrukking of vernietiging. Geld kan worden gebruikt om een gezin te onderhouden, goede doelen te steunen en anderen te helpen. Het kan ook worden gebruikt voor uitbuiting of criminaliteit. Maatschappelijke invloed kan worden ingezet om de samenleving te verbeteren, maar ook om macht over anderen uit te oefenen. Zelfs vriendschap is niet automatisch goed. Een hechte vriendenkring kan een bron van steun en menselijkheid zijn, maar een groep vrienden kan iemand ook meeslepen in destructief gedrag. Daarom is niet het bezit van deze zaken bepalend, maar de manier waarop u ze gebruikt. En precies daar komt de stoïcijnse virtuositeit weer om de hoek kijken.

Het Boeddhabeeldje

Neem een eenvoudig voorbeeld. Stel dat u een Boeddhabeeldje in uw voortuin hebt staan. U vindt het mooi en u bent er aan gehecht geraakt. Op een nacht komt een jongere na een avondje stappen langs en slaat het beeldje aan stukken. U kunt daar natuurlijk verdrietig of boos om worden. Maar volgens de stoïcijnen zit het probleem niet zozeer in het feit dat u het jammer vindt. Het probleem ontstaat wanneer u tegen uzelf zegt: Dit had nooit mogen gebeuren. Dit is verschrikkelijk. Mijn avond is verpest. Wat een ellende. Ik kan hier niet tegen. Waarom? Omdat u daarmee meer waarde aan het beeldje toekent dan het volgens de stoïcijnse filosofie toekomt. Het beeldje was mooi en u genoot ervan. Dat is prima. Het was een geprefereerde indifferente zaak. Maar het was geen voorwaarde voor uw geluk en geen onderdeel van uw morele karakter. U kunt dus rustig denken: Jammer. Ik vond het een mooi beeldje en ik had het liever heel gehouden. Maar het was een stenen beeldje. Het is nu kapot. Wat kan ik nu verstandig doen? Misschien belt u de politie. Misschien ruimt u de stukken op. Misschien koopt u een nieuw beeldje. Misschien besluit u het voortaan binnen te zetten. Wat u niet hoeft te doen, is uzelf urenlang kwellen over iets wat niet meer ongedaan kan worden gemaakt. Niet het beeldje zelf is bepalend voor uw gemoedsrust, maar uw oordeel over wat er is gebeurd en uw manier van handelen daarna.

Hier ligt een gevaarlijke misinterpretatie van het stoïcisme op de loer. U zou kunnen denken: Als ik maar zeg dat ik niets nodig heb, hoef ik ook niets meer te doen. Dat is beslist niet de bedoeling. Als gezondheid een geprefereerde zaak is, betekent dat niet dat u maar moet stoppen met gezond eten en bewegen. Als rechtvaardigheid belangrijk is, betekent het niet dat u politieke problemen maar moet accepteren. Als het milieu u ter harte gaat, betekent stoïcijnse acceptatie niet dat u niets hoeft te doen tegen klimaatverandering. Integendeel. De stoïcijn doet juist wat redelijkerwijs van hem gevraagd kan worden. Hij probeert de wereld te verbeteren, helpt anderen, zorgt voor zijn lichaam, onderhoudt zijn relaties en gebruikt zijn bezittingen verstandig. Alleen maakt hij zijn innerlijke welzijn niet afhankelijk van de vraag of zijn inspanningen het gewenste resultaat opleveren. Hij accepteert de uitkomst, maar niet noodzakelijkerwijs de situatie. Dat onderscheid is voor het moderne stoïcisme van groot belang.

Vier categorieën

We kunnen het stoïcijnse onderscheid als volgt samenvatten.

Categorie	Stoïcijnse betekenis	Voorbeelden
Goed	virtuoos en werkelijk bepalend voor een goed leven	wijsheid, moed, rechtvaardigheid, matigheid
Slecht	Ondeugdzaam en schadelijk voor een goed leven	onrecht, lafheid, dwaasheid, onmatigheid
Geprefereerd indifferent	Niet noodzakelijk voor geluk, maar redelijk om na te streven	gezondheid, vriendschap, vrijheid, bezit, comfort
Niet-geprefereerd indifferent	Niet noodzakelijk voor geluk en redelijkerwijs niet gewenst	ziekte, armoede, ongemak, gevangenschap

Er is daarbij nog een belangrijke nuance: “geprefereerd” betekent niet dat u er recht op hebt of dat u het móét krijgen. Het betekent alleen dat, wanneer alle andere omstandigheden gelijk zijn, een redelijk mens het ene boven het andere zal verkiezen. Gezondheid is bijvoorbeeld te verkiezen boven ziekte. Maar wanneer ziekte eenmaal uw deel is geworden, verandert dat niets aan de mogelijkheid om er nog steeds verstandig en deugdzaam mee om te gaan.

De titel van dit artikel kan daarom gemakkelijk verkeerd worden begrepen. Stoïcijnse onverschilligheid betekent niet: “Het kan me allemaal niets schelen.” Het betekent eerder: “Ik laat mijn vermogen om goed te leven niet afhankelijk worden van dingen die ik niet volledig kan beheersen.” Dat is een heel andere houding. Een stoïcijn kan heel veel van zijn partner houden. Hij kan dol zijn op zijn vrienden. Hij kan genieten van lekker eten, muziek en kunst. Hij kan trots zijn op zijn huis, houden van de natuur en zich inzetten voor een betere samenleving. Maar achter al die waardering zit een soort innerlijke reserve: Ik waardeer dit, maar ik bezit het niet absoluut.

Ik geniet ervan, maar ik heb het niet volledig in de hand. Ik zal er goed voor zorgen, maar ik weet dat ik het uiteindelijk kan verliezen.

En misschien is dat wel de diepste betekenis van stoïcijnse onverschilligheid. U hoeft niet minder van het leven te houden. U moet alleen leren het leven niet te bezitten. Streef dus naar wat u redelijkerwijs kunt bereiken. Doe uw best. Zorg voor de dingen die u dierbaar zijn. Geniet ervan wanneer u ze hebt. Gebruik ze op een goede manier. Maar wanneer het leven anders beslist dan u had gehoopt, probeer dan niet uw geluk achteraf aan die verloren zaken vast te ketenen. Niet alles wat u gelukkig maakt, is noodzakelijk voor uw geluk. En precies daarin ligt de vrijheid van de stoïcijn.

