Kunt u de werkelijkheid anders waarnemen dan u gewoonlijk doet en wat heeft dat met stoïcisme te maken?

 Ja, andere manieren van de wereld ervaren zijn mogelijk, en dat is misschien wel een van de fascinerendste onderwerpen op het snijvlak van neurowetenschap, psychologie, filosofie en mystiek. We kunnen de wereld niet alleen anders interpreteren; onder bepaalde omstandigheden kunnen we haar ook daadwerkelijk anders ervaren. De manier waarop ruimte, tijd, ons lichaam, ons zelf en de verhouding tussen onszelf en de buitenwereld aanvoelen, kan ingrijpend veranderen. Dat roept een interessante vraag op, die nauw aansluit bij het moderne stoïcisme: als onze gewone ervaring van de werkelijkheid mede door onze hersenen wordt geconstrueerd, wat gebeurt er dan wanneer de gebruikelijke organisatie van die ervaring verandert? Misschien ontdekken we dan vooral hoe onze geest normaal gesproken werkt. Misschien worden aspecten van onze ervaring zichtbaar die we gewoonlijk over het hoofd zien. En misschien, dat is de meest speculatieve mogelijkheid, kunnen bepaalde ervaringen ons iets leren over de aard van de werkelijkheid zelf. Om die mogelijkheden uit elkaar te houden, moeten we eerst bekijken wat er precies kan veranderen. Wat kan er veranderen aan onze ervaring?

1. Wat we waarnemen

U kent vast wel de plaatjes die u zowel als een konijn als een eend kunt zien. Een dubbelzinnige afbeelding kan opeens een ander beeld opleveren, terwijl de afbeelding zelf niet verandert. Ook verwachtingen en aandacht kunnen bepalen welke aspecten van een situatie we opmerken.

2. Hoe we waarnemen

Tijdens meditatie kan iemand gedachten en geluiden helderder opmerken, zonder er onmiddellijk betekenis aan toe te kennen. De ervaring kan minder automatisch worden ingevuld door verwachtingen en persoonlijke associaties.

3. Hoe we onszelf ervaren

Het gevoel een afzonderlijk, centraal 'ik' te zijn kan verzwakken. Sommige mensen ervaren meer verbondenheid met hun omgeving of een vermindering van de gebruikelijke grens tussen zichzelf en de wereld. Er bestaat zelfs zoiets als dissociatie, de mentale toestand waarbij u losraakt raakt van uw gedachten, gevoelens, omgeving of uw eigen identiteit, alsof het niet helemaal "echt" of bij u hoort.

4. Hoe de werkelijkheid als geheel aanvoelt

In mystieke of extatische ervaringen kan de wereld volkomen nieuw, buitengewoon werkelijk, tijdloos of onderling verbonden lijken. De ervaring kan diepgaand zijn, maar de verklaring ervan blijft een afzonderlijke kwestie.

Deze vier mogelijkheden lopen in elkaar over, maar zijn niet hetzelfde. Een verandering in wat u ziet, hoeft niet te betekenen dat u een andere werkelijkheid ervaart. Een verandering in uw zelfgevoel kan daarentegen wel uw hele beleving van de wereld veranderen. En het is vooral die laatste mogelijkheid die filosofisch interessant wordt. Een van de interessantste mogelijkheden is dat we niet zozeer andere dingen gaan waarnemen, maar dat de voortdurende mentale activiteit die onze waarneming begeleidt verandert. Probeer eens na te gaan wat er gebeurt wanneer u naar een boom kijkt.  U ziet niet alleen de boom. Uw geest benoemt hem, herkent de soort, vergelijkt hem misschien met bomen uit uw jeugd en beoordeelt of hij mooi is. U denkt aan het weer, de tuin, de herfst of de vraag of de boom gesnoeid moet worden. Dat gebeurt meestal zo snel dat u het niet als een afzonderlijk proces ervaart. U ziet gewoon een boom. Maar wat gebeurt er wanneer u uw aandacht langdurig op het waarnemen zelf richt? U kunt proberen de boom te bekijken zonder hem voortdurend te benoemen. Let op de verschillende groentinten, de onregelmatige vormen van de bladeren, het licht dat ertussen valt en de beweging van de takken. Merk op wanneer gedachten ontstaan en laat ze weer gaan, zonder ze verder uit te werken. Misschien verandert er weinig. Misschien merkt u opeens veel meer details op. Of misschien valt u vooral op hoeveel mentale activiteit er normaal gesproken tussen u en uw ervaring staat. Dat laatste is al een belangrijk inzicht.

