Een stoïcijn kent geen medelijden

Een belangrijk onderdeel van uw sociale neigingen is medelijden. Als iemand uit uw groep iets vervelends meemaakt, leeft u met die persoon mee. U voelt zich naar als uw naasten zich slecht voelen. Menslievendheid en altruïsme worden daarom vaak gezien als een uitvloeisel van dit biologische vermogen tot mededogen. Door u in te leven in de situatie van anderen die door een ramp of tegenslag worden getroffen, ontstaat empathie. Neurologisch onderzoek laat zien dat daarbij dezelfde hersengebieden actief zijn als wanneer u zelf pijn of verdriet ervaart. Dit wordt vaak in verband gebracht met spiegelneuronen. Medelijden of empathie ontstaat vooral wanneer u ziet dat iemand onverdiend leed wordt aangedaan. Het is een emotie die mensen aanzet tot helpen. Beelden van uitgehongerde kinderen of mishandelde dieren roepen bijvoorbeeld medelijden op en maken de kans groter dat u doneert of ingrijpt. Kort gezegd: medelijden wordt door de meeste mensen gezien als een positieve emotie, omdat het leidt tot menslievend en altruïstisch gedrag.

De stoïcijnen dachten daar anders over. Net als alle andere emoties is medelijden het gevolg van een waardeoordeel. Het gevoel van medelijden is volgens stoïcijnen echter altijd gebaseerd op een irrationeel en verkeerd waardeoordeel. Een gelukkig en virtuoos mens kan immers geen kwaad worden aangedaan. Externe dingen spelen voor hem geen rol. Zoals we eerder al zagen zijn gebeurtenissen die door de meeste mensen als een aanleiding voor medelijden worden beschouwd, ziekte, dood van geliefden, honger en armoede, onbelangrijk voor een goed en virtuoos leven. Medelijden wordt daarmee een sentiment dat afbreuk doet aan de waardigheid van zowel de ‘lijdende’ als de ‘helpende’ persoon. De meeste mensen vinden het helemaal niet prettig om als zielig te worden afgeschilderd. Ze willen geen medelijden, maar begrip en steun. Stoïcijnen weten dat en daarom is virtuositeit voor hen het enige dat echt telt. Wat er in de wereld ook gebeurt, iedereen heeft altijd de mogelijkheid tot het maken van virtuoze keuzes. Het is dit vermogen waarin volgens de stoïcijnen de menselijke waardigheid ligt.

In de volksmond wordt een stoïcijn hierdoor vaak gezien als iemand die 'geen emoties' heeft. Een ijskonijn dat onbewogen toekijkt terwijl de wereld in brand staat. Niets is echter minder waar. Voor een stoïcijn draait het leven dus om virtuositeit (wijsheid, zelfbeheersing, moed en rechtvaardigheid), maar daarvoor moet u wel het onderscheid begrijpen tussen medelijden (empathie) en compassie. Hieronder leest u waarom een stoïcijn liever de helpende hand biedt dan meehuilt met de wolven. In de stoïcijnse psychologie maken we een scherp onderscheid tussen twee begrippen die we in het dagelijks leven vaak op één hoop gooien:

• Empathie (of medelijden): Dit is een affectieve toestand waarbij u de emotie van een ander overneemt. U ziet iemand lijden en gaat zelf ook lijden. Voor een stoïcijn is dit een 'passie', een emotie die uw ratio vertroebelt en uw veerkracht ondermijnt.
• Compassie: Dit is de altruïstische motivatie om de situatie van de ander te verbeteren. U herkent het lijden, maar laat u er niet door verlammen.

Een voorbeeld om dit te verduidelijken. Stel u voor: u zit in een vliegtuig naast een vriend met vliegangst. Hij is doodsbang. De empathische reactie: U neemt zijn angst over. U raakt zelf ook gespannen, krijgt zweethanden en bent aan het eind van de vlucht emotioneel uitgeput. Nu zitten er twee bange mensen in het vliegtuig; niemand is geholpen. De compassievolle reactie: U ziet zijn angst, maar blijft zelf kalm. Omdat u niet meegaat in de paniek, kunt u rationeel handelen: u houdt zijn hand vast, stelt hem gerust of haalt een glas water. Uw kalmte is zijn anker.

Medelijden of empathie kan u letterlijk uitputten. Empathische stress is een serieus risico. Als u de pijn van anderen op uw schouders neemt, bezwijkt u onder het gewicht. Ons brein is gebouwd om mee te voelen. Dankzij iets als spiegelneuronen kunnen we automatisch emoties van anderen herkennen en intern nabootsen. Dat is superhandig voor verbinding, maar het heeft een keerzijde: u kunt overbelast raken. Stoïcijnen en boeddhisten zijn het erover eens: om een ander echt te helpen, moet je je eigen mentale stabiliteit bewaken. Wetenschappelijk onderzoek bevestigt dit. Terwijl empathie de pijncentra in het brein activeert (wat leidt tot burn-out), activeert compassie juist gebieden die geassocieerd worden met positieve emoties en veerkracht. En laat er nu een meditatietechniek bestaan waarmee die compassie ook door een modern stoïcijn getraind kan worden. De zogenoemde metta-meditatie stamt uit het boeddhisme en is gericht op het ontwikkelen van onvoorwaardelijke liefde en compassie voor jezelf en anderen. Het is een oefening in actieve, openhartige betrokkenheid zonder dat je jezelf opbrandt.

Oefening: De metta-meditatie (Liefdevolle vriendelijkheid)

De stoïcijnse weg naar compassie loopt via een training die we ook in het boeddhisme terugvinden: de Metta-meditatie. Het doel is om onvoorwaardelijke welwillendheid te trainen voor alle levende wezens, zonder er iets voor terug te verwachten. Zoek een rustig plekje waar u ongestoord een poosje kunt zitten. U hoeft daarbij heus niet in een ingewikkelde lotushouding te klimmen; uw favoriete luie stoel volstaat. Het gaat om de intentie, niet om de acrobatiek. Doorloop vervolgens deze stappen:

1. Zelfcompassie: Begin met het toewensen van geluk, veiligheid en welzijn aan uzelf. Laat zelfkritiek los en herhaal: ‘Moge ik gelukkig zijn. Moge ik gezond zijn. Moge ik veilig zijn.". Dit is cruciaal, want empathische stress ontstaat vaak doordat u uzelf verwaarloost.’
2. De cirkel uitbreiden: Denk nu aan iemand die u dierbaar is en herhaal de wens.
   