DENKEN ALS EEN STOÏCIJN: BAYESIAANSE LOGICA EN DE KUNST VAN HET OORDEEL

 Een van de belangrijkste lessen van het stoïcisme is dat niet de gebeurtenissen zelf ons van streek maken, maar vooral de oordelen die wij ons over die gebeurtenissen vormen. Epictetus formuleerde het beroemd: “Het zijn niet de dingen zelf die de mensen verontrusten, maar hun oordelen over die dingen.” Dat is allemaal leuk en aardig, zult u wel denken, maar hoe weet je of je oordeel klopt? Epictetus vertelt ons niet hoe we ons oordeel het best kunnen vormen. Daarmee raken we aan een probleem dat in de moderne filosofie en wetenschap nog altijd centraal staat: hoe moeten wij onze overtuigingen vormen wanneer we niet over volledige zekerheid beschikken? We leven immers vrijwel voortdurend met onvolledige informatie. We weten niet zeker wat iemand bedoelde met een opmerking. We weten niet of een investering zal slagen. We weten niet of een bepaalde theorie uiteindelijk juist zal blijken. We weten zelfs niet wat morgen zal gebeuren. Toch moeten we voortdurend oordelen en handelen. Een modern stoïcijn zou daarom niet alleen moeten leren omgaan met emoties en verlangens, maar ook met onzekerheid en waarschijnlijkheid. Bayesiaans denken biedt daarvoor een bijzonder krachtig hulpmiddel.

Wat is dat dan dat Bayesiaans denken? De naam verwijst naar de achttiende-eeuwse Engelse wiskundige en predikant Thomas Bayes. Hij heeft postuum een nieuwe logica gepubliceerd. In klassieke logica (zoals propositielogica of predikaatlogica) zijn uitspraken waar of onwaar, er is geen ruimte voor onzekerheid. Bijvoorbeeld:

• "Als het regent, dan is de straat nat." Dit is een deterministische relatie. Er is geen ruimte voor twijfel. Klassieke logica is zwart-wit.

In de Bayesiaanse logica daarentegen worden uitspraken voorzien van kanswaarden. Het is een manier om te redeneren onder onzekerheid. Bijvoorbeeld:

• "De kans dat het regent is 70%, en als het regent, is de kans dat de straat nat is 90%."

Bayesiaanse logica is eigenlijk een manier van redeneren waarbij je je overtuiging over iets aanpast wanneer je nieuwe informatie krijgt.

De kern is: Een overtuiging is niet simpelweg waar of onwaar, maar kan meer of minder waarschijnlijk zijn. Een eenvoudig voorbeeld: Stel dat u denkt: „Het gaat morgen regenen.” U begint bijvoorbeeld met een kans van 30%. Dat is uw voorafgaande waarschijnlijkheid (prior). Dan kijkt u naar de weersvoorspelling en die geeft sterke aanwijzingen voor regen. U past uw inschatting aan, bijvoorbeeld naar 80%. Krijgt u vervolgens weer nieuwe informatie, bijvoorbeeld dat een weersatelliet een onverwachte verandering in het weerpatroon ziet, dan past u de kans opnieuw aan. Dus:

overtuiging → nieuwe informatie → aangepaste overtuiging

Dat is de essentie van Bayesiaans denken. Maar hoe kunnen we nieuwe informatie tot een nieuwe overtuiging laten leiden? Bayes vatte dit wiskundig samen: 

P(H∣E) = P(E∣H)×P(H)
                    P(E)

Waarbij:

• H = een hypothese.

• E = nieuwe informatie (evidence).

• P(H|E) = (Posterior): De kans dat uw hypothese  juist is gegeven het nieuwe bewijs (E). Dit is de uiteindelijke uitkomst die u probeert te berekenen. Hoe waarschijnlijk u de hypothese vindt nadat u de nieuwe informatie hebt gekregen.

• P(H) = (Prior / Voorkennis): De waarschijnlijkheid van de hypothese voordat u het nieuwe bewijs zag (uw initiële aanname of basiskans op basis van eerdere ervaringen). Hoe waarschijnlijk u de hypothese vooraf vond.

• P(E|H) = (Likelihood / aannemelijkheid): Hoe groot de kans is dat u dit specifieke bewijs zou aantreffen als uw hypothese daadwerkelijk waar is.

•  P(E) = (Marginale kans / totale bewijskracht): De totale waarschijnlijkheid dat het bewijs zich überhaupt voordoet, ongeacht of u hypothese klopt of niet. Dit dient als een weegfactor of normalisatiefactor.

Het is minder moeilijk dan het op het eerste gezicht misschien lijkt. U zou het in gewone taal kunnen vertalen als: Hoe waarschijnlijk is mijn hypothese, gegeven wat ik nu weet? Bayesiaans redeneren voorkomt dat u bij nieuwe informatie meteen denkt: „Zie je wel! "Ik had gelijk.” In plaats daarvan vraagt u: „Hoeveel zou deze informatie mijn overtuiging eigenlijk moeten veranderen?” Dat maakt Bayesiaans denken bijzonder geschikt voor wetenschap, dagelijks beslissen, kritisch denken en modern stoïcijnen. Het essentiële idee is dus eenvoudig: Nieuwe informatie moet onze overtuiging veranderen in verhouding tot de bewijskracht van die informatie. Hier stuiten we op iets belangrijks. Bayesiaans denken zegt niet: “Ik heb gelijk” of “Ik heb ongelijk.” Het zegt eerder: “Op basis van de informatie die ik nu heb, is dit mijn beste inschatting. Als er nieuwe informatie komt, ben ik bereid die inschatting aan te passen.” Dat is epistemische bescheidenheid in wiskundige vorm.

Zwart-wit denken

Veel mensen behandelen overtuigingen alsof ze maar twee standen kennen: waar-onwaar; zwart-wit. Maar het grootste deel van ons dagelijks leven werkt helemaal niet zo. Stel dat iemand niet op een afspraak verschijnt. U zou kunnen denken: “Hij is boos op me.” Maar er zijn talloze alternatieve verklaringen:

• hij is het vergeten;

• hij is ziek;

• zijn telefoon is kapot;

• hij heeft een ongeluk gehad;

• hij heeft zich vergist in de tijd;

• hij heeft inderdaad geen zin meer in contact;

• of hij heeft vandaag gewoon geen zin in afspraken.