In onderzoek naar meditatie wordt soms onderscheid gemaakt tussen twee aspecten van ons zelfgevoel. Het verhalende zelf: het beeld dat u van uzelf hebt, met uw herinneringen, toekomstplannen, overtuigingen en levensverhaal. En het ervarende zelf: het gevoel van aanwezig zijn, lichamelijke gewaarwordingen en het besef dat u op dit moment iets ervaart. Deze indeling is een theoretisch model, geen bewijs dat er twee afzonderlijke zelven in onze hersenen bestaan. Wel biedt ze een bruikbare manier om verschillende aspecten van onze zelfervaring te onderzoeken. Uit onderzoek blijkt dat meditatie, interoceptie en hersennetwerken samenhangen met veranderingen in de ervaring van het zelf. Bij meditatie kan het verhalende zelf tijdelijk minder dominant worden. U bent dan bijvoorbeeld minder bezig met wat een gebeurtenis over u zegt, hoe u ervoor staat ten opzichte van anderen of wat u straks nog moet doen. Dat kan de ervaring opleveren dat u minder als een afzonderlijke persoon tegenover de wereld staat en meer deel uitmaakt van wat er op dat moment gebeurt. U hoort vogels zingen, voelt de wind en merkt lichamelijke gewaarwordingen op. De ervaring hoeft niet voortdurend te worden voorzien van het commentaar: ik hoor dit, ik voel dat, ik vind dit prettig, ik moet daar iets mee.

Dat betekent niet dat het zelf verdwenen is of dat u een diepere werkelijkheid hebt ontdekt. Het betekent dat een bepaalde manier waarop u uzelf en uw ervaringen organiseert minder op de voorgrond staat. Uw verhalende zelf doet een stapje terug ten faveure van uw ervarende zelf. De filosofisch interessante vraag is of ons gewone gevoel van afgescheidenheid een noodzakelijke eigenschap van de werkelijkheid is, of mede een manier waarop ons brein die werkelijkheid organiseert. Meditatie kan helpen die vraag van binnenuit te onderzoeken. Ze kan het antwoord echter niet op eigen kracht bewijzen.

Bij sommige meditatieve, religieuze en extatische ervaringen verandert het zelfgevoel veel ingrijpender. Mensen beschrijven dan dat de grens tussen henzelf en de omgeving tijdelijk lijkt te verdwijnen. Ze ervaren eenheid, verbondenheid of een werkelijkheid die uitzonderlijk helder en direct aanvoelt. Dergelijke ervaringen worden in verschillende tradities beschreven, hoewel de interpretaties sterk uiteenlopen.

Een boeddhistische beoefenaar kan de ervaring begrijpen als het tijdelijk doorzien van de gebruikelijke identificatie met het zelf. Een christelijke mysticus kan spreken over vereniging met God. Iemand zonder religieuze overtuiging kan dezelfde algemene kenmerken beschrijven als een diep gevoel van verbondenheid met het universum.

We moeten hierbij niet voetstoots aannemen dat al deze ervaringen identiek zijn. De culturele achtergrond, de beoefening en de precieze ervaring kunnen sterk verschillen.Toch zijn er terugkerende kenmerken die het onderzoeken waard zijn:

• Het gewone gevoel van een afzonderlijk zelf kan verzwakken.

• De ervaring van tijd kan veranderen.

• Het onderscheid tussen waarnemer en waargenomene kan minder vanzelfsprekend voelen.

• Er kan een intens gevoel van betekenis, verbondenheid of helderheid ontstaan.

• De ervaring kan moeilijk in gewone taal uit te drukken zijn.

Neurowetenschappelijk onderzoek naar meditatie en spirituele ervaringen vindt verbanden met verschillende hersennetwerken die betrokken zijn bij aandacht, zelfreferentie, lichaamswaarneming en emotieverwerking. Een onderzoekslijn betreft het ‘default mode network', een netwerk dat onder meer betrokken is bij bepaalde vormen van zelfgerichte gedachten en autobiografische verwerking. Het is een stelsel van samenwerkende hersengebieden (mediale prefrontale cortex, posterior cingulate cortex en de angulus van de parietale kwab) die samen actiever worden wanneer uw aandacht naar binnen is gericht in plaats van naar de buitenwereld. Het wordt actief wanneer u niet met een taak bezig bent, dus tijdens rust, dagdromen, mediteren of "niets doen". Maar de precieze rol van dit ‘default mode’ netwerk verschilt per taak en toestand; er bestaat geen eenvoudige hersenknop voor mystiek.