3. De neutrale persoon: Denk aan de pakketbezorger of een willekeurige voorbijganger. Herhaal de wens ook voor hen.
4. De uitdaging: Denk aan iemand aan wie u een hekel hebt of met wie u een conflict hebt. Probeer ook voor hen oprecht te wensen: ‘Moge het goed met hem/haar gaan.’
   
5. De wereld: Laat de positieve energie tot slot uitstromen naar alle wezens op aarde.

De combinatie van metta-meditatie (liefdevolle vriendelijkheid) en moderne stoïcijnse filosofie is een interessante en krachtige methode om empathische stress te verzachten. Beide benaderingen richten zich op het cultiveren van een gezonde, veerkrachtige houding ten opzichte van het leed van anderen en van uzelf. De stoïcijnen begrepen dat dit een proces is. Het is logisch dat het makkelijker is om voor uw partner liefdevolle gevoelens op te wekken dan voor die vervelende buurman. Oefen daarom zonder oordeel over uzelf. Een 'virtuozer mens' worden is geen abstract concept; het is een vaardigheid die u zeker kunt trainen, maar die wel tijd kost. Door te kiezen voor compassie in plaats van verlammend medelijden, blijft u sterk genoeg om daadwerkelijk een verschil te maken. Uw hart wordt zachter, maar uw geest blijft onverstoorbaar.

Acceptatie en de kracht van wat u wel kunt veranderen

We leven in een illusie van controle. Als mens worden we geboren met een bepaalde genetische aanleg. We erven eigenschappen, neigingen en kwetsbaarheden die we niet zelf hebben gekozen. Ook de wereld om ons heen met haar chaos, onrechtvaardigheden en onvoorspelbaarheid ontsnapt grotendeels aan onze controle. We kunnen niet bepalen wie onze buren zijn, of onze baas een tiran blijkt te zijn. We kunnen niet zomaar onze gezondheid herstellen of de economie naar onze hand zetten. Toch is er één zekerheid die ons altijd bijblijft: de manier waarop we reageren op wat ons overkomt. Dit is de kern van het stoïcisme, een filosofie die al meer dan tweeduizend jaar mensen helpt om veerkrachtig en wijs te leven. In een tijdperk waarin we meer dan ooit het gevoel hebben dat de wereld ons overkomt, is deze boodschap relevanter dan ooit. Acceptatie is geen passiviteit, maar de sleutel tot ware vrijheid.

Het stoïcisme leert ons een fundamenteel onderscheid te maken tussen wat binnen onze controle ligt en wat daarbuiten ligt. De beroemde (beruchte) stoïcijnse dichotomie van controle. Epictetus, vatte dit samen in zijn Handboekje:

Sommige dingen staan in onze macht, andere niet. In onze macht liggen oordeel, streven, verlangen, afkeer, kortom, alles wat ons eigen handelen is. Niet in onze macht liggen ons lichaam, onze bezittingen, onze reputatie, onze ambten, kortom, alles wat niet het resultaat is van ons eigen handelen.

Dit klinkt eenvoudig, maar de uitdaging ligt in de toepassing. Hoe vaak ervaren we niet frustratie, woede of angst over dingen die we eigenlijk niet kunnen veranderen? De file waarin je staat, de drukte in de supermarkt, de onredelijkheid van een collega, al deze situaties zijn neutraal tot we ze een betekenis geven.

Stel, u staat in de file op weg naar een belangrijk sollicitatiegesprek. U hebt haast, u bent gestrest, en de minuten tikken weg. De eerste reactie is vaak frustratie: "Waarom nu? Dit had niet mogen gebeuren!" Maar wat schiet u hiermee op? De file lost niet op door u ergernis. Integendeel: uw frustratie voegt alleen maar extra spanning toe aan een al stressvolle situatie.

De stoïcijnse benadering is radicaal anders. In plaats van te vechten tegen de realiteit, vraagt u uzelf af: "Wat kan ik hier nu mee doen?"

• Acceptatie: Erken dat de file een feit is. U kunt er niets aan veranderen.

• Actie: Gebruik de tijd nuttig. Luister naar een podcast, oefen mentaal uw sollicitatiegesprek, of geniet gewoon van een moment van rust.

• Perspectief: Misschien is deze vertraging wel een zegen. Het dwingt u om te vertragen, adem te halen, en uw zenuwen te kalmeren voordat u het gesprek in gaat.

Door uw focus te verleggen van wat u niet kunt controleren (de file) naar wat u wel kunt controleren (uw reactie erop), wint u niet alleen tijd, maar ook innerlijke rust. Een ander alledaags en heel herkenbaar voorbeeld: De supermarkt als spiegel van uw keuzevrijheid. U bent moe na een lange werkdag en wilt snel boodschappen doen. De supermarkt is druk, de rijen bij de kassa zijn lang en u ziet dat de ene rij sneller lijkt te gaan dan de andere. U kiest een rij, maar al snel blijkt dat de persoon voor u een heleboel artikelen zonder prijslabel heeft. Uw ergernis groeit. Wat doet u?

• Reageren op autopilot: Zuchten, oogrollen, misschien zelfs hardop mopperen. Dit verergert alleen maar uw eigen gemoedstoestand.

• Stoïcijnse benadering: Accepteer dat u een keuze hebt gemaakt en dat de uitkomst niet ideaal is. Maar bedenk ook: had u echte controle over deze situatie? Nee. De enige controle die u hebt, is hoe u omgaat met de vertraging. U kunt besluiten om geduldig te wachten, een gesprekje aan te knopen met iemand in de rij, of u te concentreren op uw ademhaling.

