Zou een stoïcijn vegetariër moeten zijn?

 Het korte antwoord is: niet per se, maar zo makkelijk komt u er niet van af. Het beantwoorden van de vraag of stoïcijnen vegetariër waren, of misschien zouden moeten zijn, is namelijk verrassend ingewikkeld. Het klassieke stoïcisme schreef geen vegetarisch dieet voor, zoals sommige religieuze of filosofische stromingen dat wel deden. Toch bestond er binnen het stoïcisme wel degelijk sympathie voor sober eten, mededogen met dieren en een terughoudende houding tegenover overmatige vleesconsumptie. Sommige stoïcijnen waren vegetariër, anderen niet. Maar de onderliggende waarden van het stoïcisme roepen wel degelijk interessante vragen op over onze omgang met dieren en voedsel.

De kern van het stoïcisme is het ideaal om te leven “overeenkomstig de natuur”. Daarmee bedoelden stoïcijnen niet simpelweg “doen wat natuurlijk voelt”, maar leven in overeenstemming met rede, zelfbeheersing en de werkelijkheid zoals die is. Een goed mens leeft verstandig, matig, rechtvaardig en moedig. Voedsel speelde daarin een belangrijke rol. Stoïcijnen wantrouwden luxe en overdaad. Een mens die afhankelijk wordt van verfijnde smaken, overvloedige banketten of zintuiglijk genot verliest volgens hen een deel van zijn innerlijke vrijheid. Eenvoudig eten was daarom een oefening in onafhankelijkheid en discipline. Dat betekende echter niet automatisch vegetarisme. De meeste klassieke stoïcijnen accepteerden vleesconsumptie als onderdeel van het natuurlijke leven. De mens stond volgens hen binnen de natuur hiërarchisch boven dieren, omdat mensen beschikken over rede. Dieren konden daarom gebruikt worden voor voedsel, arbeid of kleding, zolang dit redelijk en zonder buitensporige wreedheid gebeurde.

De bekendste stoïcijn met vegetarische sympathieën was waarschijnlijk Seneca. In zijn brieven schrijft hij dat hij in zijn jeugd enige tijd vegetarisch leefde. Dat deed hij onder invloed van de leer van de stoïcijnse filosoof Sextius, die stelde dat het doden van dieren moreel problematisch was en dat een plantaardig dieet de geest zuiverder maakte. Seneca beschrijft hoe hij merkte dat een sober en vleesloos dieet hem lichamelijk lichter en geestelijk scherper maakte. Toch stopte hij uiteindelijk met vegetarisme. Niet omdat hij de argumenten volledig verwierp, maar omdat keizerlijke autoriteiten wantrouwend stonden tegenover bepaalde ascetische praktijken. Vegetarisme werd soms geassocieerd met vreemde sekten of politieke dissidentie. Interessant genoeg schrijft Seneca met duidelijke sympathie over zijn vegetarische periode. Hij lijkt het idee van eenvoud en matigheid zeer serieus te nemen, ook al beschouwde hij vlees eten niet als intrinsiek verkeerd.

Een ander belangrijk stoïcijns ideaal is kosmopolitisme: het idee dat alle rationele wezens deel uitmaken van één grote morele gemeenschap. Stoïcijnen benadrukten menselijke verbondenheid en universele rechtvaardigheid. Moderne denkers hebben zich daarom afgevraagd of deze houding niet logischerwijs uitgebreid zou moeten worden naar dieren. Klassieke stoïcijnen maakten meestal een scherp onderscheid tussen mensen en dieren. Alleen rationele wezens maakten volledig deel uit van de morele gemeenschap. Toch ligt daar een spanning. Als een stoïcijn compassie, zelfbeheersing en rechtvaardigheid belangrijk vindt, hoe verhoudt zich dat dan tot de massale bio-industrie van de moderne wereld?

Veel hedendaagse stoïcijnen stellen dat de antieke filosofen onmogelijk de schaal van modern dierenleed konden voorzien. Een Romein die af en toe vlees at van lokaal gehouden dieren leefde in een totaal andere werkelijkheid dan een moderne consument die vlees koopt uit industriële veehouderij. Vanuit stoïcijnse deugdenethiek kan daarom worden beargumenteerd dat onnodig dierenleed vermijden een rationele en morele keuze is.

Er zijn verschillende argumenten waarmee een moderne stoïcijn vegetarisme zou kunnen verdedigen:

• Matigheid: vleesconsumptie is vaak verbonden met luxe, overdaad en impulsbevrediging. Een eenvoudiger dieet past beter bij ascese en zelfdiscipline.

• Rechtvaardigheid: als dieren kunnen lijden, verdient hun welzijn morele aandacht.

• Leven volgens de rede: wanneer een gezond plantaardig dieet mogelijk is, kan onnodig doden irrationeel lijken.

• Onafhankelijkheid: sober eten vermindert afhankelijkheid van genot en consumptie.

Sommige moderne stoïcijnen zien vegetarisme zelfs als een logische uitbreiding van het stoïcijnse ideaal van universele verbondenheid. Tegelijkertijd zijn er ook sterke stoïcijnse argumenten tegen het idee dat vegetarisme verplicht zou zijn. Voor klassieke stoïcijnen lag moraliteit vooral in intentie en karakter, niet in specifieke leefregels. Een mens wordt niet virtuoos door een bepaald dieet te volgen. Een arrogante vegetariër is volgens stoïcijnse maatstaven minder wijs dan een bescheiden vleeseter met zelfbeheersing en rechtvaardigheidsgevoel. Bovendien waarschuwden stoïcijnen vaak tegen moreel exhibitionisme: jezelf beter voelen dan anderen vanwege ascetische gewoonten. Eenvoud moest voortkomen uit innerlijke vrijheid, niet uit identiteitspolitiek of morele ijdelheid. Ook is het stoïcisme traditioneel pragmatisch. Het lichaam is belangrijk, maar uiteindelijk ondergeschikt aan de ontwikkeling van karakter. Voedselkeuzes zijn daarom geen absolute morele wetten, maar praktische kwesties die afhankelijk zijn van omstandigheden, gezondheid, cultuur en persoonlijke mogelijkheden.

Laten we proberen het duidelijker te maken  met een paar voorbeelden. Stel u twee mensen voor. Beiden noemen zichzelf stoïcijn. Beiden proberen verstandig, rechtvaardig en beheerst te leven. Toch maken ze andere keuzes rond vlees eten.

Voorbeeld 1: Marcus, de bewuste vleeseter

Marcus woont op het platteland. Hij koopt af en toe vlees van een lokale biologische boer waar dieren relatief goed behandeld worden. Hij eet eenvoudige maaltijden, zonder luxe of overdaad. Soms eet hij wekenlang vegetarisch zonder daar een punt van te maken. Voor hem is voedsel vooral brandstof, geen bron van genotzucht. Wanneer iemand hem vraagt waarom hij geen vegetariër is, antwoordt hij:

“Ik probeer matig en redelijk te leven. Ik eet weinig vlees, verspil niets en probeer onnodig lijden te vermijden. Maar ik geloof niet dat virtuositeit afhangt van een absoluut dieet.” Een klassieke stoïcijn als Epictetus zou daar waarschijnlijk begrip voor hebben. Marcus leeft sober, beheerst en zonder obsessie.

Voorbeeld 2: Julia, de stoïcijnse vegetariër

Julia verdiept zich in de moderne bio-industrie. Ze ziet beelden van dieren die onder slechte omstandigheden leven en concludeert dat haar vleesconsumptie indirect bijdraagt aan onnodig lijden. Omdat ze gezond vegetarisch kan leven, besluit ze geen vlees meer te eten.

Niet uit sentimentaliteit of morele superioriteit, maar vanuit rationele overwegingen: “Als ik zonder noodzaak schade kan verminderen, waarom zou ik dat dan niet doen? Zelfbeheersing betekent ook dat ik mijn smaakvoorkeuren niet boven mededogen plaats.” Ook dit standpunt past verrassend goed binnen het stoïcisme. Julia probeert bewust, rationeel en rechtvaardig te handelen.

Wie van de twee is de “echte” stoïcijn?