Maar waarom voelen zulke ervaringen soms echter dan het gewone leven? Dat is misschien wel het meest intrigerende aspect.

Iemand kan na een mystieke ervaring zeggen: Ik heb nog nooit iets meegemaakt dat zo werkelijk aanvoelde. Soms wordt de ervaring beschreven alsof de gewone werkelijkheid slechts een oppervlakkige laag is en de persoon nu iets diepers heeft gezien. Maar hier moeten we twee betekenissen van het woord werkelijk uit elkaar houden. De eerste is fenomenologisch: iets voelt buitengewoon helder, onmiddellijk en onmiskenbaar aan. Dat is een feit over de ervaring van die persoon. De tweede is epistemisch: de ervaring levert betrouwbare kennis op over hoe de wereld onafhankelijk van die ervaring in elkaar zit. Dat is een veel sterkere bewering.

Het eerste kan waar zijn zonder dat het tweede automatisch volgt. Ook dromen kunnen buitengewoon werkelijk aanvoelen terwijl we dromen. En bij bepaalde neurologische of psychologische toestanden kunnen mensen ervaringen hebben die zeer overtuigend zijn, maar waarvan de inhoud niet overeenkomt met de buitenwereld. Dat maakt mystieke ervaringen niet betekenisloos. Ze kunnen iemand helpen zijn angsten, identiteit en verhouding tot andere mensen anders te begrijpen. Ze kunnen bovendien interessante vragen oproepen over de structuur van het bewustzijn. Maar hun intensiteit alleen is geen bewijs dat de interpretatie ervan klopt.

Bijna-doodervaringen worden vaak aangevoerd als een ‘bewijs’ voor het bestaan van een ziel. Het is een bijzondere neurologische of psychologische toestand, waarbij mensen soms melden dat ze tijdens een levensbedreigende situatie een sterk veranderd bewustzijn ervaren. Veelgenoemde kenmerken zijn een gevoel van vrede, een ervaring buiten het eigen lichaam, een tunnel of licht, een terugblik op het leven en een gevoel van eenheid. Deze ervaringen kunnen een grote invloed hebben op iemands latere leven. Er zijn verschillende mogelijke mechanismen, waaronder veranderingen in hersendoorbloeding, zuurstof- en kooldioxide huishouding, neurotransmittersystemen en psychologische processen die zo’n bijna-doodervaring kunnen veroorzaken. De precieze verklaring van alle kenmerken is echter nog niet volledig vastgesteld. Sommige mensen interpreteren hun ervaring als aanwijzing dat bewustzijn onafhankelijk van het lichaam kan bestaan. Anderen zien haar als een uitzonderlijke bewustzijnstoestand die ontstaat onder extreme fysiologische en psychologische omstandigheden. 

De ervaring zelf beslist niet tussen die verklaringen. Een bijna-doodervaring is absoluut geen bewijs voor het bestaan van een bewustzijn dat onafhankelijk is van het lichaam. Daarvoor zouden we onafhankelijk bewijs nodig hebben dat onderscheid kan maken tussen wat iemand tijdens de ervaring daadwerkelijk heeft waargenomen en wat later door herinnering, interpretatie of reconstructie is ontstaan. Dat is een moeilijke wetenschappelijke opgave, maar wel de juiste manier om de vraag te benaderen. Een bijna-doodervaring kan ons veel leren over de mogelijkheden van het menselijke bewustzijn, zonder dat we al weten wat ze ons leert over de uiteindelijke aard van bewustzijn. En hier verschijnt opnieuw de centrale vraag: kunnen we een uitzonderlijke ervaring gebruiken om de werkelijkheid beter te leren kennen, of leren we er vooral door hoe uitzonderlijk flexibel onze ervaring van de werkelijkheid is? Waarschijnlijk moeten we beide mogelijkheden onderzoeken, zonder ze bij voorbaat gelijkwaardig te verklaren.