Het mooie is: hoe vaker u deze keuze maakt, hoe natuurlijker het wordt. Acceptatie is als een spier die u traint. Hoe vaker u hem gebruikt, hoe sterker u wordt.

Een veelvoorkomend misverstand over stoïcisme is dat het zou pleiten voor berusting, voor het simpelweg ondergaan van wat het leven je brengt. Niets is minder waar. Acceptatie in stoïcijnse zin betekent niet dat je je neerlegt bij onrecht of ongeluk. Stoïcijnse acceptatie is allesbehalve passiviteit. Het betekent dat je je energie richt op wat je wel kunt veranderen, in plaats van te vechten tegen wat onvermijdelijk is. Laten we eens kijken naar het verschil tussen berusting en stoïcijnse acceptatie.

Berusting	Stoïcijnse Acceptatie
"Ik kan er toch niets aan doen, dus waarom moeite doen?"	"Ik kan de situatie niet veranderen, maar ik kan wel bepalen hoe ik ermee omga."
Passief, zonder actie.	Actief, met focus op wat binnen uw macht ligt.
Leidt vaak tot apathie.	Leidt tot veerkracht en creativiteit.

Een stoïcijn aanvaardt dat hij ziek kan worden, maar doet wel alles wat in zijn vermogen ligt om gezond te blijven. Hij aanvaardt dat zijn baas onredelijk kan zijn, maar zoekt wel naar manieren om zijn eigen werkervaring te verbeteren of dat nu betekent dat hij zijn houding aanpast, op zoek gaat naar een nieuwe baan, of leert om grenzen te stellen.

Hoe brengt u deze principes in de praktijk? Hier zijn drie concrete oefeningen die u kunt toepassen:

1. De "Dichotomie van controle-vraag”

Wanneer u merkt dat u gefrustreerd of angstig bent, stel uzelf dan de volgende vraag:
"Ligt dit binnen mijn controle?"

• Ja? Dan is er actie mogelijk. Bedenk wat u kunt doen en doe het.

• Nee? Dan is acceptatie de enige rationele keuze. Besteed geen energie aan iets wat u toch niet kunt veranderen.

2. Het Dagelijkse Reflectiemoment

Neem aan het einde van de dag vijf minuten om terug te blikken:

• Waar heb ik me vandaag over geërgerd?

• Was dat binnen mijn controle?

• Hoe had ik anders kunnen reageren?

Deze eenvoudige oefening helpt u om patronen te herkennen en geleidelijk uw reacties te verbeteren.

3. De "Amor Fati"-Houding

Amor fati,  "bemin uw lot",  is een van de meest krachtige stoïcijnse concepten. Het betekent niet dat je moet genieten van tegenslag, maar wel dat je leert om de uitdagingen die het leven je brengt te omarmen als kansen om te groeien. Vraag uzelf af:
"Hoe kan deze situatie me sterker maken?"
"Wat kan ik hiervan leren?"

In een wereld waarin we constant worden bestookt met boodschappen over zelfbeheersing en succes, kan acceptatie soms voelen als opgeven.Ons wordt geleerd dat we alles kunnen bereiken als we maar hard genoeg ons best doen. Maar deze houding kan ook leiden tot uitputting en teleurstelling, omdat we onszelf de schuld geven van dingen die we niet kunnen controleren. Het modern stoïcisme biedt een tegenwicht. Het leert ons dat ware kracht niet ligt in het controleren van de buitenwereld, maar in het beheersen van onze innerlijke wereld. Door te accepteren wat we niet kunnen veranderen, maken we ruimte voor wat we wel kunnen veranderen: onze gedachten, onze acties, en uiteindelijk ons leven.

De grootste les van het stoïcisme is misschien wel deze: vrijheid begint met acceptatie. Niet de vrijheid om te doen wat je wilt, maar de vrijheid om niet langer gevangen te zitten in je eigen weerstand tegen de realiteit. Wanneer u leert om te aanvaarden wat u niet kunt veranderen, ontdekt u dat u meer controle hebt dan u dacht, niet over de wereld, maar over uzelf.

Dus de volgende keer dat u in de file staat, in de drukte van de supermarkt, of geconfronteerd wordt met een onredelijke situatie, vraag uzelf dan af: "Wat kan ik hier nu mee doen?" De antwoorden zullen u misschien verrassen.

De pneuma meditatie

 De meditaties die we vandaag de dag gebruiken zijn afkomstig uit het hindoeïsme en boeddhisme, maar ook de stoïcijnen kenden een aantal technieken die verdacht veel op de veel bekendere meditaties uit India en China lijken. Het stoïcisme is ontstaan in de Hellenistische periode. Een periode waarin de Griekse cultuur zich door de veroveringen van Alexander de Grote uitstrekte tot het huidige Pakistan en India. Het is helemaal niet zo gek dat er een uitwisseling ontstond tussen de hindoeïstische/boeddhistische cultuur van het Oosten en de Griekse cultuur. Er bestaan dan ook veel overeenkomsten tussen hun filosofische denkbeelden en technieken. De Oosterse meditatietechnieken zijn blijven bestaan, de stoïcijnse technieken zijn met de komst van het christendom grotendeels verloren gegaan. Van de stoïcijnse meditatietechnieken zijn dan ook slechts een paar fragmenten bewaard gebleven. Terwijl de opkomst van het christendom een einde maakte aan de antieke filosofie, bleven in het Oosten de filosofisch/religieuze stromingen groeien. Bij gebrek aan authentieke stoïcijnse bronnen zal ik dan ook regelmatig een beroep doen op boeddhistische technieken waarvan ik denk dat ze goed passen binnen een moderne stoïcijnse praktijk.