De gebeurtenis zelf, iemand verschijnt niet, bepaalt dus niet automatisch welke verklaring juist is. Een verstandige denker houdt verschillende hypothesen open en kent daaraan verschillende waarschijnlijkheden toe. Dat is precies de houding die Bayesiaans denken formaliseert. Stel dat u vooraf denkt dat de kans dat iemand boos op u is, ongeveer 20% bedraagt. Vervolgens verschijnt die persoon niet op een afspraak. Dat is enigszins ondersteunend bewijs voor de hypothese dat hij boos is, maar het bewijst die hypothese niet. Als u daarna ontdekt dat zijn telefoon al twee dagen kapot is, verandert de situatie opnieuw. De goede denker zegt dan niet: “Maar ik had al besloten dat hij boos was.” Hij zegt: “Deze nieuwe informatie maakt de hypothese dat hij boos is minder waarschijnlijk.” Dat vermogen om uw overtuigingen daadwerkelijk aan te passen is een van de belangrijkste eigenschappen van rationeel denken.

U zult ondertussen wel denken: “Wat heeft dit allemaal met het stoïcisme te maken”? Maar er komt hier weldegelijk een verbinding met het stoïcisme tevoorschijn. Voor de stoïcijnen was het menselijk oordeel een centraal onderdeel van hun filosofie. Een gebeurtenis komt op ons af, maar vervolgens vormen wij daarover een voorstelling en geven we daar al dan niet onze instemming aan. Een gebeurtenis is bijvoorbeeld: “Mijn vriend heeft mijn bericht niet beantwoord.” Daar kunnen onmiddellijk allerlei oordelen achteraan komen: “Hij negeert mij.” “Hij heeft geen respect voor mij.” “Onze vriendschap is voorbij.” “Ik heb iets verkeerd gedaan.” Maar geen van deze conclusies volgt noodzakelijk uit het oorspronkelijke feit.

Er is een verschil tussen wat wij weten en wat wij daaruit concluderen. Juist dat onderscheid is fundamenteel voor zowel stoïcijnse psychologie als Bayesiaans denken. Een moderne stoïcijn zou daarom kunnen leren om bij iedere belangrijke gebeurtenis drie vragen te stellen:

1. Wat weet ik daadwerkelijk?

2. Welke interpretatie voeg ik daar zelf aan toe?

3. Hoe sterk is het bewijs voor die interpretatie?

Dat is eigenlijk een eenvoudige vorm van Bayesiaans denken. De oude stoïcijnen spraken over ‘phantasiai’: indrukken of voorstellingen die zich aan ons opdringen. Wanneer iemand ons beledigt, ontstaat bijvoorbeeld onmiddellijk de indruk: “Deze persoon heeft mij onrecht aangedaan.” De stoïcijn zegt echter niet automatisch: “Dus dat is waar.” Er moet nog een tweede stap plaatsvinden: instemming. We kunnen de indruk onderzoeken. Een moderne interpretatie daarvan zou kunnen zijn:

Indruk: “Mijn collega heeft mij bewust genegeerd.” 

Bewijs: “Hij liep langs mij zonder iets te zeggen.” 

Alternatieve verklaringen: “Hij zag mij misschien niet; hij was afgeleid; hij had haast; hij was boos.” 

Voorlopige conclusie: “Het is mogelijk dat hij mij bewust negeerde, maar ik weet het niet.”

Dat laatste zinnetje lijkt misschien onbeduidend, maar het vertegenwoordigt een enorme cognitieve verbetering. U hebt namelijk het onderscheid gemaakt tussen waarneming en interpretatie.

Hier ontstaat gemakkelijk een misverstand. Als u zegt dat onze overtuigingen waarschijnlijkheden zijn, betekent dat niet dat “alles maar een mening is”. Integendeel. Bayesiaans denken probeert juist onderscheid te maken tussen overtuigingen die sterk door bewijs worden ondersteund en overtuigingen die nauwelijks ondersteuning hebben. Stel dat een munt tien keer achter elkaar kop oplevert. U mag dan uw verwachting over de volgende worp aanpassen, afhankelijk van uw aannames over de munt. Maar als u ontdekt dat de munt aan één kant verzwaard is, krijgt u opnieuw informatie die uw overtuiging moet veranderen. Het punt is niet dat u nooit iets mag geloven. Het punt is: De sterkte van uw overtuiging moet passen bij de sterkte van het bewijs. Dat is een buitengewoon stoïcijnse gedachte.

De stoïcijnen maakten een belangrijk onderscheid tussen zaken waarover zij voldoende zekerheid meenden te hebben en zaken waarbij terughoudendheid gepast was. Een modern stoïcijn kan dat onderscheid nog scherper formuleren. Er zijn grofweg drie niveaus:

1. Wat vrijwel zeker is

Bijvoorbeeld: “Water bevriest onder bepaalde omstandigheden.”

Daar is enorm veel empirisch bewijs voor.

2. Wat zeer waarschijnlijk is

Bijvoorbeeld: “Als ik een voorwerp loslaat, zal het naar beneden vallen.”

Ook hier is onze overtuiging buitengewoon sterk, hoewel wetenschappelijke uitspraken uiteindelijk altijd afhankelijk zijn van voorwaarden en modellen. In het ISS blijft het voorwerp bijvoorbeeld zweven.

3. Wat slechts mogelijk is

Bijvoorbeeld: “Mijn vriend heeft mijn bericht niet beantwoord omdat hij boos op mij is.”

Dat is mogelijk, maar het bewijs kan zwak zijn.

Het probleem ontstaat wanneer iemand niveau 3 behandelt alsof het niveau 1 is. Bij de meeste mensen gebeurt dat voortdurend.

Catastrofale gedachten zijn vaak slechte Bayesiaanse redeneringen

Het belang van Bayesiaanse redeneringen voor het stoïcisme komt bij catastrofe denken nog duidelijker naar voren. Een catastrofale gedachte is een gedachte waarbij u automatisch uitgaat van het ergst mogelijke scenario, vaak zonder dat de beschikbare informatie dat scenario waarschijnlijk maakt. Bijvoorbeeld: “Ik voel een vreemde pijn in mijn borst. Dit zal wel een hartaanval zijn.” Of: “Mijn baas wil met me praten. Ik heb waarschijnlijk iets verkeerd gedaan en word ontslagen.” Of: “Mijn partner reageert niet op mijn bericht. Er zal wel iets ernstigs gebeurd zijn.” Het kenmerk is niet dat het rampscenario onmogelijk is. Het kan best gebeuren. Het probleem is dat we de mogelijkheid vaak behandelen alsof die automatisch ook waarschijnlijk is. 