Maar wat als we niet alleen anders kijken, maar ook anders begrijpen wat we zien? Tot nu toe hebben we vooral gekeken naar veranderingen in de ervaring zelf. Maar een andere benadering is dat we de wereld op een andere manier leren begrijpen, waardoor onze ervaring van die wereld eveneens verandert. Hier komen de filosofen Spinoza en Schopenhauer in beeld. Volgens Spinoza moet u uzelf niet langer als middelpunt van het universum beschouwen. Stel dat u uzelf niet langer in de eerste plaats beschouwt als een individu dat tegenover een buitenwereld staat, maar als een onderdeel van de natuur, gevormd door dezelfde natuurlijke processen als alle andere dingen. Dat is verwant aan Spinoza's filosofie. Mens en natuur zijn bij hem geen twee onafhankelijk bestaande werelden. De mens maakt deel uit van de ene werkelijkheid die Spinoza aanduidt als God of Natuur (Deus sive Natura). Dat inzicht kan uw perspectief veranderen. Uw lichaam, uw gedachten, uw emoties en uw verlangens zijn dan niet langer verschijnselen die u los van de natuur hoeft te begrijpen. Ze zijn zelf onderdelen van die natuur.

Uw boosheid kan bijvoorbeeld iets anders gaan betekenen wanneer u haar niet meer beschouwt als een persoonlijke tekortkoming, maar probeert te begrijpen hoe zij voortkomt uit uw lichamelijke toestand, eerdere ervaringen en de situatie waarin u zich bevindt. Dat is geen mystieke waarneming in strikte zin. Het is een verandering in uw begrip van uzelf en uw plaats in het geheel. Maar die verandering kan uw ervaring wel degelijk beïnvloeden. U kunt minder geneigd raken uzelf als een geïsoleerd middelpunt te beschouwen en meer aandacht krijgen voor de onderlinge afhankelijkheid van mensen en andere natuurlijke verschijnselen. Spinoza's metafysica is daarmee nog niet bewezen. Wel biedt zijn filosofie een manier om de gebruikelijke tegenstelling tussen 'ik hierbinnen' en 'de wereld daarbuiten' kritisch te onderzoeken.

Schopenhauer stelt een andere vraag. We ervaren de wereld als een verzameling objecten die tegenover ons staan. Maar ons eigen lichaam kennen we niet alleen als een object. We ervaren het ook van binnenuit, als verlangen, drang en handelen. Vanuit die dubbele ervaring ontwikkelt Schopenhauer zijn metafysica van de wil. U hoeft zijn theorie niet als een bewezen beschrijving van de werkelijkheid te accepteren om haar filosofisch interessant te vinden. Ze nodigt ons uit om te onderzoeken of onze gewone, objectiverende manier van kijken misschien niet de enige manier is om ons tot de wereld te verhouden. Ook de ervaring van schoonheid kan hier een rol spelen. Wanneer u volledig opgaat in muziek, een landschap of een kunstwerk, kan het gebruikelijke denken over uzelf tijdelijk naar de achtergrond verdwijnen. U bent dan minder bezig met wat het voor u betekent, wat u ermee kunt doen of hoe het zich verhoudt tot uw persoonlijke doelen. Dat kan aanvoelen alsof u de dingen meer op zichzelf ervaart. Maar ook hier moeten we voorzichtig blijven. Dat u minder bezig bent met uzelf, betekent niet automatisch dat u toegang krijgt tot de dingen zoals ze onafhankelijk van iedere waarnemer zijn. Het kan wel een ervaring opleveren waarin u minder door uw eigen belangen en verwachtingen wordt gedomineerd. En voor een modern stoïcijn is dat al waardevol.

Dit brengt vanzelf de vraag op: Hoe kunt u zelf onderzoeken of u anders kunt waarnemen? U hoeft daarvoor geen mysticus te worden of jarenlang in een klooster te gaan zitten. U kunt beginnen met eenvoudige oefeningen die uw aandacht richten op het verschil tussen waarnemen, interpreteren en uzelf ergens mee identificeren. Ik zou drie oefeningen voorstellen.

Oefening 1 Waarnemen zonder onmiddellijk te benoemen

Duur: 5–10 minuten

Kijk naar een boom, een plant, een wolk of een ander voorwerp.

1. Observeer kleuren, vormen, bewegingen en details.

2. Merk op wanneer uw geest het voorwerp benoemt of er herinneringen en associaties aan verbindt.

3. Keer rustig terug naar de zintuiglijke details, zonder te proberen gedachten volledig te onderdrukken.

4. Vraag uzelf achteraf af wat u hebt opgemerkt dat u normaal gesproken niet zou hebben gezien.

Wat onderzoekt u? Het verschil tussen zintuiglijke informatie en de automatische betekenisgeving die daarop volgt.