Meditatie heeft dus niets met mystiek of religie te maken. Het is eigenlijk niets meer dan een krachtige methode waarmee u uw gedachten onder controle kunt leren te krijgen. Voordat ik leerde mediteren dacht ik dat ik de absoluut heerser was van mijn bestaan. Ik was de dictator van mijn bewegingen en gedachten en bepaalde alles wat er gebeurde. Na mijn eerste meditatielesje had ik door dat daar geen barst van klopte. Ondanks al die universitaire studies die ik had gevolgd, al die boeken die ik had gelezen, wist ik zo goed als niets over mijn eigen geest en had ik er al helemaal geen controle over. Ik was niet de dictator van mijn geest, ik was nog niet eens de portier. Het enige wat er tijdens die les van me gevraagd werd was dat ik bij de ingang van mijn lichaam, mijn neusgaten, moest gaan staan en moest gaan kijken naar de ademteugen die naar binnen en buiten gingen. Ik was een waardeloze portier en verliet al binnen een minuut mijn post. Het lukte me niet om langer dan een minuut mijn aandacht bij zoiets simpels als mijn ademhaling te houden. Het was een nogal ontnuchterende ervaring.

Ook u leeft waarschijnlijk in de overtuiging dat u de baas bent over uw eigen lichaam. Als u de oefening van de pneumameditatie gaat doen zult u er waarschijnlijk al snel achter komen dat dat niet het geval is. Het is voor een stoïcijn echter essentieel om die controle wel te verkrijgen. Zonder een behoorlijke controle over uw denken en doen kunt u nooit een gelukkig en virtuoos leven leiden. Dat u daarvoor aan het boeddhisme ontleende oefeningen moet doen, doet daar niet aan af. Wat maakt het tenslotte uit waar een oefeningen van afkomstig is, als het maar werkt. Stoïcijnen doen daar niet moeilijk over en zijn zeker niet eenkennig. Bovendien heeft het boeddhisme veel overeenkomsten met zowel het oude als het moderne stoïcisme. Nu u kennis heeft gemaakt met de twee basismeditaties van de  gerichte aandacht en open monitoring is het tijd om ook een specifieke meditatietechniek te gaan onderzoeken. Laten we daarom zo snel mogelijk een begin maken met de stoïcijnse oefening van de pneuma-meditatie.

Oefening: De pneuma-meditatie

Eén van die meditatietechnieken is de zogenaamde ademhalingsmeditatie. Dit is de bekendste versie uit de familie van de gerichte aandachtsmeditaties. Om er een stoïcijns tintje aan te geven noem ik hem de ‘pneumameditatie’ naar het Griekse woord voor adem. Het is een eenvoudige techniek die u altijd en overal kunt toepassen. Uw adem heeft u tenslotte altijd bij de hand.

Ga ergens zitten. Dat hoeft niet per se traditioneel in lotushouding of kleermakerszit op de vloer te zijn, het mag ook gewoon in uw luie stoel. Probeer zo rechtop mogelijk te gaan zitten, als u achterover leunt of gaat liggen, denkt uw brein dat u zich gaat ontspannen en valt u misschien zelfs in slaap. Meditatie is zeker niet bedoeld als ontspanning, het kan zelfs een aardige inspanning vergen. Wees u bewust van waar en hoe u zit. Voel het kussen en de rugleuning van uw stoel. Voel of uw spieren ontspannen of juist gespannen zijn. Misschien hebt u wel een pijntje in uw rug of nek. Wordt u vervolgens bewust van wat u om u heen ziet en hoort. Misschien hoort u een klok tikken of het geruis van het verkeer op straat. Richt vervolgens uw aandacht naar binnen en wordt u bewust van de emoties die u hebt. Voelt u zich rustig of juist een beetje opgejaagd, verdrietig of tevreden. Constateer dat het er is, maar laat het gewoon zijn wat het is. U hoeft er niets mee te doen, dat u zich er bewust van bent is voldoende. Kijk daarna naar uw gedachten. Denkt u aan iets specifieks of is uw brein bij gebrek aan afleiding aan het apenkooien geslagen en denkt u aan van alles en nog wat? Doe er nog helemaal niets mee, laat alles gewoon zoals het is.

Doe vervolgens uw ogen dicht en richt uw aandacht op de adem die uw neusgaten in en uit gaat. Doe verder helemaal niets. Probeer uw adem niet te beheersen. Laat uw adem gewoon zo natuurlijk mogelijk komen en gaan. Observeer gewoon hoe alles op dit moment werkelijk is, wat het ook moge zijn. Wees u ervan bewust dat uw adem binnenstroomt en wees u er van bewust dat uw adem naar buiten gaat. Het is onvermijdelijk dat uw gedachten gaan afdwalen naar herinneringen en fantasieën. Dat is niet erg, constateer dat uw aandacht van uw ademhaling is afgedwaald en richt die aandacht vervolgens weer op uw ademhaling.

Begin iedere uitademing te tellen en ga daarmee door tot het getal tien. Als u bij de tien bent, begint u weer opnieuw. Na dit vijf keer te hebben gedaan, gaat u de inademingen tellen. Opnieuw vijf keer tot tien. Hou dit in het begin zo’n tien minuten vol en breid dit na verloop van tijd uit tot zo’n twintig minuten. U gaat dan eerst zes ronden van tien in- en uitademingen tellen en breid dit uit tot u uiteindelijk ongeveer twintig minuten bezig bent.

Eenvoudig, niet waar? U zult al gauw merken dat het helemaal niet zo makkelijk is als het lijkt. Uw brein wil zich niet laten dwingen. Het zal onmiddellijk met allerlei gedachten komen. U moet straks nog naar de winkel om aardappelen en melk te kopen, en o ja, u zou Johan nog bellen. Verdorie: bij welk getal zat ik ook alweer? Word niet boos als u merkt dat u met allerlei gedachtenspinsels bezig bent, begin gewoon weer opnieuw met tellen en laat uw gedachten voor wat ze zijn. U zult merken dat uw brein ook dat niet pikt. Het houdt er niet van om in het gareel gedwongen te worden. U begint nu jeuk te krijgen aan uw grote teen of u krijgt het gevoel dat er een spin langs uw ruggengraat wandelt. Probeer ook deze trucjes van uw brein te negeren. Ga gewoon verder met tellen.