Dat is precies het interessante punt: waarschijnlijk allebei. Het stoïcisme draait minder om een specifieke leefregel en meer om de houding waarmee iemand handelt. Waarschijnlijk bestaat er geen volledig “stoïcijns dieet”. Maar het is aannemelijk dat veel klassieke stoïcijnen kritisch zouden kijken naar moderne consumptiegewoonten, zeker naar verspilling, overdaad en industrieel dierenleed. Een moderne stoïcijn zou zichzelf wellicht vragen stellen als:

• Heb ik vlees werkelijk nodig?

• Draagt mijn consumptie bij aan onnodig lijden?

• Handel ik bewust en redelijk, of puur uit impuls?

• Ben ik slaaf van genot of meester over mezelf?

• Neem ik verantwoordelijkheid voor de gevolgen van mijn keuzes?

• Leef ik matig en redelijk?

Dat zijn typisch stoïcijnse vragen. Niet omdat stoïcisme een dieet voorschrijft, maar omdat het vraagt om bewust, rationeel en virtuoos leven. Een stoïcijn zou waarschijnlijk meer moeite hebben met iemand die gedachteloos consumeert, overmatig eet en geen enkele reflectie toont, dan met de concrete keuze vóór of tegen vlees. De moderne wereld maakt de kwestie wel scherper dan in de oudheid. Een Romeinse stoïcijn zag geen megastallen, transporten of industriële slachthuizen. Daardoor ontstaat vandaag een nieuwe vraag:

Als een stoïcijn rechtvaardigheid, rationaliteit en matigheid serieus neemt, kan hij dan nog onverschillig blijven tegenover grootschalig dierenleed? Daarom voelen veel moderne stoïcijnen zich aangetrokken tot vegetarisme of in elk geval tot bewuster consumeren. Niet omdat het verplicht is, maar omdat het misschien beter aansluit bij de stoïcijnse deugden. U zou kunnen zeggen:

• Het klassieke stoïcisme verplicht niet tot vegetarisme.

• Maar het stoïcisme verplicht wél tot morele reflectie.

• En die reflectie kan iemand heel goed richting vegetarisme leiden.

De klassieke stoïcijnen waren over het algemeen geen vegetariërs, maar binnen het stoïcisme bestond wel waardering voor soberheid, matigheid en soms ook vegetarische levenswijzen. Seneca experimenteerde zelf met vegetarisme en sprak daar positief over. Andere stoïcijnen zagen eenvoudig eten als een nuttige oefening in zelfdiscipline. Of een stoïcijn vegetariër “zou moeten” zijn blijft uiteindelijk een open vraag. Het stoïcisme biedt geen expliciet dieetvoorschrift. Maar de filosofie nodigt wel uit tot kritisch nadenken over consumptie, mededogen en de vraag hoeveel lijden wij bereid zijn te veroorzaken voor ons eigen gemak.

EMPATHIE VERSUS COMPASSIE

 Je kunt de menselijke natuur leren kennen door naar anderen te kijken. Als, bijvoorbeeld, andermans slaaf een kopje breekt, zeg je direct: ‘dat kan nu eenmaal gebeuren’. Als het nu jouw kopje is dat breekt bedenk dan dat je net zo moet reageren als wanneer het een ander overkomt. Dit moet je ook doen bij belangrijkere dingen. Het kind of de vrouw van een vreemde is overleden. Iedereen zegt dan: ‘Zo gaat dat nu eenmaal in het leven’. Maar als je eigen kind of vrouw overlijdt, dan is het meteen: ‘Ach en wee’ en ‘arme ik’. (Hoofdstuk 26 van het Handboekje van Epictetus)

Het is waarschijnlijk even schrikken als u dit leest. Het is gebruikelijk en zelfs natuurlijk om empathie te voelen als u andere mensen ziet lijden. Zeker als het om mensen gaat waar u zichzelf makkelijk mee kunt vereenzelvigen. Deze oproep van Epictetus voelt voor u als moderne eenentwintigste- eeuwer niet goed en hij maakt het nog erger door u op te roepen om ook uw eigen tegenslagen te bekijken alsof ze iemand anders waren overkomen. Het lijkt er op dat Epictetus wil dat zijn leerlingen gevoelloos en onmenselijk worden. Dit klinkt best hard, toch heeft hij het beste met u voor en wil hij weldegelijk dat u om uw medemensen geeft. Hij wil echter voorkomen dat u zich inleeft in de situatie van onfortuinlijke anderen en dat u daardoor letterlijk met ze meevoelt. Medelijden is een heftige en onplezierige reactie die makkelijk gemanipuleerd kan worden. Denk maar aan de populariteit van emotie-tv. Medelijden beperkt zich tot de mensen die u kent of waar u op de één of andere manier een band mee hebt. Het is moeilijk zo niet onmogelijk om empathie te voelen voor duizenden abstracte hongerende mensen in Afrika. De empathie komt pas op het moment dat een liefdadigheidsorganisatie u beelden van een zielig kindje laat zien. Als u die beelden ziet, voelt u medelijden en dat stimuleert u weer om uw portemonnee te trekken.

Stoïcijnen willen alle medelijden uitbannen. Het is een onprettig gevoel, afhankelijk van de situatie en heel makkelijk manipuleerbaar. De mensen die cultureel van u verschillen of anderszins niet in beeld zijn laten u koud en worden door u vergeten. Soms worden ze zelfs gedemoniseerd en niet langer als menselijk gezien. Denk maar aan hoe er tegenwoordig over vluchtelingen wordt gedacht. Het voorkomen van gevoelens van medelijden betekent niet dat stoïcijnen willen dat u zich het lijden van andere mensen niet aantrekt. In de stoïcijnse psychologie maken we een scherp onderscheid tussen twee begrippen die we in het dagelijks leven vaak op één hoop gooien:

• Empathie (of medelijden): Dit is een affectieve toestand waarbij u de emotie van een ander overneemt. U ziet iemand lijden en gaat zelf ook lijden. Voor een stoïcijn is dit een 'passie', een emotie die uw ratio vertroebelt en uw veerkracht ondermijnt.

• Compassie (of mededogen): Dit is de altruïstische motivatie om de situatie van de ander te verbeteren. U herkent het lijden, maar laat u er niet door verlammen.

Compassie is voor de stoïcijnen een positieve emotie terwijl empathie een irrationele negatieve emotie is die zo veel mogelijk moet worden voorkomen. De stoïcijnen hadden hier iets belangrijks te pakken, ook de moderne psychologie komt tot vergelijkbare conclusies. De psycholoog Paul Bloom schreef hierover het prikkelende boek Against Empathy: The Case for Rational Compassion (2016). Zijn kernboodschap is dat empathie, hoewel het een goede reputatie heeft, vaak een slechte en zelfs gevaarlijke raadgever is bij morele beslissingen. Ook Bloom maakt het onderscheid tussen empathie (specifiek emotionele empathie: de pijn van een ander zelf voelen) en mededogen (compassie: om iemand geven en willen helpen, zonder hun pijn over te nemen). Bloom heeft forse kritiek op die eerste vorm. Dit zijn zijn belangrijkste argumenten waarom emotionele empathie problematisch is:

1. Empathie is bevooroordeeld en racistisch (Parochiaal)

Empathie werkt als een schijnwerper: het verlicht specifieke individuen, maar laat de rest in het donker. We voelen heel gemakkelijk empathie voor mensen die op ons lijken, die dezelfde taal spreken, of die we aantrekkelijk vinden. Het is veel moeilijker om empathie op te brengen voor mensen uit een andere cultuur, religie of politieke hoek. Het mishandelde kind van de buren wekt medelijden op, het verwaarloosde vluchtelingenkind laat ons koud. Als we onze moraal laten leiden door empathie, bevoordelen we onbewust onze eigen 'in-group' en negeren we de rest.

2. Empathie is 'cijferblind' (Slecht in statistiek)

Empathie kan niet rekenen. We kunnen intens meevoelen met het verhaal van één specifiek kind dat vastzit in een waterput (het identifiable victim effect). Tegelijkertijd laat een statistiek over tienduizenden mensen die sterven door een gebrek aan schoon drinkwater ons emotioneel koud. Empathie zorgt ervoor dat we overdreven veel middelen inzetten voor dat ene zichtbare slachtoffer, ten koste van effectievere oplossingen voor de massa.

3. Het leidt tot kortzichtigheid en slechte beslissingen

Omdat empathie gericht is op het verminderen van directe pijn, kan het leiden tot beslissingen die op de lange termijn schadelijk zijn.