Oefening 2  De waarnemer observeren

Duur: 10 minuten

Ga rustig zitten en richt uw aandacht op de ademhaling en lichamelijke gewaarwordingen.

1. Merk gedachten op wanneer ze verschijnen.

2. Probeer ze niet weg te duwen en werk ze ook niet automatisch verder uit.

3. Merk op dat gedachten veranderen en dat uw aandacht steeds ergens anders naartoe kan gaan.

4. Onderzoek voorzichtig hoe het voelt om een gedachte waar te nemen zonder haar onmiddellijk als waarheid of als onderdeel van uw identiteit te behandelen.

Wat onderzoekt u? Hoe het gevoel van een voortdurend, samenhangend zelf zich verhoudt tot de wisselende inhoud van het bewustzijn.

Oefening 3  De stoïcijnse controle van uw indrukken

Duur: 5 minuten, bijvoorbeeld na een emotionele gebeurtenis

Neem een gebeurtenis die u heeft geraakt.

1. Beschrijf zo feitelijk mogelijk wat er gebeurde.

2. Schrijf op welke conclusie u onmiddellijk trok.

3. Onderzoek welke verwachtingen, angsten of verlangens die conclusie kunnen hebben beïnvloed.

4. Bedenk twee alternatieve verklaringen.

5. Vraag welk oordeel het best door de beschikbare informatie wordt ondersteund en welke reactie verstandig en rechtvaardig zou zijn.

Wat onderzoekt u? Hoe u van een automatische interpretatie naar een beter onderbouwd oordeel kunt komen.

Deze oefeningen zijn geen methode om een verborgen werkelijkheid te onthullen. Ze helpen u vooral om de gebruikelijke processen van aandacht, interpretatie en zelfervaring beter te herkennen. Doe ze ook niet met de verwachting dat u een bijzondere toestand móét bereiken. Gewone, alledaagse ervaringen zijn voldoende om uw eigen waarneming te onderzoeken.

Met Ai gegenereerde afbeelding

U vraagt zich waarschijnlijk af wat dit uiteindelijk betekent voor het moderne stoïcisme? Ik zie hierin drie mogelijke niveaus van ontwikkeling.

1. Het eerste niveau: beter leren oordelen.
   U leert dat uw indrukken niet automatisch de waarheid vertegenwoordigen. U onderzoekt aannames, zoekt bewijs en stelt uw overtuigingen bij wanneer dat nodig is. Dit sluit rechtstreeks aan bij Epictetus en bij de moderne cognitieve wetenschap.

2. Het tweede niveau: anders leren ervaren.
   Door aandachtstraining en zelfonderzoek leert u gedachten en emoties eerder herkennen, minder automatisch opgaan in uw persoonlijke verhaal en bewuster waarnemen van wat er gebeurt. Dit sluit aan bij bepaalde boeddhistische en stoïcijnse praktijken en bij onderzoek naar een veranderde zelfervaring.

3. Het derde niveau: de aard van de werkelijkheid onderzoeken.
   U stelt de fundamentelere vraag of onze gewone ervaring ons iets wezenlijks onthult over de werkelijkheid, of vooral over de manier waarop ons bewustzijn die werkelijkheid organiseert. Hier ontmoeten het stoïcisme, Spinoza, Kant, Schopenhauer en de filosofie van het bewustzijn elkaar. Dit niveau kent geen algemeen aanvaard definitief antwoord.

Het eerste niveau is praktisch goed onderbouwd. Het tweede heeft wetenschappelijke ondersteuning, al verschillen de effecten per persoon en praktijk. Het derde blijft grotendeels een filosofische en wetenschappelijke open vraag. Dat onderscheid lijkt me essentieel. Het voorkomt dat we praktische voordelen van meditatie verwarren met bewijs voor een metafysische theorie.

Ik zou de mogelijkheid dat we de werkelijkheid soms anders kunnen ervaren daarom serieus nemen. Niet omdat we daarmee noodzakelijkerwijs achter de sluier van de waarneming kijken, maar omdat zulke ervaringen ons kunnen laten zien dat onze gewone manier van waarnemen niet de enige mogelijke manier is. Misschien kunnen we leren minder automatisch te interpreteren. Misschien kunnen we ervaren hoe veranderlijk ons zelfgevoel is. Misschien ontdekken we dat we onszelf en de wereld vaak door de bril van onze verlangens en angsten bekijken. Dat zijn geen geringe inzichten. Maar de stap van ik ervaar de wereld anders naar ik heb ontdekt hoe de werkelijkheid op zichzelf is blijft een te grote stap.