Een catastrofale gedachte springt vaak onmiddellijk naar de verklaring met de grootste emotionele impact, niet naar de verklaring met de grootste waarschijnlijkheid. Dat is precies waarom catastrofaal denken zo overtuigend kan voelen. Maar waarom voelt een catastrofale gedachte dan toch zo logisch? Omdat ons brein niet uitsluitend op waarschijnlijkheid werkt. We zijn evolutionair gezien gevoelig voor bedreigingen. Een vals alarm kan relatief weinig kosten: “Oeps, het was geen sabeltandtijger.” Maar een gemiste echte bedreiging kan enorm kostbaar zijn: “Oeps, het was wél een tijger.” Daardoor heeft ons denken een zekere negativiteits- en bedreigingsbias. Als uw voorouders een dergelijk vooroordeel niet hadden gehad, dan had u waarschijnlijk niet bestaan.

Bovendien zijn spectaculaire gebeurtenissen gemakkelijker voorstelbaar dan saaie verklaringen. Zodra u uzelf een ramp levendig voorstelt, kan uw brein het gevoel krijgen dat die ramp daardoor ook waarschijnlijker is geworden. U hebt ook de neiging om u spectaculaire gebeurtenissen sneller en vaker voor de geest te halen. Populistische politici maken gretig gebruik van dit mechanisme. Maar: voorstelbaarheid is geen bewijs voor waarschijnlijkheid.

U zou bij een catastrofale gedachte een paar eenvoudige vragen kunnen stellen:

1. Wat is precies de ramp die ik verwacht?

2. Hoe waarschijnlijk was die ramp vóór deze nieuwe informatie?

3. Welk bewijs heb ik werkelijk?

4. Welke andere verklaringen zijn er?

5. Hoe waarschijnlijk is mijn bewijs als mijn rampscenario níét waar is?

6. Verwar ik “mogelijk” met “waarschijnlijk”?

7. Welke nieuwe informatie zou mijn inschatting daadwerkelijk veranderen?

Dat is eigenlijk een heel praktische vorm van Bayesiaans denken, die prachtig aansluit bij de stoïcijnse gedachte dat we niet zozeer door gebeurtenissen worden verontrust, maar door onze interpretatie ervan. Een modern stoïcijn zou een catastrofale gedachte dus niet hoeven te beantwoorden met: “Het komt allemaal wel goed.” Dat is eigenlijk óók een onbewezen voorspelling. Een betere reactie is:

“Het slechte scenario is mogelijk. Maar welke reden heb ik om te denken dat het waarschijnlijk is?” Dat is een veel nuchterdere houding.

En misschien is dat wel een mooie combinatie van stoïcijnse oefening en Bayesiaanse rationaliteit: u ontkent de mogelijkheid van tegenslag niet, maar u weigert de waarschijnlijkheid ervan groter te maken dan het bewijs rechtvaardigt.

Een van de krachtigste aspecten van Bayesiaans denken is daarom het zogenaamde base-rate-principe: de voorafgaande waarschijnlijkheid doet ertoe. Stel dat iemand zegt: “Ik heb een collega die gisteren bijzonder kortaf tegen mij deed. Volgens mij heeft hij een hekel aan mij.” Dat is één mogelijk bewijsstuk. Maar hoeveel mensen hebben wel eens een slechte dag? Heel veel. De hypothese “mijn collega heeft vandaag een slechte dag” heeft waarschijnlijk een veel hogere voorafgaande waarschijnlijkheid dan: “Mijn collega heeft een diepe persoonlijke afkeer van mij ontwikkeld.” Een stoïcijn zou hier kunnen zeggen: Maak uw oordeel niet groter dan uw bewijs. Dat is misschien wel een van de mooiste praktische vertalingen van Bayesiaans denken.

Ook het stoïcijnse amor fati heeft een relatie met Bayesiaanse logica. Op het eerste gezicht lijken amor fati en Bayesiaanse logica weinig met elkaar te maken te hebben. Maar er bestaat een interessante overeenkomst. Amor fati betekent niet dat u iedere gebeurtenis vooraf moet voorspellen of dat u moet geloven dat alles wat er gebeurt prettig zal zijn. Het betekent eerder dat u bereid bent de werkelijkheid te accepteren zoals zij zich daadwerkelijk aandient. Bayesiaans denken vereist een vergelijkbare houding ten opzichte van informatie. U hebt een verwachting. Dan komt de werkelijkheid. Als de werkelijkheid niet overeenkomt met uw verwachting, moet u niet de werkelijkheid aanpassen aan uw overtuiging. U moet uw overtuiging aanpassen aan de werkelijkheid. Dat is wetenschappelijke én stoïcijnse nederigheid.

Dit is misschien wel de belangrijkste overeenkomst. Een dogmatisch mens redeneert: “Ik geloof X. Daarom zoek ik bewijs voor X.”

Een Bayesiaanse denker redeneert: “Ik denk dat X waarschijnlijk is. Laat ik kijken welke informatie mijn overtuiging ondersteunt of verzwakt.” De tweede houding maakt iemand veel moeilijker manipuleerbaar. Politieke propaganda, reclame, sociale media en complottheorieën maken vaak gebruik van precies het tegenovergestelde mechanisme. Ze proberen ons eerst emotioneel aan een conclusie te binden en leveren vervolgens alleen informatie die die conclusie ondersteunt. De stoïcijnse reactie zou moeten zijn: Wacht. Wat is het bewijs? Welke alternatieve verklaringen zijn er? Hoe waarschijnlijk was deze verklaring vooraf? Welke informatie zou mij van mening doen veranderen? Dat laatste is een bijzonder krachtige vraag.

Het stoïcisme wordt vaak geassocieerd met emotionele zelfbeheersing. Maar zelfbeheersing begint misschien nog eerder: bij het beheersen van onze oordelen. Wanneer we een sterke emotie ervaren, kunnen we proberen een kleine pauze in te lassen. Bijvoorbeeld:

“Mijn baas heeft mijn voorstel afgewezen.” De onmiddellijke reactie kan zijn: “Hij waardeert mij niet.” Stop. Wat weten we? Feit: mijn voorstel is afgewezen. Wat weet ik niet? Onzeker: waarom het is afgewezen. Welke hypothesen zijn mogelijk? Het voorstel was te duur; de timing was verkeerd; er waren andere prioriteiten; mijn baas was het inhoudelijk niet eens; mijn baas waardeert mijn werk inderdaad minder. Nu ontstaat ruimte tussen gebeurtenis en oordeel. En juist die ruimte is voor de stoïcijn van enorme betekenis.