• Voorbeeld: Een ouder die uit empathie weigert zijn kind een pijnlijke maar noodzakelijke vaccinatie te geven.

• Voorbeeld: Direct geld geven aan een bedelend kind, wat op korte termijn helpt, maar op lange termijn het achterliggende netwerk van uitbuiting in stand houdt.

4. Empathie kan agressie en oorlog aanwakkeren

Empathie voor een slachtoffer kan heel snel omslaan in intense haat en een roep om wraak jegens de dader. Veel wreedheden, oorlogen en politieke conflicten worden volgens Bloom niet gedreven door een gebrek aan empathie, maar juist door een overvloed aan empathie voor de eigen achterban, wat leidt tot de demonisering van de tegenstander.

5. Het leidt tot burn-out

Als je als arts, verpleegkundige of therapeut de pijn van al je patiënten daadwerkelijk zelf gaat voelen, raak je emotioneel uitgeput. Empathie zorgt voor overbelasting en vermijdingsgedrag (mensen trekken zich terug uit de zorg omdat het te zwaar wordt).

De stoïcijnen en Bloom is het hier roerend mee eens, pleiten ervoor om empathie te vervangen door rationeel mededogen of compassie (rational compassion). Hierbij combineert u de oprechte wens om anderen te helpen met logica, verstand en statistiek (vergelijkbaar met de filosofie van het Effectief Altruïsme). Met rationeel mededogen helpt u mensen niet omdat u hun pijn voelt, maar omdat u inziet dat het verminderen van lijden het juiste is om te doen. Dit stelt u in staat om objectiever, eerlijker en op veel grotere schaal goed te doen in de wereld.

Hetzelfde mechanisme is aan het werk bij uzelf. Als u of uw naasten met tegenslagen worden geconfronteerd dan voelt u empathie voor uzelf. ‘Ach en wee, wat ben ik zielig.’ Als iemand anders hetzelfde overkomt, laat het u koud of voelt u mededogen. ‘Tsja, dat kan nu eenmaal gebeuren. That’s life.’ Dat komt doordat u geneigd bent gebeurtenissen rationeler en evenwichtiger te beoordelen wanneer deze u niet rechtstreeks raken. Epictetus wil dat u die onevenwichtigheid rechttrekt. Dat maakt u niet gevoelloos, maar redelijk. Door uw problemen in een breder perspectief te plaatsen kunt u de vervelende natuurlijke passie van zelfmedelijden afzwakken. Uzelf aanleren dat tegenslagen nu eenmaal gebeuren en niet alleen u overkomen kan u troost bieden. Epictetus wil dat u zo leert om gelijkmoedig te zijn tegenover dingen die niet in uw macht liggen. Als er moeilijkheden op uw pad komen en dat is onvermijdelijk, dan kunt u de moed opbrengen om ze beter het hoofd te bieden. 

Is stoïcisme een religie? (of wordt het er één?)

 Stel u voor: u zit op een regenachtige zondagmiddag met een kop koffie. U bladert door het boek van Marcus Aurelius of luistert naar een podcast over Epictetus. U voelt een diepe rust, een besef van orde in de chaos, een oproep om beter te leven. Het voelt bijna... religieus. En dat roept een eerlijke vraag op: is het stoïcisme eigenlijk een religie? Of is het een filosofie die zich stiekem gedraagt als een geloof? En met de moderne opleving van stoïcijnse praktijken (dagelijkse meditaties, journaling, gemeenschappen online) wordt het dan misschien nu pas een religie?

Het korte antwoord is helder: Nee, stoïcisme is geen religie en het wordt er ook geen. Maar het volledige antwoord is fascinerender. Want het stoïcisme deelt zoveel kenmerken met religies dat het soms lijkt alsof het op het randje balanceert. Laten we het eens wat dichterbij gaan bekijken. We kijken naar: wat een religie definieert, waarom het stoïcisme daar niet aan voldoet, waarom de verwarring zo begrijpelijk is, en of de moderne stoïcijnse beweging stilletjes een sekte aan het worden is.

Voordat we het stoïcisme kunnen beoordelen, hebben we een meetlat nodig. Religiewetenschappers zijn het niet over alles eens, maar de meeste religies vertonen een aantal van de volgende kenmerken:

1.  Een bovennatuurlijke dimensie: Goden, geesten, een hiernamaals, een transcendente realiteit.

2.  Aanbidding, ritueel en gebed: Gericht op die bovennatuurlijke dimensie.

3.  Geloof en openbaring: Waarheden die worden aangenomen op gezag van een god of heilig boek, niet alleen uit logica.

4.  Een soteriologie: Een leer van 'redding' of 'bevrijding' van een fundamenteel menselijk gebrek (zonde, lijden, onwetendheid).

5.  Een geloofsgemeenschap (kerk, sangha, umma): Mensen die samenkomen om te aanbidden en rituelen te delen.

Houd deze lijst in uw achterhoofd. Nu gaan we het stoïcisme erlangs leggen. Het stoïcisme, van Zeno via Seneca en Epictetus tot Marcus Aurelius, faalt op bijna al deze punten.

1. God? Ja, maar niet zoals u denkt

Het stoïcisme heeft een 'God', maar het is geen persoonlijke, transcendente Schepper die op een wolk zit. De stoïcijnen geloofden in de ‘Logos’: het universele, rationele netwerk van natuurwetten dat door de hele werkelijkheid stroomt. De Logos is immanent, hij is de natuur zelf, het vuur, de energie, de adem (pneuma die het universum als een ziel doorweeft. Dit is pantheïsme (God = Alles), geen theïsme. Je bidt niet tot de Logos. Je kunt er geen gunsten van verwachten. Je stemt je eigen rede af op de universele rede. Dat is een intellectuele en morele oefening, geen gebed.

2. Geen aanbidding, geen rituelen

De oude stoïcijnen vonden tempeloffers en traditionele gebeden op zijn best symbolisch nuttig voor de samenleving, maar eigenlijk vooral bijgelovige onzin. Epictetus zei letterlijk dat de ware 'tempel van God' je eigen bewuste keuzevermogen (‘prohairesis’) is. Het enige zinvolle gebed is: "Leid mij, Zeus, en jij, Noodlot, waarheen jullie mij bestemd hebben."

 3. Geen geloof, alleen rede

Stoïcisme is radicaal rationalistisch en empirisch. De claims zijn gebaseerd op logica, observatie van de natuur en ervaring, niet op heilige teksten of goddelijke openbaring. Je gelooft niet 'op gezag' in de Logos; je begrijpt hem in een logische redenering over hoe de wereld in elkaar zit. En als nieuwe ontdekkingen daar aanleiding toe geven, verander je je mening. Stoïcisme kent geen dogma. Het is fluïde en past zich altijd aan aan nieuwe inzichten.

4. Geen redding, alleen virtuositeit

Het doel van het stoïcisme is geen 'redding' van zonde of een toegangskaartje tot de hemel. Het doel is ‘eudaimonia’, een gelukkig, bloeiend, vervuld leven, bereikt door ‘aretè’ (deugd, virtuositeit of morele excellentie). Lijden is geen 'zonde', maar een oordeel. Virtuositeit (deugd) is haar eigen beloning; ondeugd is haar eigen straf. Er is geen oordeel, geen hemel, geen hel. De ziel (ook een fysiek, luchtig iets) lost na uw dood simpelweg weer op in de kosmos.

5. Geen kerk

Het stoïcisme was een filosofische school. Je had leraren en leerlingen, net zoals je nu een cursus logica of natuurfilosofie volgt. Geen priesters, geen sacramenten, geen verplichte gezamenlijke erediensten. Je kunt het in je eentje doen, in een dagboek, aan je bureau.

Op papier is het stoïcisme dus allesbehalve een religie. Het is een complete, rationele levensfilosofie met een eigen natuurkunde (kosmologie), logica en ethiek. Waarom denken sommige mensen dan toch dat het een religie is? Het heeft tenslotte wel degelijk een spirituele uitstraling. De verwarring is daarom niet gek. Het stoïcisme pakt namelijk dezelfde diepe menselijke behoeften aan als religies:

- Zingeving: U bent geen toevallig kluitje cellen. U bent een deel van een rationeel, samenhangend geheel. De kosmos heeft een logica.

- Hoe om te gaan met lijden: Het biedt een krachtige psychologische gereedschapskist voor dood, verlies, angst en woede. De 'Dichotomie van Controle' en de 'Panoramablick' zijn voorbeelden van oefeningen die spiritueel genoemd zouden kunnen worden.