Daarom zou ik een modern stoïcijn willen aanraden om twee houdingen tegelijkertijd te ontwikkelen: een open geest voor wat de menselijke ervaring ons kan leren, en een kritische geest ten aanzien van de conclusies die we daaruit trekken. Misschien is dat zelfs een van de mooiste toepassingen van het stoïcisme. We hoeven niet te kiezen tussen wetenschappelijke nuchterheid en verwondering. We kunnen ons laten verrassen door wat mensen ervaren, zorgvuldig onderzoeken wat we daarvan kunnen leren en tegelijk erkennen dat onze kennis haar grenzen heeft. En dan blijft uiteindelijk deze vraag over: Als u leert om de wereld met minder automatische interpretaties te ervaren, ontdekt u dan iets meer van de wereld, of ontdekt u vooral hoeveel van uw gewone werkelijkheid altijd al door uw eigen geest werd gevormd? Misschien is het antwoord gedeeltelijk beide. En misschien is juist het onderzoeken van dat verschil een vruchtbare vorm van filosofische oefening.

Hebben wij toegang tot de werkelijkheid?

 Deze blog gaat over de illusies van ons brein, de grenzen van onze waarneming en de vraag wat werkelijk werkelijk is. Hebben wij, mensen, toegang tot de werkelijkheid? Ik weet het niet. Wat ik inmiddels wel weet, is dat mijn brein mij ongeveer vierentwintig uur per dag in de luren legt. En met de beste bedoelingen, laat daar geen twijfel over bestaan. Mijn brein is namelijk niet ontworpen om mij een volkomen waarheidsgetrouw beeld van de werkelijkheid te verschaffen. Het is het product van een evolutionair proces waarin overleven en voortplanten lange tijd belangrijker waren dan het ontdekken van de waarheid. Het moest mij helpen voedsel te vinden, gevaar te herkennen, bondgenoten te onderscheiden van vijanden en tijdig te reageren wanneer er iets dreigends gebeurde. Daarvoor hoefde het de wereld niet in al haar complexiteit te begrijpen. Het moest mij vooral een bruikbaar beeld voorschotelen waarmee ik de volgende dag kon halen.

Dat heeft uitstekend gewerkt. Anders zat ik hier niet een blog te schrijven. Er is echter een keerzijde. Wat ons vroeger hielp om te overleven, kan ons later in het leven behoorlijk in de weg zitten. De mechanismen die ons beschermen tegen gevaar, kunnen veranderen in bronnen van angst. Het vermogen om patronen te herkennen, kan omslaan in het zien van verbanden die helemaal niet bestaan. Onze behoefte aan zekerheid kan ons ertoe brengen vast te houden aan overtuigingen waarvoor nauwelijks bewijs bestaat. En het vermogen om onszelf te beschermen, kan ertoe leiden dat we onszelf voortdurend tekortdoen. Wat ooit een overlevingsmechanisme was, kan zo een zelfvernietigend mechanisme worden. Het probleem is dat we ons daar meestal niet van bewust zijn. We ervaren onze gedachten als gedachten over de werkelijkheid, niet als mogelijke constructies van een brein dat ons probeert te helpen. We vertrouwen op onze waarneming, onze herinneringen en onze intuïtie. Waarom zouden we ook niet? We hebben immers weinig anders om op terug te vallen. Maar wat als juist dat vertrouwen een deel van het probleem vormt?

Zonder dat we ons daarvan bewust zijn bestaat er een hele wereld die we helemaal niet kennen. Laten we beginnen bij onze zintuigen. Die geven ons slechts toegang tot een uiterst beperkt deel van de fysieke wereld. Onze ogen registreren maar een klein gedeelte van het elektromagnetische spectrum. Infraroodstraling en ultraviolet licht blijven voor ons grotendeels onzichtbaar. Andere dieren nemen delen van dat spectrum waar die voor ons verborgen blijven. Sommige slangen kunnen infraroodstraling waarnemen, terwijl bijen ultraviolet licht kunnen zien. Honden beschikken over een reukvermogen waarmee zij informatie kunnen onderscheiden die voor ons volkomen ontoegankelijk is. Ook ons gehoor heeft zijn grenzen. Wij horen slechts geluiden binnen een beperkt frequentiebereik. Andere dieren kunnen ultrasone of juist zeer laagfrequente geluiden waarnemen die wij niet rechtstreeks horen. En dan hebben we nog onze tastzin, smaak en reuk. Ook die leveren geen volledig beeld van de wereld op. Ze registreren slechts bepaalde eigenschappen van onze omgeving, binnen de grenzen van onze biologische uitrusting.