Voor de goede orde: als u uw energie gebruikt om geduldig van moment tot moment uw aandacht bij uw ademhaling te houden, dan doet u de oefening goed. Uw aandacht zal gegarandeerd afdwalen. Breng uw aandacht telkens weer terug naar uw adem zonder uzelf op uw kop te geven. Doe deze oefening iedere dag. Het kost weinig tijd en kan zelfs een rustpunt in uw verder ongetwijfeld nogal hectisch bestaan gaan vormen. Als u deze oefening dagelijks blijft doen, zult u al na een paar weken merken dat u uw brein wat beter onder controle krijgt. En die controle daar is het ons met deze oefening om te doen. U moet uw denken leren beheersen, omdat het immers dat denken is dat bepaalt welke emoties u krijgt.

Als u uw sensaties objectief observeert zal het u al snel opvallen hoe tomeloos en ongedurig uw geest is. Zelfs als u zich concentreert op een zo eenvoudige en duidelijke sensatie als het in- en uitademen houdt uw geest dat meestal niet langer dan een paar seconden vol voordat hij afdwaalt naar allerlei gedachten, herinneringen en dromen. Dat is volkomen normaal. Het is voorlopig al genoeg dat u zich daar bewust van bent. Als de pneumameditatie u er eenmaal aan gewend heeft om uw ademhaling te observeren kunt u er een gewoonte van maken om ook aandacht te gaan besteden aan andere sensaties in uw lichaam. Dit wordt wel ‘de bladeren in de beek meditatie’ genoemd. U zit tijdens uw meditatie als het ware aan de rand van een beek en ziet van alles voorbij drijven.

U zult ondertussen wel opgemerkt hebben dat uw denken en emoties nauw verweven zijn met allerlei lichamelijke gevoelens. De oefening van de bodyscan heeft u daar al attent op gemaakt. Tussen u en de wereld staan altijd lichamelijke sensaties. U reageert niet op gebeurtenissen in de buitenwereld maar op sensaties in uw lichaam. Het is de informatie die uw zintuigen u gegeven in samenhang met de pre-emoties die uw reptielenbrein daaraan verbinden die u dingen uit de buitenwereld doen opmerken. Het is vervolgens aan u om te bepalen wat u met die sensaties gaat doen. Let daarom extra nauwlettend op de sensaties die u hebt. Bent u warm of juist een beetje koud? Voelt u ergens pijn of jeuk? En wat voor emoties hebt u op dit moment? Bent u ongeduldig en onrustig of juist heel ontspannen en kalm? Wat voor gedachten, herinneringen en fantasieën komen er voorbij drijven? Wees attent en houdt uzelf constant in de gaten.

Stoïcijnse meditatie

Meditatie is een prima methode om u er alvast een beetje in te trainen om u bewust te worden van uw gevoelens en gedachten. Dit is essentieel om ze beter onder controle te krijgen. Ondanks de populariteit van dingen als mindfulness en yoga wordt meditatie toch nog vaak met zweverigheid geassocieerd. Dat is geheel onterecht. Meditatie heeft niets esoterisch of religieus, het is gewoon een heel aardse oefening waarmee u kunt leren uw brein een beetje te temmen. Hoe beter u dat kunt, hoe minder vaak het voor komt dat allerlei vervelende denkgewoonten zomaar met u op de loop gaan.

Uw geest kan uw grootste vriend en tegelijkertijd uw ergste vijand zijn. Wanneer u voortdurend het verleden herkauwt en anticipeert op toekomstige kwellingen en de gebaande automatische patronen van uw denken niet beheerst, dreigt u zelfs uw levensvreugde kwijt te raken. Voor virtuositeit blijft dan helemaal geen ruimte meer over. Meditatie is een vorm van training van uw geest die van onschatbare waarde kan zijn om u te helpen een virtuoos en gelukkig leven te leiden. 

We gaan er onbewust vanuit dat wij zijn zoals we zijn en dat we niet kunnen veranderen. Nog niet zo lang geleden was het binnen de neurowetenschappen zelfs de heersende opvatting dat onze hersenen en de verbindingen daarbinnen vastliggen. Onze ervaringen zouden geen enkele invloed hebben op die verbindingen. U bent wat u bent en kunt daar verder niets aan doen. Tegenwoordig heeft de wetenschap het echter over ‘neuroplasticiteit’, een term die weerspiegelt dat ons brein voortdurend evolueert op basis van nieuwe ervaringen. Uw hersenen kunnen uw hele leven lang nieuwe neuronen en verbindingen aanmaken. Het kan door specifieke training ingrijpend veranderen. Denk bijvoorbeeld aan het leren spelen van een muziekinstrument of het leren van een nieuwe taal.

Hetzelfde geldt voor hoe u omgaat met de tegenslagen en andere gebeurtenissen in uw leven. Net zoals u uw lichaam kunt trainen om beter te worden in de een of andere sport kunt u ook uw geest leren om virtuoser te worden. Meditatie is bij uitstek de manier om uw geest te trainen. Meditatie maakt dat u vertrouwd raakt met een nieuwe manier van bewustzijn, u leert uw gedachten beter te beheersen en de wereld bewuster waar te nemen. U hoeft heus geen boeddhistisch monnik te worden om dit mogelijk te maken. Twintig minuten dagelijkse oefening zijn al genoeg om de effecten van meditatie te merken.

Meditatie is een verzamelnaam voor de verschillende manieren waarop u uw brein kunt trainen. Er bestaan enorm veel verschillende meditatievormen. Zo heb je bijvoorbeeld naast de bekende mindfulness-meditatie de vipassana-meditatie (inzichtmeditatie), zen-meditatie (gewoon zitten), de metta-meditatie (liefdevolle aandachtsmeditatie), de mantra-meditatie (herhalen van een woord) , de yantra-meditatie (visuele meditatie) en de transcendentale meditatie. En dit zijn alleen de meest bekende soorten. In wezen zijn al die vormen terug te voeren op drie basisvormen: de gerichte aandachtsmeditatie, de open monitoring meditatie en de aanwezigheidsmeditatie. Bij de gerichte aandachtsmeditatie richt u uw aandacht op een object, bij de open monitoring meditatie op wat u ziet, hoort, denkt en voelt en bij de aanwezigheidsmeditatie op uw bewustzijn. De laatste is een meditatie voor gevorderden waarbij u zich richt op het u bewust zijn van uzelf, uw emoties, uw percepties, uw gedachten maar ook op de wereld om u heen en uw plaats daarin.