AI-gegenereerde afbeelding

Van Bayes naar de stoïcijnse levenspraktijk

Een modern stoïcijn zou Bayesiaans denken daarom als een dagelijkse mentale oefening kunnen gebruiken. Wanneer iets belangrijks gebeurt, kan hij of zij het volgende schema toepassen:

Stap 1  Beschrijf het feit

Wat is er daadwerkelijk gebeurd?

Stap 2  Scheid feit en interpretatie

Welke betekenis geef ik zelf aan de gebeurtenis?

Stap 3  Formuleer alternatieve verklaringen

Welke andere verklaringen zijn mogelijk?

Stap 4  Schat waarschijnlijkheden

Welke verklaring lijkt op basis van de beschikbare informatie het meest waarschijnlijk?

Stap 5  Zoek nieuw bewijs

Welke informatie zou mijn oordeel kunnen bevestigen of ontkrachten?

Stap 6  Update uw overtuiging

Ben ik bereid mijn mening daadwerkelijk te veranderen?

Stap 7 Handel virtuoos

Ongeacht de onzekerheid: wat is nu de verstandigste, moedigste, rechtvaardigste en meest gematigde handeling?

Die laatste stap is essentieel. Het doel van Bayesiaans denken is niet om eindeloos waarschijnlijkheden te berekenen. Het doel is om beter te oordelen zodat we beter kunnen handelen. En daarmee komen we rechtstreeks bij het hart van het stoïcisme.

Wijsheid als goed omgaan met onzekerheid

Voor de klassieke stoïcijnen was wijsheid een van de kardinale deugden. Een moderne invulling van die deugd kan zijn: Wijsheid is niet alleen weten wat waar is, maar ook weten hoe zeker je daarvan kunt zijn. Dat onderscheid is cruciaal. Iemand kan een feit kennen en toch onverstandig zijn wanneer hij uit dat feit conclusies trekt die het bewijs niet rechtvaardigt. Omgekeerd kan iemand heel verstandig handelen door eenvoudig te zeggen: “Ik weet het niet.” Dat is geen zwakte. Het is epistemische discipline. Bayesiaans denken leert ons bovendien dat “ik weet het niet” niet noodzakelijk het einde van het denken is. We kunnen zeggen: “Ik weet het niet zeker, maar op basis van het huidige bewijs acht ik dit waarschijnlijker dan dat.” Dat is een veel verfijndere vorm van kennis.

De klassieke stoïcijnen beschikten uiteraard niet over de moderne Bayesiaanse logica. Het zou daarom historisch onjuist zijn om te beweren dat zij Bayesiaans dachten. Maar de onderliggende houding vertoont interessante overeenkomsten. De stoïcijn wil:

• onderscheid maken tussen werkelijkheid en oordeel;

• niet automatisch instemmen met iedere indruk;

• zorgvuldig omgaan met onzekerheid;

• zich niet laten meeslepen door angst of verlangen;

• zijn overtuigingen laten aansluiten bij de werkelijkheid;

• bereid zijn zijn fouten te erkennen;

• handelen volgens wijsheid en virtuositeit.

Bayesiaans denken geeft de moderne stoïcijn een formeel en wetenschappelijk ontwikkeld instrument om een deel van die houding te oefenen. Het is als het ware een uitbreiding van de stoïcijnse discipline van het oordeel. Een van de gevaarlijkste zinnen die een mens kan denken is: “Ik weet het zeker.” Zekerheid kan natuurlijk gerechtvaardigd zijn. Maar in veel alledaagse situaties is ze dat niet. Een betere formulering is vaak: “Dit is op dit moment mijn beste inschatting.” “Dit is aannemelijk gezien de beschikbare informatie”. Dat kleine verschil heeft grote gevolgen. Het maakt u minder dogmatisch. Minder defensief. Meer ontvankelijk voor nieuwe informatie. En waarschijnlijk ook rustiger. Want als u uw identiteit niet volledig vastknoopt aan de juistheid van uw overtuigingen, wordt het veel minder bedreigend om te ontdekken dat u ongelijk had.

De stoïcijnen wilden de mens bevrijden van een fundamentele vergissing: het idee dat wij de buitenwereld volledig kunnen beheersen.

Bayesiaans denken kan ons bevrijden van een vergelijkbare vergissing: het idee dat wij altijd zekerheid kunnen hebben. De werkelijkheid is onzeker. Onze informatie is beperkt. Onze voorspellingen zijn feilbaar. Andere mensen zijn ingewikkeld. De toekomst is onbekend. Toch moeten wij handelen. Daarom bestaat wijsheid niet uit het verkrijgen van absolute zekerheid voordat we iets doen. Wijsheid bestaat uit zo goed mogelijk oordelen met de informatie die beschikbaar is en vervolgens bereid zijn ons oordeel te herzien wanneer de werkelijkheid daarom vraagt. Dat is misschien wel een van de meest bruikbare vormen van stoïcijnse wijsheid voor de eenentwintigste eeuw. Een modern stoïcijn zou daarom Bayesiaans denken kunnen samenvatten met deze eenvoudige leefregel: 

Houd uw overtuigingen stevig genoeg om ernaar te kunnen handelen, maar soepel genoeg om ze te kunnen veranderen wanneer het bewijs verandert. 

Dat is geen besluiteloosheid. Het is juist een vorm van intellectuele moed. Wie nooit van mening verandert, beschermt zijn ego. Wie bereid is zijn overtuigingen aan de werkelijkheid aan te passen, beschermt zijn verstand. En misschien ligt daar een mooie verbinding tussen de oude stoïcijnse deugd van wijsheid en de moderne wetenschap van Bayesiaans redeneren. De stoïcijn vraagt: “Wat ligt binnen mijn macht?” De Bayesiaanse denker vraagt: “Hoe sterk is mijn bewijs?” De moderne stoïcijn kan beide vragen samenbrengen: “Ik kan niet bepalen wat er gebeurt. Ik kan wél bepalen hoe zorgvuldig ik mijn overtuigingen vorm, hoe bereid ik ben ze aan nieuwe informatie aan te passen en hoe virtuoos ik vervolgens handel.” Dat is een krachtige vorm van vrijheid.