- Discipline en transformatie: Het schrijft dagelijkse 'spirituele oefeningen' voor (de ochtendmeditatie, de ’premeditatio malorum’, het stoïcijnse dagboek). Het is geen intellectueel spelletje; het is een 'ascetische levensstijl’.

- Een gevoel van heiligheid: Een diep, eerbiedig ontzag voor de rationele orde van de natuur. Lees Marcus Aurelius maar eens: hij schrijft vaak met een toon van vrome aanvaarding, bijna alsof hij bidt. Maar hij was zeker niet religieus.

De Franse filosoof Pierre Hadot noemde het stoïcisme daarom treffend een ‘spirituele levenswijze’. Voor de Romeinse elite, die al lang niet meer in de heersende volksmythologie geloofde, functioneerde het stoïcisme precies zoals een religie functioneert, maar dan zonder de bovennatuurlijke bagage.

En nu? Er is een enorme stoïcijnse renaissance gaande. Influencers als Ryan Holiday verkopen miljoenen boeken. Miljoenen mensen houden een 'stoïcijns dagboek' bij. Is dit de geboorte van een nieuwe religie? We moeten hier een aantal bewegingen uit elkaar houden.

1. Het seculiere, therapeutische stoïcisme (verreweg de grootste stroming)

Deze moderne variant gooit de stoïcijnse natuurkunde (de Logos, het pantheïsme) volledig overboord en houdt alleen de ethiek en psychologie over. Het is verwerkt in Cognitieve Gedragstherapie (CGT) en populaire zelfhulp. Je zou het zelfs stoïcijnse mindfulness kunnen noemen. Hier is niets religieus aan. Het is een gereedschapskist. Een seculiere, agnostische of zelfs atheïst kan hier prima mee uit de voeten.

2. Het stoïcisme als volledig filosofisch systeem

Een andere moderne variant die het stoïcisme als een alomvattend filosofisch systeem ziet. Het heeft alles wat het therapeutisch stoïcisme ook heeft, maar verwerpt de onderliggende theorie niet. De fysica en metafysica van het klassieke stoïcisme wordt aangepast aan de hand van de nieuwste wetenschappelijke inzichten om zo een filosofisch model te construeren dat alle menselijke kennis en ervaring kan omvatten. De ethische en therapeutische aspecten van de vorige beweging vloeien logisch voort uit het onderliggende theoretische systeem. Het heeft zeker ook een spirituele dimensie, maar die gaat niet zo ver als de volgende groep.

3. Het neo-paganistische of spirituele stoïcisme (een hele kleine randgroep)

Een kleine minderheid, soms zelfs binnen het modern paganisme of pantheïsme, probeert het volledige stoïcijnse systeem te reconstrueren, inclusief de eerbiedige, pantheïstische natuurbeleving. Maar het is een marginale subcultuur, geen wereldwijde beweging. Er is geen stoïcijnse kerk, geen doopritueel, en geen dogma over de Logos dat u zou moeten volgen.

4. Dogmatisme in online gemeenschappen

Hier wordt het interessant. In sommige internetfora, subreddits en Facebookgroepen gedragen leden zich sociologisch als een religieuze sekte. Ze behandelen Marcus Aurelius als een onfeilbare profeet, Epictetus' ‘Handboekje’ als een heilige tekst, en ze kennen alleen hun eigen gelijk (gatekeeping, rigid moralisme). Dit is gedrag dat op religie lijkt, maar het mist de metafysische kern. Het is meer een 'cult van persoonlijkheid' rond oude auteurs dan een echte religie. Noem het een 'filosofische subcultuur met een sneetje dogmatiek'. En is eigenlijk zelfs in strijd met de stoïcijnse ‘dogma’ die zegt dat de waarheid altijd belangrijker is dan de heersende leer.

Betekent dit dat er een kans bestaat dat stoïcisme ooit een religie wordt? Dat lijkt me zeer onwaarschijnlijk. En wel om één simpele, allesbeslissende reden: het ontbreekt aan het bovennatuurlijke. Juist in een tijd waarin secularisatie, wetenschap en atheïsme wijdverbreid zijn, is de aantrekkingskracht van het stoïcisme dat morele ernst, veerkracht en zelfs verwondering biedt zonder dat u in een god of hiernamaals hoeft te geloven bijzonder groot. Mensen willen de voordelen van religie (zingeving, omgang met lijden, ritueel, gemeenschap) zonder de dogma's, het geloof en de kerken. 

Modern stoïcijnen zullen geen kerken bouwen, geen sacramenten bedienen of beweren dat Marcus Aurelius uit de dood is opgestaan. Het stoïcisme is dus zeker geen religie, maar wél meer dan zomaar een gewone filosofie. Het is een rationele, allesomvattende levensfilosofie met een eigen natuurkunde, logica en ethiek. U kunt het prima combineren met een bestaande religie (een christen-stoïcijn, een joods-stoïcijn) óf (logischer) met atheïsme. Het wordt ook geen religie. De moderne heropleving wordt gedreven door seculiere mensen en psychologen die juist afstand nemen van de bovennatuurlijke elementen die een religie definiëren. De kleine groep die er een spiritualiteit in vindt, is eerder pantheïst of neo-stoïcijn, geen stichter van een nieuwe ‘Stoïcijnse Kerk'.

Maar, het stoïcisme is ook meer dan zomaar een academische filosofie. Het is een spirituele levenskunst en voor degenen die de Logos omarmen een manier om met eerbied en ontzag in de kosmos te staan. Het kan als filosofische basis dienen voor de gehele menselijke kennis en ervaring. Het vult voor veel moderne mensen het gat dat religie heeft achtergelaten. En dat is misschien wel het mooiste compliment dat je een filosofie kunt geven.

Bent u dus op zoek naar een religie? Dan moet u elders zijn. Bent u op zoek naar een helder, rationeel en toch diep menselijk kompas voor een chaotisch leven? Dan bent u bij het stoïcisme aan het juiste adres, zonder geloofsbelijdenis, zonder kerk, en zonder dat u iets hoeft te aanbidden behalve uw eigen beste zelf.

DOE ALLES WAT IN UW MACHT LIGT

 Doe alles wat in uw macht ligt, maar houd het daarbij. Hoeveel zorgen u zich ook maakt, hoe goed u ook alles probeert te plannen, u zult uiteindelijk tegenslag ondervinden. Het is u vast weleens overkomen dat u alles in het werk hebt gesteld om iets te voorkomen maar dat dat ondanks al uw inspanningen toch mislukt is. Dat heeft u vast uit uw evenwicht gebracht. Maar volgens de stoïcijnen hoeft u helemaal niet van streek te raken. U heeft tenslotte uw uiterste best gedaan om te voorkomen dat iets zou gebeuren. Meer kan er niet van u verwacht worden. Het is vervelend dat u in iets terechtkomt dat u wilt vermijden, maar u hoeft uzelf niet af te rekenen op dingen die buiten uw macht liggen. U kunt er niets aan doen dus u hoeft uzelf niets te verwijten. Epictetus zei het zo:

Bedenk dat het streven u belooft dat u zult krijgen waar u naar streeft en dat het vermijden u belooft dat u niet terecht zult komen in wat u vermijdt. Wie niet slaagt in zijn streven krijgt niet wat hij wil, wie in zijn vermijden faalt krijgt juist wat hij niet wil hebben. Wanneer je alleen de dingen zou vermijden waarvan het in je macht ligt om die te vermijden, dan zal je niets overkomen wat je wilt vermijden. Maar als je ziekte, dood en armoede wil vermijden dan staan je teleurstellingen te wachten. Daarom moet je niets proberen te vermijden dat niet volledig in je macht ligt.