Meditatie is als sport maar dan voor uw brein. Net zoals er veel verschillende soorten sport bestaan, bestaan er ook verschillende manieren waarop u uw brein kan trainen. Net als bij sport kunt u ook verschillende soorten van meditatie beoefenen op verschillende niveaus. Het is niets meer dan een eenvoudige manier om uw hersenen te trainen. De belangrijkste basis meditaties kunnen in slechts drie simpele stappen worden beoefend:

Basis Meditaties

Meditatie is dus een serie technieken die u kunnen helpen om uw hersenen te trainen. Ze zijn dan ook bij uitstek geschikt en misschien zelfs onontbeerlijk om u te ondersteunen bij uw stoïcijnse praktijk. De  technieken zijn eenvoudig door iedereen aan te leren ongeacht leeftijd, levensstijl of religie. Er bestaan enorm veel verschillende vormen van meditatie maar de meeste vallen terug te voeren op genoemde drie basismeditaties: de gerichte aandachtsmeditatie, de open monitoring meditatie en de aanwezigheidsmeditatie. Bij de laatste probeert u een diepe vorm van puur bewustzijn te bereiken. Dit is een meditatietechniek voor gevorderden. Laten we daarom beginnen met de twee andere.

De gerichte aandachtsmeditatie:

1. Zoek een rustig plekje en ga daar in een comfortabele houding zitten. Het liefst met een rechte rug, maar zelfs liggend is het goed. Stel een timer op twintig minuten.

2. Focus uw aandacht op een object dat kan een kaars zijn, uw ademhaling of gewoon een vlek op de muur. Het doet er niet toe. Merkt u dat u afdwaalt in gedachten? Schud die gedachten los en ga weer terug naar het object of de prikkels. 

3. Richt uw aandacht zo’n twintig minuten lang op dat object of op de prikkels om u heen.

De open monitoring meditatie:

1. Zoek een fijne plek in uw tuin, een park of gewoon bij een raam in uw huis. Stel een timer in op twintig minuten en sluit uw ogen.

2. Doe het tegendeel van de vorige meditatie en stel uw geest open voor alle prikkels om u heen zonder daar verder over na te denken. Begin met aandachtig te luisteren: wat hoort u allemaal? Gebruik ook uw neus: ruikt u iets en wat is dat dan? Besteed ook aandacht aan interne prikkels: Wat voelt u: kriebelt er iets of heeft u pijn in uw teen? Waaraan denkt u? Welke herinneringen en emoties flitsen er door uw hoofd?

3. Laat uw gedachten en gevoelens vrij vloeien, maar probeer er niet dieper op in te gaan. Observeer ze en laat ze gewoon passeren. Laat u zich toch door uw gedachten meeslepen, laat die dan los en observeer de prikkels in het hier en nu.

Doe deze oefeningen afwisselend elke dag. Dat is alles, moeilijker wordt het niet. U kunt nu mediteren. U zult al snel merken dat de techniek heel simpel is, maar dat de praktijk toch wat weerbarstiger is. Uw gedachten zullen al gauw met u op de loop gaan en voor u het weet laat u zich bij de gerichte aandachtsmeditatie meevoeren met de een of andere gedachtentrein. Of u merkt tijdens de open monitoring meditatie dat u niet langer de observator van uw gedachten en gevoelens bent maar het leidend/lijdend voorwerp. Laat u daar niet door ontmoedigen. Het is volstrekt normaal. Het feit dat het u opvalt is al een teken dat u op de goede weg bent. Na een aantal weken zult u merken dat het makkelijker wordt om uw concentratie vast te houden. En na nog wat meer tijd zult u ook gaan merken dat u meer grip op uw gedachten en gevoelens begint te krijgen. En dat is precies waar u het voor doet.

De logos als universeel kwantumveld: Een modern stoïcijnse interpretatie van de kwantummechanica

 In de moderne natuurkunde wordt koortsachtig gezocht naar een "theory of everything". Deze zoektocht is niet alleen een wetenschappelijk streven, maar ook een filosofische en spirituele onderneming. In de klassieke oudheid zochten de stoïcijnen ook al naar een principe dat het universum verbindt en ordent. Zij noemden dat: de ‘logos’. Deze rationele, goddelijke kracht doordringt alles en zorgt voor een harmonieuze kosmische orde. Vandaag de dag biedt de kwantummechanica een verrassend moderne echo van dit idee. Met concepten als kwantumverstrengeling, non-lokaliteit en de universele golffunctie lijkt de natuurkunde te suggereren dat het universum fundamenteel verbonden is op een manier die de stoïcijnse visie op de werkelijkheid weerspiegelt, maar dan met een wiskundige en empirische onderbouwing.

In dit artikel verkennen we hoe de logos, het centrale concept in de stoïcijnse metafysica, geïnterpreteerd kan worden in het licht van de kwantummechanica. We zullen zien dat de logos niet alleen een abstract filosofisch idee is, maar ook een bruikbaar concept om de non-lokale, gecorreleerde aard van de kwantumwereld te begrijpen. Dit biedt niet alleen een nieuwe kijk op de natuurkunde, maar ook op hoe we onze plaats in het universum kunnen begrijpen als onderling verbonden, rationele wezens in een kosmische orde.