EEN STOÏCIJN IN EEN WERELD VOL VERLEIDINGEN

Verleidingen zijn nu eenmaal verleidelijk. Dat klinkt bijna als een open deur, maar het is een belangrijk uitgangspunt wanneer we willen begrijpen waarom het soms zo moeilijk is om ons gedrag te veranderen. We kunnen ons voornemen om minder te snoepen, minder op onze telefoon te kijken, meer te bewegen, minder impulsief geld uit te geven of geduldiger op andere mensen te reageren. Toch blijkt het vaak verrassend moeilijk om ons goede voornemen daadwerkelijk uit te voeren. Dat betekent niet noodzakelijk dat we over te weinig wilskracht beschikken. Een deel van het probleem is dat we onszelf voortdurend blootstellen aan omstandigheden die precies het gedrag uitlokken dat we eigenlijk willen vermijden. De moderne mens leeft bovendien in een omgeving die bijzonder goed is geworden in het uitlokken van verlangens. Reclames, aanbiedingen, notificaties, sociale media, supermarkten en online winkels zijn allemaal ontworpen om onze aandacht te trekken en ons tot een bepaalde reactie te bewegen. We leven daardoor in een wereld waarin verleiding niet toevallig aanwezig is, maar vaak bewust wordt geproduceerd. Juist hier blijkt de oude stoïcijnse psychologie verrassend modern.

Wanneer we aan zelfbeheersing denken, stellen we ons vaak iemand voor die midden in een verleiding staat en deze met pure wilskracht weet te weerstaan. U staat bijvoorbeeld 's avonds voor de koelkast. U ziet iets lekkers liggen. U hebt zich die ochtend nog voorgenomen om gezonder te eten. Vervolgens begint er een innerlijke strijd: "Ik zou het niet moeten nemen." Maar even later: "Één keer kan toch geen kwaad?" En uiteindelijk: "Morgen begin ik echt."

We stellen ons zelfbeheersing dan voor als het vermogen om op het laatste moment de juiste keuze te maken. Maar dat is misschien wel een onnodig moeilijke manier om zelfbeheersing te beoefenen. Als u weet dat u 's avonds moeilijk weerstand kunt bieden aan snacks, kunt u er bijvoorbeeld voor zorgen dat u ze niet in huis haalt. Dan hoeft u 's avonds geen heroïsche overwinning op uzelf te behalen. De verleiding heeft eenvoudigweg geen plaats meer om haar werk te doen. Dat lijkt misschien minder indrukwekkend dan een verleiding overwinnen, maar vanuit het perspectief van zelfbeheersing is het juist buitengewoon verstandig. De stoïcijn hoeft niet voortdurend zijn eigen kracht te demonstreren. Hij probeert zijn leven zo in te richten dat hij zo min mogelijk in situaties terechtkomt waarin hij voortdurend tegen zijn eigen impulsen moet vechten.

De klassieke stoïcijnen zagen de mens niet als een wezen dat uitsluitend door rationele overwegingen wordt bestuurd. Zij hadden een genuanceerd beeld van menselijke verlangens, emoties en gewoonten. Een mens kan bijvoorbeeld rationeel begrijpen dat iets niet goed voor hem is en het toch blijven doen. Dat is helemaal niet vreemd. Onze automatische reacties zijn vaak sneller dan ons bewuste nadenken. Een moderne manier om dit te beschrijven is spreken over triggers. Een trigger is een prikkel die een bepaalde automatische reactie uitlokt. U krijgt bijvoorbeeld een melding op uw telefoon. U kijkt. U opent een bericht. U ziet vervolgens een interessante video. U bekijkt nog een video. En voor u het weet bent u twintig minuten verder. Het merkwaardige is dat u niet noodzakelijk twintig minuten eerder bewust hebt besloten: "Ik ga nu twintig minuten mijn telefoon bekijken." Er was een prikkel, gevolgd door een automatische reactie. Hetzelfde mechanisme kan bij eten, winkelen, alcohol, sociale media, gokken, boosheid en allerlei andere gewoonten optreden.

De eerste stap naar zelfbeheersing is daarom niet noodzakelijk: meer wilskracht ontwikkelen. Het kan veel verstandiger zijn om te vragen: Welke omstandigheden zorgen ervoor dat ik steeds opnieuw in dit gedrag terechtkom?

De verleiding begint eerder dan u denkt. Stel dat u iedere avond te veel eet. Op het eerste gezicht lijkt het probleem te zijn: te veel eten.

Maar wanneer we beter kijken, kan er een hele keten aan voorafgaan. Misschien begint het met vermoeidheid. De vermoeidheid leidt tot minder zelfcontrole. Daarna gaat iemand op de bank zitten. De televisie gaat aan. Tijdens het televisie kijken verschijnt een reclame voor eten. Vervolgens ontstaat het verlangen naar iets lekkers. U loopt naar de keuken. Daar staat een schaal koekjes. De koekjes worden gegeten. Als we alleen naar het laatste moment kijken, lijkt het probleem simpel: Waarom kon u die koekjes niet gewoon laten liggen?

Maar de werkelijke keten is veel langer: 

Vermoeidheid → televisie → reclame → verlangen → koekjes in het zicht → eten.

Wie alleen probeert het laatste onderdeel te bestrijden, maakt het zichzelf onnodig moeilijk. Een veel effectievere aanpak kan zijn om ergens eerder in de keten in te grijpen. Misschien de koekjes niet kopen. Misschien de televisie uitzetten. Misschien eerder naar bed gaan. Misschien na het eten een wandeling maken. Misschien de keuken opruimen zodat voedsel niet voortdurend zichtbaar is.

Zelfbeheersing wordt dan geen gevecht dat pas bij het koekje begint. Zelfbeheersing begint al bij de inrichting van de omstandigheden die aan het koekje voorafgaan.