Wat bedoelt Epictetus hier mee? Mensen reageren verschillend op dezelfde vervelende gebeurtenis. Sommigen raken volkomen verlamd of overmand door angst en zorgen, anderen halen er hun schouders over op. Hoe komt het dat we zo verschillend reageren op dezelfde gebeurtenis? Veel lijden ontstaat doordat we dingen proberen te voorkomen waar we geen invloed op hebben. Sommige mensen lijken dit van nature te weten. Als u angstvallig probeert te vermijden wat niet te vermijden valt, dan bent u volgens Epictetus gedoemd om u ellendig te voelen. Armoede, ziekte en dood zijn volgens hem onvermijdelijke natuurlijke onderdelen van het menselijk bestaan. U denkt nu waarschijnlijk dat u in elk geval armoede kunt voorkomen met hard werken en slimme investeringen. Maar dat klopt niet, er kan altijd iets gebeuren waardoor u in armoede terechtkomt. Een faillissement, een natuurramp, een pandemie of een oorlog kunnen uw zorgvuldig opgebouwde kapitaal in korte tijd laten verdampen. Hetzelfde geldt voor dingen waar u naar streeft. Als u streeft naar rijkdom, gezondheid, schoonheid of roem, dan zult u merken dat u ook daar geen echte invloed op hebt. Als u uw geluk laat afhangen van dergelijke verlangens zult u onvermijdelijk bedrogen uitkomen. Misschien heeft u al bedacht dat vermijden ook een soort van streven is. Als u iets wilt vermijden dan streeft u er immers naar om te voorkomen dat iets gebeurt. U streeft ernaar tegenspoed te vermijden. 

Stoïcijnen willen vooral dat u gelukkig en virtuoos bent. Om dat voor elkaar te krijgen willen ze dat u leert om niet langer te proberen vervelende gebeurtenissen waar u geen invloed op hebt te vermijden. Tegelijkertijd moet u ophouden te streven naar alles wat niet in uw macht ligt. Richt al uw aandacht op dingen waar u wel invloed op kunt uitoefenen. Verlang alleen nog naar datgene wat u gegarandeerd kunt verwezenlijken. In de vorige blog heeft u gezien dat u de volledige controle hebt op uw oordelen, uw impulsen en uw gedrag. Laten we eens naar een voorbeeld kijken om een en ander te verduidelijken.

Stel, u hebt wekenlang gewerkt aan een cruciale presentatie voor uw werk. U hebt alle feiten gecheckt, de slides perfect afgestemd op het publiek, en u hebt zelfs geoefend voor de spiegel en met collega’s. De dag zelf staat u op, u voelt u zelfverzekerd, en u bent klaar om uw best te doen. Maar dan, een uur voor de presentatie, valt u plotseling flauw door een onverwachte aanval van voedselvergiftiging. Uw presentatie moet worden geannuleerd, en een collega neemt het over. U voelt u gefrustreerd, boos, en teleurgesteld. “Hoe kon dit nu gebeuren? Ik had alles onder controle!”

Volgens de stoïcijnen ligt hier het sleutelpunt: u hebt inderdaad alles gedaan wat in uw macht lag. U hebt de presentatie voorbereid, geoefend, en u was mentaal klaar. Wat niet in uw macht lag, was of u ziek zou worden. U hoeft u niet schuldig te voelen over de voedselvergiftiging, net zoals u zich niet had kunnen beschermen tegen een plotselinge aardbeving of een stroomstoring. Wat wel in uw macht ligt, is hoe u reageert op deze tegenslag. U kunt:

• U concentreren op wat u wél kunt beïnvloeden: Bijvoorbeeld, uw collega helpen met de laatste details of een nieuwe datum voorstellen.

• Accepteren dat ziekte een natuurlijk onderdeel is van het leven: In plaats van te piekeren over wat er misging, kunt u zich richten op herstel en leren van de ervaring (bijvoorbeeld: voortaan extra voorzichtig zijn met eten voor belangrijke dagen).

• Uw oordeel en houding aanpassen: In plaats van te denken "Dit is een ramp, ik ben een mislukking", kunt u denken: "Ik heb mijn best gedaan, en dit was buiten mijn controle."

Wanneer u uw streven en vermijden uitsluitend richt op de zaken die volledig binnen uw macht liggen of, zoals de stoïcijnen het formuleren, in overeenstemming met de natuur zijn, dan garandeert u zichzelf niet per se geluk. Maar u elimineert wel een mogelijke bron van ongeluk: de frustratie die ontstaat wanneer de werkelijkheid niet voldoet aan uw verwachtingen.

Dit klinkt misschien als een boude bewering, maar de logica erachter is onweerstaanbaar. De stoïcijnen willen niets minder dan een radicale verschuiving in perspectief: u leert het fundamentele onderscheid maken tussen wat u kunt controleren en wat u moet loslaten. U kunt niet eisen dat uw partner van u houdt, dat ligt buiten uw directe invloedssfeer  maar u kunt wel kiezen om een liefdevol, geduldig en respectvol persoon te zijn. U bent niet verzekerd van een geslaagd examen, maar u kunt wel bepalen hoeveel moeite u erin steekt om u voor te bereiden.

In mijn vorige blog introduceerde ik de dichotomie van controle, het strikte onderscheid tussen wat wel en niet in onze macht ligt. Een nuttig, maar onvolledig model. Want de werkelijkheid is zelden zwart-wit. De stoïcijnen waren zich hier terdege van bewust: er bestaat een grijze zone van zaken waar we indirecte, maar niet absolute invloed op hebben.

Neem de liefde van uw partner: u kunt die niet afdwingen, maar u kunt wel omstandigheden scheppen die de waarschijnlijkheid vergroten. Door beminnelijk te zijn, open te communiceren en vertrouwen op te bouwen, beïnvloedt u de dynamiek van de relatie zonder zeker te zijn van de uitkomst. Hetzelfde geldt voor een examen: hard werken verhoogt uw kansen op succes, maar externe factoren (de moeilijkheidsgraad, de corrector, of zelfs uw eigen gezondheid op de dag zelf) blijven onvoorspelbaar.

De kracht van deze benadering ligt niet in het ontkennen van onze beperkte invloed, maar in het herkennen ervan. Door u te concentreren op wat u wel kunt doen, uw intenties, inspanningen en houding, vermijdt u de valkuil van passiviteit ("Het heeft toch geen zin") en die van de controle-illusie ("Als ik maar hard genoeg mijn best doe, moet het lukken"). De stoïcijnse wijsheid daagt u uit om verantwoordelijkheid te nemen voor uw acties, terwijl u tegelijkertijd loslaat wat buiten uw bereik valt. Dat is geen berusting, maar vrijheid: de vrijheid om uw energie te steken in wat écht telt.

DE STOÏCIJNSE HOOIVORK

 Er zijn drie gebieden waarop je je moet bekwamen om een virtuoos mens te worden. Het gebied van het streven en vermijden, om te voorkomen dat je niet bereikt waar je naar streeft of terecht komt in wat je probeert te vermijden. Het gebied van je handelingen en impulsen om te zorgen dat je daarbij ordelijk, rationeel en zorgvuldig te werk gaat. En tenslotte het gebied van je oordeelsvermogen zodat je niet lukraak oordeelt en je laat misleiden.

Aldus Epictetus in zijn Colleges. Hij noemt hier de drie aandachtsgebieden van de stoïcijnse praktijk. De stoïcijnen noemen het de drie ‘topoi’, letterlijk de drie plaatsen maar aandachtsgebieden of studievakken dekt de lading beter. Bij de ‘topos’ van het streven en vermijden leert u wat u zou moeten willen. Wat zouden uw doelen zouden moeten zijn? Waar richt u uw aandacht op? Hoe gebruikt u uw beperkte energie, tijd en middelen? Bij het handelen gaat het om de vraag hoe u zich in uw sociale omgeving het best kunt gedragen. Wat is de juiste manier om met de anderen om te gaan? Bij het oordeelsvermogen leert u hoe u de beste beslissingen kunt nemen en juiste oordelen kunt vellen.

 

Het belangrijkst en meest urgent is volgens Epictetus de topos van het juiste streven en vermijden. Het begint tenslotte bij wat u wilt. Hier ligt de bron van uw positieve en negatieve emoties of passies. Passies ontstaan alleen wanneer u niet bereikt waar u naar streeft of terecht komt in wat u wilt vermijden. Daardoor ontstaan volgens Epictetus verwarring, onrust, frustraties, mislukkingen, verdriet, gejammer, afgunst, angsten en jaloezie waardoor we de stem van ons verstand, de rede niet eens meer kunnen horen. 