Laten we proberen iets meer duidelijkheid te krijgen over die rare wereld van de kwantummechanica. Met de nadruk op ‘iets’ want helemaal begrijpelijk en helder zal het zeker niet worden. Kwantummechanica is de tak van de natuurkunde die beschrijft hoe de allerkleinste bouwstenen van de werkelijkheid zich gedragen, denk aan elektronen, fotonen en atomen. Laten we beginnen met een overzicht van de belangrijkste inzichten van die kwantummechanica. Veel van die inzichten zijn raar en soms zelfs absurd, maar vergeet niet, al die rariteiten zijn onomstotelijk vastgesteld als de realiteit. Hoewel het vreemd overkomt, vormt kwantummechanica de basis van veel moderne technologie: van smartphones, halfgeleiders en lasers tot MRI-scanners en zelfs de computer waarop u dit leest. Laten we een paar kernideeën bekijken:

• Deeltjes zijn ook golven
  In de kwantumwereld gedraagt iets zich niet óf als een deeltje óf als een golf, maar als allebei tegelijk. Dit heet golf-deeltje-dualiteit. Uit het beroemde dubbele spleet experiment blijkt dat de manier waarop je meet bepaalt wat je te zien krijgt: een golf of een deeltje.

• Onzekerheid is fundamenteel
  Volgens het onzekerheidsprincipe van Werner Heisenberg kun je bepaalde eigenschappen (zoals positie en snelheid) nooit tegelijk exact weten. Dat ligt niet aan de meetmethode, het zit in de natuur zelf.

• Superpositie
  Een systeem kan in meerdere toestanden tegelijk zijn, totdat je meet. Pas bij observatie “kiest” het systeem een uitkomst. Dit idee wordt vaak geïllustreerd met Schrödingers kat. U weet wel, die kat die tegelijkertijd levend en dood is.

• Kans in plaats van zekerheid
  Kwantummechanica voorspelt geen exacte uitkomsten, maar kansen. Het vertelt je hoe waarschijnlijk iets is, niet wat er precies zal gebeuren.

• Verstrengeling (entanglement)
  Twee deeltjes kunnen zo met elkaar verbonden raken dat wat je met het ene doet, direct invloed heeft op het andere, zelfs als ze ver uit elkaar zijn. En met ver bedoelen ze ook de andere kant van het universum. Albert Einstein noemde dit ooit “spooky action at a distance”.

• Non-lokaliteit
  Non-lokaliteit betekent dat de toestand van een deeltje niet lokaal bepaald wordt door zijn directe omgeving, maar door de toestand van het hele systeem, zelfs als dat systeem zich uitstrekt over het hele universum. Dit suggereert dat de werkelijkheid fundamenteel niet-lokaal is: alles is met alles verbonden op een dieper niveau dan ruimte en tijd.

Dit klinkt krankzinnig en totaal in strijd met hoe we de wereld ervaren, maar besef wel dat van al die idioterie wetenschappelijk is vastgesteld dat het conform de werkelijkheid is. In de kwantummechanica draait alles om de zogenoemde golffunctie. Met zo’n golffunctie wordt de toestand van ongeacht welk systeem in de werkelijkheid (van atomen tot het universum zelf) beschreven. Deze golffunctie geeft de kansverdeling van alle mogelijke meetresultaten. De golffunctie (ψ) beschrijft dus de toestand van een systeem. Het geeft niet direct de positie of snelheid van een deeltje aan, maar wel de kansverdeling van mogelijke meetresultaten. Bijvoorbeeld: als je de golffunctie van een elektron kent, kun je berekenen hoe groot de kans is dat het elektron op een bepaalde plek wordt gevonden.

Kwantumverstrengeling is het fenomeen waarbij twee of meer deeltjes zo met elkaar verbonden zijn dat de toestand van het ene deeltje direct invloed heeft op de toestand van het andere, ongeacht de afstand tussen hen. Dit lijkt in te druisen tegen de klassieke intuïtie (Einstein noemde het zoals we zagen "spooky action at a distance"), maar het is experimenteel bevestigd. Stel je bijvoorbeeld voor dat je twee verstrengelde deeltjes hebt. Als je de spin (een kwantumeigenschap) van het ene deeltje meet, weet je meteen wat de spin van het andere deeltje is, zelfs als ze lichtjaren uit elkaar zijn. Let wel, voordat je de meting verricht heeft dat deeltje nog helemaal geen spin, het verkeert in een superpositie van mogelijke spin. Zodra je de meting bij het ene deeltje uitvoert en dat deeltje een definitieve spin krijgt (de golffunctie van mogelijke spintoestanden stort in zoals ze dat noemen), weet ook het andere deeltje aan de andere kant van het universum wat voor spin het moet hebben. Dat klinkt ongeloofwaardig. Einstein had toch aangetoond dat niets sneller is dan de lichtsnelheid? Toch is het experimenteel bevestigd en vormt het de basis voor nieuwe technologieën zoals kwantumcomputers en kwantumcryptografie.

Wanneer we het concept van de golffunctie en de verstrengeling toepassen op het hele universum, kunnen we spreken van een universele golffunctie, een wiskundige beschrijving van alle mogelijke toestanden van het universum. Die golffunctie van het universum (ψ_universum) beschrijft letterlijk alles, inclusief alle deeltjes, velden en zelfs de ruimtetijd zelf. Deze universele golffunctie impliceert dat het universum niet kan worden opgedeeld in onafhankelijke, geïsoleerde delen. Alles is met alles verbonden, en elke lokale gebeurtenis heeft potentieel invloed op het hele universum. Dit is een radicaal holistisch wereldbeeld, dat sterk contrasteert met het klassieke, reductionistische beeld van de werkelijkheid.