De wereld om u heen is niet neutraal

Dit is tegenwoordig extra belangrijk omdat onze omgeving steeds beter is geworden in het beïnvloeden van ons gedrag. Een supermarkt legt producten niet willekeurig in de winkel. Een reclame probeert niet alleen informatie over een product te geven, maar wil verlangen opwekken. Sociale media zijn ontworpen om onze aandacht zo lang mogelijk vast te houden. Online winkels maken het kopen steeds gemakkelijker. Daar is op zichzelf niets mysterieus aan. Het is simpelweg een gevolg van het feit dat bedrijven er belang bij hebben dat wij bepaalde dingen doen. Maar het betekent wel dat het naïef zou zijn om te denken dat ons gedrag uitsluitend wordt bepaald door onze bewuste beslissingen. Wie in een omgeving leeft die voortdurend impulsen produceert, zal vaker met die impulsen geconfronteerd worden. De stoïcijnse reactie hoeft echter niet te zijn dat hij die wereld veroordeelt. Hij kan eenvoudig constateren: Dit is de wereld waarin ik leef. Hoe kan ik daar verstandig mee omgaan? Dat is een veel stoïcijnser uitgangspunt.

Er bestaat een merkwaardige opvatting over karaktersterkte: hoe meer verleidingen iemand kan weerstaan, hoe sterker zijn karakter zou zijn. Daar zit iets in, maar het kan ook misleidend zijn. Als iemand bijvoorbeeld weet dat hij 's avonds voortdurend naar ongezonde snacks verlangt, is het misschien helemaal niet verstandig om iedere avond een zak chips naast zich op de bank te leggen om vervolgens zijn zelfbeheersing te testen. Dat is geen wijsheid. Dat is jezelf onnodig blootstellen aan een probleem. Een beginnende stoïcijn kan daarom beter denken: Ik hoef niet iedere verleiding te overwinnen. Ik wil mijn leven zo inrichten dat ik minder vaak in gevecht hoef te gaan met mijn eigen impulsen. Dat is geen zwakte. Het is strategie.

Hier ligt echter wel een potentieel gevaar. Als we iedere mogelijke verleiding ons hele leven proberen te vermijden, ontwikkelen we misschien onvoldoende zelfbeheersing. Uiteindelijk is het onmogelijk om in de moderne wereld iedere prikkel te vermijden. Daarom kunnen we onderscheid maken tussen twee fasen. De eerste fase is het verstandig vermijden van onnodige verleiding. De tweede fase is het oefenen van zelfbeheersing wanneer verleiding zich toch aandient. Wie bijvoorbeeld probeert minder op zijn telefoon te kijken, kan beginnen door onnodige notificaties uit te zetten en de telefoon niet voortdurend binnen handbereik te leggen. Maar vervolgens kan hij oefenen met het bewust negeren van een notificatie. Daarmee verandert vermijding langzaam in training. Eerst maakt u de omstandigheden gemakkelijker. Daarna maakt u uzelf sterker. Dat lijkt veel op trainen met gewichten. Iemand die nog nooit heeft gesport, begint ook niet met een gewicht dat hij nauwelijks kan optillen. Hij begint met een belasting die haalbaar is en bouwt vervolgens geleidelijk kracht op. Hetzelfde kan gelden voor zelfbeheersing.

De korte tijd tussen impuls en handelen

Een van de belangrijkste vaardigheden die een moderne stoïcijn kan ontwikkelen, is het creëren van een kleine ruimte tussen wat er gebeurt en wat hij vervolgens doet. Iemand maakt een irritante opmerking. De eerste impuls is boos reageren. Maar tussen die impuls en de reactie bestaat een kleine pauze. U merkt: "Ik word boos." Daarmee bent u nog niet boos geworden in de zin dat u uw oordeel al volledig hebt gevolgd. U hebt de impuls waargenomen. Daarna kunt u zich afvragen: "Wat is hier eigenlijk mijn oordeel?" Misschien denkt u: "Deze persoon behandelt mij respectloos en dat mag niet." Maar misschien is er ook een andere interpretatie mogelijk. De stoïcijn probeert dus niet noodzakelijk zijn eerste impuls te vernietigen. Hij probeert te voorkomen dat de impuls automatisch verandert in gedrag. Dat is een cruciaal verschil.

Hier raakt moderne psychologie aan een van de interessantste inzichten van de stoïcijnen. Een gebeurtenis veroorzaakt niet automatisch een volledig uitgewerkte reactie. Tussen gebeurtenis en handelen zitten waarneming, interpretatie, verlangen en keuze. Een bericht op uw telefoon is bijvoorbeeld slechts een bericht. "Wat een belachelijk bericht!" is al een interpretatie. "Ik moet hier onmiddellijk op reageren!" is vervolgens een impuls of oordeel. De stoïcijn probeert die stappen zichtbaar te maken. Hij vraagt: Wat gebeurt er werkelijk?

Wat voeg ik daar zelf aan toe? Welke impuls ontstaat daardoor? Moet ik die impuls volgen? Juist die vragen kunnen een automatische gewoonte langzaam veranderen in bewust handelen.

Laten we eens naar een voorbeeld kijken. Stel dat u zich hebt voorgenomen om iedere dag meer te bewegen. 's Morgens hebt u goede bedoelingen. Maar 's middags bent u moe. Het regent. U hebt geen zin. De automatische gedachte verschijnt: "Vandaag maar even niet. Morgen ga ik wel." Als u die gedachte onmiddellijk gelooft, is de beslissing eigenlijk al genomen. Maar u kunt de gedachte ook leren herkennen als een mentale gebeurtenis: "Ik merk dat mijn hoofd mij vertelt dat ik vandaag niet hoef te wandelen." Dat klinkt misschien als een klein verschil, maar het is een belangrijk verschil. U bent niet langer volledig samengevallen met uw gedachte. U observeert haar.

Vervolgens kunt u beslissen: "Ik hoef geen zin te hebben om te wandelen. Ik heb besloten dat bewegen belangrijk voor mij is. Ik loop daarom toch twintig minuten." De wandeling wordt daarmee meer dan lichaamsbeweging. Het wordt een oefening in karakter.