Het is de stoïcijnse hooivork, minder prozaïsche ook wel de dichotomie of tweedeling van controle genoemd, die als kernbegrip uit de stoïcijnse filosofie, daar een remedie voor wil bieden. Het komt kort gezegd op dit neer: “Sommige dingen liggen binnen onze macht, andere niet.” Of iets binnen onze macht ligt, bepaalt of wij er daadwerkelijk invloed op kunnen uitoefenen via onze eigen keuzes en oordelen. Waarschijnlijk vindt u dit een vreemd idee. Het ligt immers voor de hand om er vanuit te gaan dat u het bent die de controle over uw leven heeft. Tenminste zolang alles gaat zoals u wilt dat het gaat. Maar wat gebeurt er als u te maken krijgt met onzekerheid en tegenslag? Dan blijkt al gauw dat die controle helemaal niet bestaat. U komt er dan op de harde manier achter dat u toch echt voor een belangrijk deel de speelbal bent van het lot.

Laten we eerst eens kijken wat Epictetus precies bedoelt met zijn hooivork. Hij verdeelt de wereld in twee categorieën met aan de ene kant alles wat we wel kunnen controleren en aan de andere kant alles waar we geen invloed op hebben. Eigenlijk gaat het om een trichotomie van controle. Er zijn immers ook nog dingen waarover we een gedeeltelijke controle hebben. Dat is inderdaad zo, maar dat is voor een volgende blog. We concentreren ons nu voor het gemak alleen op die tweedeling. Het idee is dat we ophouden ons druk te maken over alle dingen waar we geen controle over hebben. Dat betekent niet dat u zich daar helemaal niet meer mee bezig hoeft te houden. Het gaat om het inzicht dat we gewoon niet zeker weten dat die dingen altijd zo zullen uitvallen als we het liefst willen. En dat we leren er niet meer klakkeloos van uit te gaan dat alles altijd goed zal verlopen.

Het is allesbehalve makkelijk om dat inzicht echt tot u door te laten dringen. Het is dan ook het onderwerp van constante stoïcijnse oefening. Als u dat consequent volhoudt, kunt u apathisch worden. Nee, niet schrikken, het gaat niet om de apathie waar u nu misschien aan denkt. Het is het woord dat de stoïcijnen gebruiken voor gemoedsrust. Door u aan te wennen om alleen na te streven wat echt in uw macht ligt, kunt u kalm en rustig worden. Wat zijn volgens de stoïcijnen die dingen die volledig binnen uw macht liggen? Het gaat om alles wat zich in uw geest afspeelt. Alleen over uw eigen innerlijke activiteiten kunt u de volledige controle uitoefenen. Dat zijn:

-  Uw oordelen, meningen en overtuigingen; Het gaat hier om wat u ergens bewust of onbewust van vindt, U beoordeelt alles wat u overkomt automatisch als inherent goed of slecht. Soms zijn dergelijke oordelen expliciet, maar meestal zijn ze impliciet en resulteren ze onbewust in een prettig of vervelend gevoel.

- Uw impulsen, verlangens en afkeer; Het gaat hier om wat we nastreven of vermijden. Als u iets als goed beoordeelt zult u daarnaar streven of willen dat het gebeurt. Beoordeelt u iets als slecht, dan zult u het willen vermijden of willen dat het niet gebeurt. Dit leidt doorgaans tot een drang tot handelen tot een impuls.

- Uw gedrag, intenties en keuzes; Wat u uiteindelijk besluit te doen op basis van uw waardeoordelen en uw impuls om naar iets te streven of om iets te vermijden. Dit is uw gedrag, wat u uiteindelijk echt doet.

Al uw complexe gedrag komt zo uiteindelijk voort uit waardeoordelen en impulsen. En dat zijn precies de dingen waar u volgens Epictetus de volledige controle over hebt. Het is natuurlijk geen toeval dat de drie dingen waar we de volledige controle over hebben overeenkomen met de drie ‘topoi’ of aandachtsgebieden. Binnen het oordeelsvermogen werkt u met overtuigingen, binnen het handelen werkt u met impulsen en binnen het streven werkt u met verlangens en afkeer. 

Kortom: alles wat het gevolg is van uw eigen wil en ratio hebt u in uw macht. De stoïcijnen noemen dit uw ‘prohairesis’. Dat neemt trouwens niet weg dat uw oordelen, impulsen en gedrag natuurlijk wel beïnvloed worden door wat er in de externe wereld gebeurt. Uitwendige factoren, lichamelijke sensaties en automatische, instinctieve neigingen hebben invloed, maar dat neemt niet weg dat ze in laatste instantie in uw macht liggen. U kunt immers bewust de beslissing nemen om al dan niet mee te gaan met een hunkering naar iets lekkers of een mening van een ander. U hebt daarin keuzevrijheid. Alles wat overblijft ligt op zijn minst gedeeltelijk buiten uw controle. Wat ligt er dan niet binnen uw macht? Nou dat is bijna alles:

- Uw lichaam (gezondheid, uiterlijk, ziektes); U kunt ziek worden of een ongeluk krijgen.

- Bezit, rijkdom, status, roem; U kunt bestolen worden, failliet raken of die mooie vaas van oma kan breken.

- Wat anderen over u denken of zeggen; Mensen kunnen over u roddelen of u tegenwerken.

- Het verleden en de toekomst; Het verleden is geweest en de toekomst moet nog komen.

- Uitkomsten van uw acties; Of een van uw plannen al dan niet slaagt;

- Het weer, aardbevingen, lotgevallen en nog veel meer.

U zou kunnen aanvoeren dat veel van de dingen die hier worden opgesomd op zijn minst gedeeltelijk in onze macht liggen. Het weer, de geschiedenis en natuurrampen kunnen we echt niet beïnvloeden, maar aan die andere zaken kunnen we echt wel iets doen. Dat wisten de stoïcijnen ook wel, maar als u uw gemoedsrust laat afhangen van dingen die niet volledig in uw macht liggen, levert u welbewust een deel van uw geluk uit aan de grillen van het noodlot. Een praktische advies om u daarbij te helpen:

1. Richt al uw energie op wat u wél helemaal kunt controleren. Uw oordelen, keuzes en intenties. Daar bent u vrij en onkwetsbaar.

2. Accepteer gelaten wat u niet kunt controleren. Zie het als onverschillig voor uw innerlijke vrede. Het heeft geen zin u erover te ergeren of u er tegen te verzetten.

3. Uw lijden ontstaat niet door gebeurtenissen, maar door uw oordeel over gebeurtenissen. Bijvoorbeeld: u wordt ontslagen. De ontslagbrief (buiten uw controle) is niet wat u pijn doet; het is uw oordeel “Dit is vreselijk, ik ben mislukt” (binnen uw controle) dat het lijden veroorzaakt.

De stoïcijnse hooivork (dichotomie) betekent niet dat u passief moet blijven. U kunt en moet zelfs actie ondernemen in de wereld (werken, relaties onderhouden, gezond leven). Maar u mag u emotioneel niet aan de uitkomst hechten. Doe uw best, maar wees innerlijk onafhankelijk van het resultaat. Stel u moet ergens examen in doen. U kunt controleren hoeveel u studeert en of u geconcentreerd en uitgerust op het examen verschijnt. U kunt niet controleren welke vragen er worden gesteld en of u uiteindelijk zult slagen. Een stoïcijn zegt: “Doe zo goed mogelijk je best, maar laat je geluk niet afhangen van de uitkomst. Vreugde zit in je intentie, niet in het resultaat.” Laat uw rust en geluk daarom nooit afhangen van dingen die niet volledig door uw eigen keuze en inzicht bepaald worden. Tijd voor een stoïcijnse oefening om dit te leren.

Oefening: De stoïcijnse hooivork 

Met de oefening van deze blog gaat u de stoïcijnse hooivork, de stoïcijnse dichotomie, in de praktijk verkennen. Bepaal een tijd waarop u deze oefening elke dag van de week gaat doen. Laat dat bij voorkeur ergens aan het eind van de dag zijn. Op dit tijdstip gaat u ergens zitten en bepaalt u een gebeurtenis van deze dag waar u over gaat schrijven. Het mag alles zijn: van een afspraak met een vriend tot een vergadering op uw werk of een sportwedstrijd op de tv. Begin niet meteen met een gebeurtenis die u emotioneel echt uit balans heeft gebracht, want dat maakt de oefening moeilijker dan van een beginner verwacht mag worden. Schrijf op welke aspecten van die gebeurtenis volledig in uw macht lagen en welke niet. Geef een paar korte argumenten om aan te geven waarom het gebeuren wel of niet in uw macht lag.