Als het universum als één golffunctie kan worden beschouwd, dan zijn alle deeltjes in het universum fundamenteel met elkaar verbonden via deze golffunctie. Verstrengeling is dan geen "speciale" toestand, maar een natuurlijk gevolg van het feit dat alles deel uitmaakt van dezelfde kwantumtoestand. Stel je voor dat het universum een groot, ingewikkeld web is. Als je aan één draad trekt (een meting doet), voel je de trillingen overal in het web. Zo werkt verstrengeling ook: een meting aan het ene deeltje beïnvloedt direct de toestand van het andere, omdat ze allebei deel uitmaken van hetzelfde "web" (de universele golffunctie). Als het universum echt als één golffunctie valt te beschouwen (en daar lijkt alles op te wijzen), dan is de werkelijkheid fundamenteel kwantummechanisch en niet klassiek (zoals we het in het dagelijks leven ervaren). Dit betekent dat de werkelijkheid fundamenteel één en ondeelbaar is (holisme). Individuele objecten en gebeurtenissen zijn slechts lokale manifestaties van een groter, verbonden geheel. Hoewel de kwantummechanica fundamentele willekeur introduceert (bijvoorbeeld bij het instorten van de golffunctie), suggereert de universele golffunctie ook een diepere vorm van determinisme, alles is verbonden en beïnvloedt elkaar. Als de werkelijkheid non-lokaal is, zijn ruimte en tijd misschien niet fundamenteel, maar eerder "emergente" verschijnselen die voortkomen uit een diepere, verbonden laag van de werkelijkheid.

Maar wat heeft dat te maken met het stoïcisme, zult u zich wel afvragen. Nou, de fysische realiteit van de kwantummechanica heeft opvallende parallellen met de oude stoïcijnse metafysica. U kunt daarbij aan het concept van de logos denken. Voor de stoïcijnen was de logos het rationele principe dat het universum doordringt en ordent. Het is de "redelijke wet" die alles verbindt en zorgt voor een harmonieuze kosmische orde. De logos is immanent, het is aanwezig in alles, van de kleinste deeltjes tot de grootste sterrenstelsels. Het is ook de bron van de menselijke rede, wat betekent dat we als rationele wezens deel uitmaken van deze kosmische orde. De logos is niet alleen een abstract concept, maar ook een praktische gids voor hoe we moeten leven. Door ons te richten op wat in onze controle ligt (onze gedachten en acties) en te accepteren wat daarbuiten valt, kunnen we in harmonie leven met de kosmische orde.

In het licht van de kwantummechanica kunnen we de logos herinterpreteren als een kwantumveld, een fundamenteel, principe dat alles in het universum met elkaar verbindt. Net zoals de universele golffunctie alle deeltjes en gebeurtenissen met elkaar verbindt, zo doordringt de logos alles en zorgt het voor een diepe, onderlinge verbondenheid. Beide benadrukken een orde en structuur die ten grondslag ligt aan de schijnbare chaos van de werkelijkheid. Net zoals de logos immanent is (aanwezig in alles), zo is de universele golffunctie een beschrijving van het hele universum, inclusief alle deeltjes en velden. Net zoals verstrengelde deeltjes direct met elkaar verbonden zijn, zo verbindt de logos alle wezens en gebeurtenissen in het universum. De logos is rationeel, en de kwantummechanica is de meest succesvolle en precieze wetenschappelijke theorie ooit ontwikkeld. Het maakt ongelooflijk precieze voorspellingen over hoe de natuur zich volgens de rationele ‘wetten’ van de kwantummechanica ontplooit.

Deze herinterpretatie van de logos als kwantumveld heeft diepgaande implicaties voor hoe we het stoïcisme vandaag de dag kunnen toepassen. Als alles met alles verbonden is, zoals de kwantummechanica suggereert, dan is het stoïcijnse idee van kosmopolitisme (dat we allemaal wereldburgers zijn of eigenlijk zelfs burgers van het universum) niet alleen een ethisch ideaal, maar ook een fundamentele waarheid over de werkelijkheid. Dit moedigt ons aan om met compassie en respect voor alle levende bewuste wezens te leven, wetende dat we allemaal deel uitmaken van hetzelfde kosmische geheel. Het stoïcijnse principe van ‘amor fati' (liefde voor het lot) krijgt een nieuwe dimensie in het licht van de kwantummechanica. Als alles met alles verbonden is, dan zijn zelfs de meest schijnbaar willekeurige gebeurtenissen deel van een groter, kosmisch patroon. Dit moedigt ons aan om niet alleen te accepteren wat buiten onze controle ligt, maar ook om vertrouwen te hebben in de onderlinge verbondenheid van alle dingen. De logos als kwantumveld benadrukt het belang van rationaliteit en wetenschappelijk onderzoek. Net zoals de stoïcijnen de rede als een goddelijk geschenk zagen, zo kunnen we de kwantummechanica zien als een moderne uiting van de logos, een manier om de diepste structuur van de werkelijkheid te begrijpen.

Er zijn, zoals gebruikelijk in het stoïcisme, zelfs praktische oefeningen te verzinnen die aansluiten bij het idee dat logos en universele verstrengeling:

• Meditatie en visualisatie: Net zoals je in de stoïcijnse praktijk je voorstelt dat je deel uitmaakt van een groter geheel, kun je meditaties doen waarbij je je bewust wordt van de verbondenheid van alles, geïnspireerd door de kwantummechanica.

• Reflectie op causaliteit: Overdenk hoe je acties niet alleen lokale gevolgen hebben, maar ook deel uitmaken van een groter, kosmisch patroon. Dit kan je helpen om verantwoordelijker en bewuster te leven.

De kwantummechanica biedt zo een moderne, wetenschappelijke echo van het stoïcijnse idee van de logos. Beide benadrukken een fundamentele verbondenheid en orde in het universum, en beide moedigen ons aan om ons leven in harmonie met deze orde te leven. Door de logos te interpreteren als een kwantumveld, kunnen we een nieuwe synthese vinden tussen oude wijsheid en moderne wetenschap, een synthese die ons helpt om niet alleen de werkelijkheid beter te begrijpen, maar ook om wijzer en compassievoller te leven.

In een tijd waarin wetenschap en spiritualiteit vaak als gescheiden domeinen worden gezien, biedt deze interpretatie een manier om ze te verenigen. Het herinnert ons eraan dat de zoektocht naar wijsheid en begrip een eeuwenoude, universele onderneming is, een onderneming die ons verbindt met de grootste denkers van het verleden en de meest vooruitstrevende wetenschappers van vandaag.