Virtuositeit is een gewoonte

Voor de stoïcijnen is virtuositeit geen verzameling mooie gedachten. Wijsheid, moed, rechtvaardigheid en zelfbeheersing moeten zichtbaar worden in het handelen. Daarom is iedere alledaagse verleiding eigenlijk een kleine oefening. U hoeft daarvoor geen dramatische morele keuzes te maken. Niet onmiddellijk reageren op een irritant bericht kan een oefening in zelfbeheersing zijn. Niet kopen wat u eigenlijk niet nodig hebt kan een oefening in zelfbeheersing zijn. Een wandeling maken terwijl u liever op de bank blijft zitten kan een oefening in zelfbeheersing zijn. Een stuk taart laten liggen terwijl u eigenlijk genoeg hebt gegeten kan een oefening zijn. Maar ook het tegenovergestelde is belangrijk: soms betekent zelfbeheersing juist dat u iets wel doet. De verleiding is niet altijd iets wat u wilt hebben. Soms is de verleiding juist om iets niet te doen. De verleiding om niet te sporten. De verleiding om een moeilijk gesprek uit te stellen. De verleiding om niets te zeggen wanneer iemand onrechtvaardig wordt behandeld. Zelfbeheersing betekent daarom niet simpelweg: nee zeggen tegen plezier. Het betekent leren handelen overeenkomstig verstandige waarden, ook wanneer uw onmiddellijke impulsen een andere richting op wijzen.

Wie hiermee serieus aan de slag wil, kan beginnen met iets eenvoudigs: onderzoek niet alleen wat u doet, maar vooral wat eraan voorafgaat. Neem een gedrag waarvan u merkt dat u het eigenlijk liever zou veranderen. Bijvoorbeeld:

• te veel eten;

• te veel op de telefoon kijken;

• te weinig bewegen;

• impulsief kopen;

• uitstelgedrag;

• snel geïrriteerd raken;

• eindeloos nieuws blijven lezen.

Kies er één. Probeer vervolgens een recente situatie terug te halen waarin u aan de verleiding toegaf. Vraag uzelf af:

1. Wat gebeurde er vlak daarvoor? Welke interne en/of externe trigger was aanwezig?
Was ik moe, verveeld, gestrest, alleen of juist ontspannen? Kreeg ik een telefoontje? Was er reclame? Voedsel in het zicht? Een bepaalde website? Een persoon?

2. Welke gedachte kwam als eerste op?
Bijvoorbeeld:

"Ik heb dit verdiend."

"Eén keer kan geen kwaad."

"Ik doe het straks wel."

"Ik moet hier onmiddellijk op reageren."

3. Welke emotie of welk verlangen ontstond?
Wat voelde ik en wilde ik doen?

4. Wat deed ik uiteindelijk echt?
Volgde ik mijn impuls en gaf ik toe aan mijn verlangen?

5. Op welk moment had ik nog kunnen ingrijpen?
Dit is misschien wel de belangrijkste vraag. Want vaak ontdekken we dat het moment waarop we dachten dat we geen keuze meer hadden, niet het eerste moment van de keten was. Bedenk tenslotte welke keuze beter zou aansluiten bij de persoon die u wil zijn?

Het doel is nadrukkelijk niet om uzelf te veroordelen. U bent geen slechte stoïcijn omdat u een koekje hebt gegeten, te lang op uw telefoon hebt gekeken of geïrriteerd hebt gereageerd. Het doel is leren kijken. Iedere keer dat u een automatische gewoonte zichtbaar maakt, wordt die gewoonte iets minder automatisch.

U kunt daarnaast ook nog een eenvoudige oefening gebruiken wanneer u een sterke impuls voelt opkomen: Stop en tel tot tien. Doe gedurende ongeveer tien seconden niets. Adem rustig. Benoem wat er gebeurt: "Ik merk dat ik dit nu heel graag wil." Vraag vervolgens: "Is dit een verlangen dat ik wil volgen?" Daarna: "Welke keuze past bij mijn waarden?" En pas dan handelt u. Tien seconden lijken misschien onbeduidend. Maar juist die kleine onderbreking kan belangrijk zijn. U oefent namelijk niet alleen het weigeren van een bepaalde verleiding. U oefent het vermogen om niet automatisch van impuls naar actie te springen. En dat is precies de vaardigheid die u in allerlei andere situaties kunt gebruiken.

Misschien is dit uiteindelijk de belangrijkste les. Zelfbeheersing betekent niet dat u iedere dag opnieuw een oorlog met uzelf moet voeren.

Een verstandig mens probeert zijn omgeving zo in te richten dat goed gedrag gemakkelijker wordt en ongewenst gedrag moeilijker. Wilt u minder snoepen? Koop dan minder snoep. Wilt u meer bewegen? Leg uw wandelschoenen klaar. Wilt u minder op uw telefoon kijken? Schakel onnodige meldingen uit en leg het apparaat buiten handbereik. Wilt u minder impulsief kopen? Maak het uzelf moeilijker om onmiddellijk iets te bestellen. Wilt u minder snel boos reageren? Neem de gewoonte aan om niet onmiddellijk op provocerende berichten te antwoorden. Wilt u meer lezen? Leg een boek zichtbaar neer. Wilt u mediteren? Maak er een vast moment van. Dit zijn geen spectaculaire stoïcijnse heldendaden. Maar juist daarin zit de kracht. Een karakter wordt niet alleen gevormd door de grote beslissingen van het leven. Het wordt voortdurend gevormd door duizenden kleine beslissingen.

U hoeft niet te vechten tegen de verleiding, maar moet haar leren begrijpen. Een modern stoïcijn hoeft daarom niet bang te zijn voor verleidingen. Hij hoeft ze ook niet voortdurend te bestrijden. Hij kan ze onderzoeken. Wat lokt mijn gedrag uit? Welke gedachte gaat eraan vooraf? Welke omgeving maakt het gedrag waarschijnlijker? Waar in de keten kan ik ingrijpen? Welke keuze past bij mijn waarden? Langzaam ontstaat daardoor iets wat veel waardevoller is dan pure wilskracht: zelfkennis. En zelfkennis maakt zelfbeheersing mogelijk. De stoïcijnse wijze reageert uiteindelijk niet meer volledig automatisch op iedere prikkel die op hem afkomt. Hij heeft geleerd de eerste indruk te herkennen, zijn oordeel te onderzoeken en vervolgens bewust te handelen. Wij zijn zover waarschijnlijk nog niet. Maar dat hoeft ook niet. Iedere keer dat u een trigger herkent voordat u automatisch handelt, hebt u al een kleine stap gezet. Iedere keer dat u een verleiding uit uw omgeving verwijdert, hebt u uw leven een beetje verstandiger ingericht. En iedere keer dat u ondanks een sterke impuls toch kiest voor wat u werkelijk belangrijk vindt, traint u uw karakter. Zelfbeheersing begint daarom niet bij het moment waarop u de verleiding overwint. Ze begint vaak al veel eerder: bij de beslissing om uzelf niet onnodig aan de verleiding bloot te stellen.