Probeer naar het voorbeeld van Epictetus datgene wat volledig in uw macht ligt onder te verdelen in waardeoordelen, impulsen en wensen omtrent wat u wilt vermijden of verkrijgen. U kunt de gebeurtenis ook verdelen in aspecten die intern zijn (overtuigingen, strevingen, wensen) en aspecten die extern zijn (gebeurtenissen en gedrag van anderen). Datgene wat zich in ons hoofd afspeelt kunnen we grotendeels sturen en dat wat zich in de buitenwereld voltrekt kunnen we meestal niet sturen.

Als u deze oefening een tijdje regelmatig doet, leert u op den duur onderscheid te maken tussen wat volledig in uw macht ligt en wat niet. U krijgt langzaam maar zeker een beter beeld van waar u uw streven en vermijden op moet richten om meer gemoedsrust te krijgen.

Modern Stoïcisme: Een antieke upgrade voor de 21e eeuw

 De wereld om ons heen verandert in een tempo dat ongekend is in de menselijke geschiedenis. Technologische revoluties, klimaatverandering, politieke onrust, oorlogen en een globale pandemie hebben de afgelopen decennia onze kijk op stabiliteit, zekerheid en geluk op losse schroeven gezet. In zo’n wereld zoeken steeds meer mensen naar een kompas: een levensfilosofie die houvast biedt zonder starre dogma’s. Het klassieke stoïcisme biedt tijdloze inzichten in veerkracht en innerlijke rust. Toch is het niet voldoende voor de uitdagingen van de 21e eeuw. Modern stoïcisme bouwt voort op de klassieke principes, maar integreert hedendaagse wetenschap, psychologie en ethiek om een praktischer, dynamischer en toepasbaarder kader te bieden.

Stoïcisme wordt vaak geassocieerd met onverstoorbare Romeinse keizers of marmeren standbeelden die gevoelloos naar de horizon staren. Maar wie vandaag de dag een 'Stoïcijn' tegenkomt, ziet waarschijnlijk iemand die met beide benen in de moderne wereld staat. Het Modern Stoïcisme is geen stoffige herhaling van teksten uit de oudheid; het is een levende, evoluerende filosofie die zichzelf voortdurend kalibreert aan de hand van de huidige wetenschap en psychologie. En dat is volledig in lijn met het klassieke dogma, dat allesbehalve dogmatisch was. Stoïcisme is altijd een filosofie geweest die zich richt op verbetering en aanpassing van zijn eigen leer op basis van nieuwe inzichten.

Waar de klassieke stoïcijnen (zoals Zeno, Epictetus en Marcus Aurelius) geloofden in een door het

goddelijke gestuurde kosmos (de Logos), kijkt de moderne variant liever naar de natuurwetenschappen en de psychologie. Modern stoïcisme is diep geworteld in de cognitieve gedragstherapie (CGT). In feite is het trouwens de CGT die direct afgeleid is van stoïcijnse principes: het idee dat niet de gebeurtenissen zelf ons raken, maar de manier waarop wij die gebeurtenissen interpreteren. Het moderne stoïcisme heeft een wetenschappelijke basis: In plaats van te vertrouwen op 'het lot', gebruikt het modern stoïcisme inzichten uit de neurowetenschap om te begrijpen hoe onze emoties werken. Het is psychologisch flexibeler: Het doel is niet om emoties te onderdrukken (een veelvoorkomend misverstand), maar om ze te begrijpen en te reguleren via logica. Een van de meest boeiende aspecten van de moderne stroming is de kruisbestuiving met oosterse filosofieën. Hoewel de wortels in Athene liggen, heeft het modern stoïcisme veel geleerd van het boeddhisme en de praktijk van Mindfulness. Beide tradities leggen namelijk de nadruk op:

• Het nu: De stoïcijnse term prosoche (aandacht) is bijna identiek aan mindfulness. Het gaat om het voortdurend observeren van uw eigen gedachten en oordelen.
• Onthechting: Het besef dat externe zaken (roem, bezit, de mening van anderen) vergankelijk zijn en niet essentieel voor ons geluk.
• Meditatieve oefeningen: Moderne stoïcijnen gebruiken technieken zoals de 'Premeditatio Malorum' (het visualiseren van mogelijke tegenslagen), de metta-meditatie (liefdevolle vriendelijkheid) en de pneuma-meditatie (ademhalingsmeditatie) op een manier die vergelijkbaar is met boeddhistische reflecties op vergankelijkheid.

Hoewel de kernwaarden hetzelfde zijn gebleven (wijsheid, rechtvaardigheid, moed en matigheid), is de vorm flink veranderd. Modern stoïcisme is minder stringent, maar efficiënter en realistischer. Het klassieke stoïcisme kon nogal streng en veeleisend zijn. Modern stoïcisme is realistischer. Klassieke stoïcijnen stelden de lat extreem hoog: je was ofwel een wijze, ofwel een dwaas. In de praktijk betekende dit dat u altijd een dwaas was omdat de wijze net zo zeldzaam was als een Ethiopische phoenix. Modern stoïcisme erkent dat we menselijk zijn. Het is minder bezig met metafysische discussies over het bestaan van het fenomeen ‘stoïcijnse wijze’ en meer met de vraag: "Hoe blijf ik kalm in een file terwijl ik een belangrijke deadline heb?" Het is een toolbox voor efficiëntie. Door de focus rigoureus te verleggen naar wat binnen onze macht ligt (onze eigen keuzes en acties) en de rest los te laten, bespaart u een enorme hoeveelheid mentale energie.

Modern stoïcisme is de filosofische variant van een software-update. Het heeft de bugs van de antieke metafysica verwijderd en de krachtige kern van psychologische veerkracht behouden. Door de combinatie van westerse ratio en oosterse mindfulness biedt het een nuchter, werkbaar kompas in een wereld die steeds chaotischer lijkt te worden. Het gaat niet om perfectie, maar om het navigeren in de storm van het leven met een kalm brein en een rechtvaardig hart.  Modern stoïcisme is daarmee nog geen afwijzing van de klassieke leer, maar een evolutie. Waar het klassieke stoïcisme (zoals beoefend door Seneca, Epictetus en Marcus Aurelius) zich richtte op het beheersen van emoties door rationeel denken en het accepteren van het lot (amor fati), voegt modern stoïcisme daar nieuwe dimensies aan toe. Klassiek stoïcisme baseerde zich op de natuurfilosofie van de Oudheid, die de kosmos zagen als een rationeel, goddelijk geordend geheel (Logos). Modern stoïcisme vervangt deze metafysische aanname door empirisch onderbouwde kennis:

• Neurowetenschap: Inzichten in hoe het brein emoties reguleert (bijvoorbeeld de rol van de prefrontale cortex in impulscontrole) onderbouwen stoïcijnse technieken als cognitieve herstructurering.

• Psychologie: Stoïcijnse oefeningen zoals ‘premeditatio malorum’ (vooruitdenken over tegenslag) lijken op cognitieve gedragstherapie (CGT), een van de meest effectieve behandelingen voor angst en depressie.

• Evolutiebiologie: Het idee dat menselijk lijden voortkomt uit een mismatch tussen onze evolutionaire aanleg en de moderne wereld (bv. sociale media, informatie-overload) sluit aan bij de stoïcijnse focus op wat binnen onze controle ligt.

Klassiek stoïcisme was soms rigide: emoties werden gezien als oordelen die altijd gecorrigeerd moesten worden. Modern stoïcisme erkent dat emoties waardevolle signalen zijn. Woede kan bijvoorbeeld een teken zijn van onrecht, en verdriet een uiting van verbondenheid. De sleutel ligt in het reguleren van emoties, niet het onderdrukken. Een modern stoïcijn zou bijvoorbeeld niet simpelweg "boosheid afwijzen", maar vragen: Is deze boosheid constructief? Hoe kan ik haar kanaliseren naar actie? Modern stoïcisme is dan ook minder abstract en meer gericht op concrete actie. Technieken als ‘morning journaling' (reflecteren op wat binnen uw controle ligt) of negatieve visualisatie (bedenken wat er mis kan gaan om waardering te vergroten) zijn direct toepasbaar. Waar klassieke stoïcijnen zich terugtrokken in contemplatie, moedigt modern stoïcisme maatschappelijke betrokkenheid aan. Stoïcijnse deugd (virtuositeit of aretē) uit zich in daden, niet alleen in gedachten.

Het klassieke stoïcisme was revolutionair voor zijn tijd, maar heeft beperkingen die modern stoïcisme overstijgt:

Aspect	Klassiek Stoïcisme	Modern Stoïcisme	Voordeel van Modern
Wereldbeeld	De kosmos is een levend, intelligent wezen	Empirisch (wetenschap, natuurwetten)	Realistischer
Emoties	Streven naar apatheia (vrijheid van passies)	Streven naar emotionele regulering en veerkracht ("emoties zijn informatie")	Gezonder
Controle	Dichotomie (binnen/buiten controle)	Spectrum (graduele invloed)	Genuanceerder
Doel	De 'Sapiens' of volmaakte wijze worden (Individueel, contemplatief)	Een betere versie van jezelf worden (progressie over perfectie) Individueel en collectief, actiegericht	Praktischer
Toepassing	Vaak rigide morele regels. Statisch (virtuositeit is het doel)	Pragmatisch en dynamisch gereedschap voor mentale groei en aanpassing	Flexibeler

Klassieke stoïcijnen baseerden hun leer op intuïties en anekdotes. Modern stoïcisme put uit gecontroleerde studies:

• Onderzoek toont aan dat mindfulness (verwant aan stoïcijnse aandachtsoefeningen) de amygdala-activiteit vermindert, wat stress reduceert.

• Cognitieve gedragstherapie, geïnspireerd op stoïcijnse principes, heeft een succesrate van 60-70% bij de behandeling van angststoornissen.

Klassiek stoïcisme was gericht op persoonlijk lijden (bijvoorbeeld: ballingschap, dood). Modern stoïcisme adresseert systeemproblemen:

• Klimaatangst: In plaats van passief accepteren, moedigt modern stoïcisme collectieve actie aan (bijvoorbeeld: duurzaamheid bevorderen).

• Digitale afleiding: Technieken als digitale detox (bewust tijd doorbrengen zonder schermen) zijn stoïcijnse oefeningen in zelfbeheersing.

• Polarisatie: Stoïcijnse dialoog (luisteren om te begrijpen, niet om te reageren) kan conflicten de-escaleren.

Klassiek stoïcisme was in theorie voor iedereen ongeacht geslacht of afkomst, maar in de Romeinse praktijk was het toch vooral een filosofie voor vrije, financieel onafhankelijke mannen. Modern stoïcisme is toegankelijk voor iedereen, ongeacht gender, klasse of culturele achtergrond. Het erkent dat sociale structuren (bijvoorbeeld: racisme, seksisme) de vrijheid om ‘virtuoos’ (deugdzaam) te leven kunnen beperken en moedigt aan om deze structuren te veranderen.

Modern stoïcisme wordt vaak gezien als alleen een techniek om met stress en spanningen om te gaan. Het lijkt soms wel een soort filosofische mindfulness. Maar dat klopt niet. Ook modern stoïcisme is een volwaardige filosofie met een volledige ethiek, epistemologie en metafysica. Metafysica vormt de basis van het hele systeem, het is de studie van de fundamenten van de werkelijkheid. Waar klassieke stoïcijnen geloofden in een goddelijke Logos die het universum bestuurt, baseert een moderne stoïcijnse metafysica zich op de pijler van de moderne wetenschap. Hieruit vloeit een universum voort dat:

• Deterministisch en probabilistisch is: De wetten van de natuurkunde (bv. zwaartekracht) zijn voorspelbaar, maar op kwantumniveau heerst onzekerheid.

• Interconnected is: Alles hangt met alles samen (ecologie, kwantumverstrengeling).

• Dynamisch is: Verandering is de enige constante (evolutie, entropie).

• Bewust is: Alleen al het bestaan van de mens als deel van het universum maakt het universum zelf ook bewust.

 

Stoïcijnse implicatie: We zijn onderdeel van een groter geheel, en onze acties hebben gevolgen die verder reiken dan onszelf. Dit sluit aan bij het stoïcijnse idee van oikeiōsis (natuurlijke verbondenheid met anderen).

Moderne wetenschap laat zien dat complexe systemen zoals het brein, de economie en ecosystemen nieuwe eigenschappen kunnen vertonen die niet voorspelbaar zijn uit hun onderdelen (emergentie).

• Voorbeeld: Bewustzijn ontstaat uit neuronen, maar is niet te reduceren tot individuele cellen.

• Stoïcijnse les: Onze vrijheid ligt in hoe we reageren op deze emergentie. We zijn geen slaven van onze biologie of omgeving, maar kunnen keuzes maken die onze systemen beïnvloeden.

Klassiek stoïcisme was pantheïstisch (het geloof dat het universum een bewust 'goddelijk' wezen is (de Logos). Modern stoïcisme kan seculier zijn, maar behoudt een spirituele dimensie:

• Verwondering: De ervaring van verwondering over de complexiteit van het universum (de schaal van atomen tot sterrenstelsels) vervangt het geloof in een goddelijke orde.

• Zin: Zin vindt men niet in een voorgeschreven plan, maar in het creëren van betekenis door daden (denk aan kunst, wetenschap, activisme).

• Transcendentie: Door ons te verbinden met iets groters dan onszelf (bijvoorbeeld: de mensheid, de natuur) ervaren we een gevoel van eendracht, zonder dat dit een goddelijke oorsprong hoeft te hebben.

• Bewustzijn: Modern stoïcisme sluit de mogelijkheid van een bewust universum niet uit, maar ziet dit zeker niet als een persoonlijke godheid.

Dit alles blijft niet steken in theorie maar heeft wel degelijk praktische implicaties. Stel u voor dat de werkelijkheid een web is: elke draad (individu, systeem) is verbonden met alle andere. Onze taak is niet om het web te begrijpen in zijn totaliteit (wat onmogelijk is), maar om onze eigen draad zo sterk en harmonisch mogelijk te weven. Ook Modern stoïcisme is dus een volwaardig filosofisch systeem. Theorie is echter nutteloos zonder praktijk. Hier zijn vijf principes om modern stoïcisme in uw dagelijks leven toe te passen:

1. Focus op wat u kunt controleren

• Klassiek: "Accepteer wat u niet kunt veranderen."

• Modern: "Identificeer wat u wel kunt beïnvloeden en handel." (bijvoorbeeld: U kunt de economie niet controleren, maar wel uw uitgaven of vaardigheden).

2. Gebruik emoties als data

• Vraag u af: Wat probeert deze emotie me te vertellen? Is deze emotie reëel en rationeel? (bijvoorbeeld: Angst voor falen kan wijzen op een gebrek aan voorbereiding).

3. Oefen "Stoïcijnse Mindfulness"

• Neem dagelijks 5 minuten om te reflecteren: Waar was ik vandaag dankbaar voor? Waar heb ik gefaald, en wat kan ik leren?

4. Wees een "Actieve deelnemer" in de wereld

• Stoïcisme is geen passieve filosofie. Engageer u in maatschappelijke verandering (bijvoorbeeld: vrijwilligerswerk, activisme) als uitdrukking van virtuositeit.

5. Omarm Onzekerheid

• De enige zekerheid is dat er geen zekerheid is. Leer comfortabel te zijn met ongemak (bijvoorbeeld door nieuwe ervaringen op te zoeken).

Klassiek stoïcisme was een revolutie in zijn tijd: het bood mensen een manier om innerlijke rust te vinden in een chaotische wereld. Maar de wereld van vandaag vereist meer dan alleen innerlijke rust, het vereist veerkracht, aanpassingsvermogen en collectieve actie. Modern stoïcisme biedt dit door:

• Wetenschap en filosofie te combineren.

• Emoties te omarmen in plaats van te onderdrukken.

• Praktische tools te bieden voor hedendaagse uitdagingen.

• Een metafysica te schetsen die past bij onze kennis van het universum.

Het is geen toeval dat stoïcisme de afgelopen jaren een renaissance meemaakt, van Silicon Valley tot militaire trainingen. In een tijdperk van onzekerheid is de boodschap van stoïcisme dat geluk niet afhangt van externe omstandigheden, maar van hoe we ermee omgaan relevanter dan ooit. Marcus Aurelius schreef: "Je hebt macht over je geest; niet over externe gebeurtenissen. Realiseer je dit, en je zult sterk zijn." Modern stoïcisme voegt hieraan toe: "Gebruik die kracht niet alleen voor jezelf, maar voor de wereld om je heen."