De werkelijkheid is dus aantoonbaar veel rijker dan wat onze zintuigen ons rechtstreeks laten ervaren. Daar komt nog iets bij. Onze zintuigen zijn geen neutrale meetinstrumenten die de wereld simpelweg kopiëren. Ze reageren op prikkels, zetten die om in zenuwsignalen en leveren informatie af bij een brein dat daar vervolgens iets mee moet doen. Wat wij uiteindelijk ervaren, is het resultaat van een ingewikkeld verwerkingsproces. We zien de wereld niet rechtstreeks zoals een camera een landschap fotografeert. Zelfs een camera registreert overigens maar een beperkt deel van de werkelijkheid, afhankelijk van zijn techniek en instellingen. Maar ons brein gaat nog een stap verder: het maakt van de beschikbare informatie een samenhangende, betekenisvolle ervaring. Daarbij ‘verzint’ het er van alles bij en laat het dingen weg om er een kloppend plaatje van te maken. En dat brengt ons bij een ongemakkelijke vraag. Als onze toegang tot de wereld zo beperkt is, hoe weten we dan dat de wereld eruitziet zoals wij denken dat zij eruitziet?

De werkelijkheid volgens uw brein is niet de werkelijkheid zoals die werkelijk is. Stel dat u naar een boom kijkt. U ervaart een boom met een bepaalde vorm, kleur en omvang. Misschien hoort u de bladeren ritselen en ruikt u de aarde na een regenbui. U hebt het gevoel dat u de boom rechtstreeks waarneemt. Maar wat gebeurt er eigenlijk? Licht dat door de boom wordt weerkaatst, bereikt uw ogen. Uw netvlies zet dat licht om in elektrische signalen, die via zenuwbanen naar uw hersenen worden geleid. Daar worden verschillende soorten informatie verwerkt en samengevoegd. Uw brein herkent vormen, onderscheidt kleuren, schat afstanden in en vergelijkt wat u waarneemt met eerder opgedane ervaringen. Het resultaat is uw bewuste ervaring van de boom. Dat klinkt misschien als een omslachtige manier om iets eenvoudigs te doen. Toch is het van groot belang. Want de boom zoals u die ervaart, is niet simpelweg een afbeelding die ergens in uw hoofd wordt afgeleverd. Uw ervaring ontstaat door de verwerking van informatie door uw zenuwstelsel. Uw brein vult ontbrekende informatie aan, legt verbanden, maakt voorspellingen en interpreteert wat er binnenkomt. Dat is niet per definitie een tekortkoming. Integendeel, zonder dergelijke processen zouden we ons moeilijk in een veranderlijke omgeving kunnen bewegen. Maar dezelfde processen kunnen ons ook misleiden. Een rechte stok die gedeeltelijk in water steekt, lijkt geknakt. Een stilstaand beeld kan beweging suggereren. In een donkere kamer kan een onschuldig geluid ons de indruk geven dat er iemand aanwezig is. En wanneer we bang zijn, kan een onduidelijke schaduw veranderen in iets wat we liever niet tegenkomen. Wat wij ervaren, wordt dus niet alleen bepaald door wat er buiten ons gebeurt. Ook onze verwachtingen, herinneringen, aandacht, emoties en eerdere ervaringen spelen een rol. De werkelijkheid die wij beleven, is daarmee niet hetzelfde als de werkelijkheid die buiten ons bestaat. Tenminste, dat kunnen we niet zonder meer aannemen.

Ons brein is dus een soort voorspellingsmachine. Een invloedrijke benadering binnen de hedendaagse neurowetenschap beschrijft het brein als een systeem dat voortdurend voorspellingen doet over de oorzaken van zijn zintuiglijke ervaringen. In plaats van uitsluitend passief informatie te ontvangen, probeert het brein steeds te bepalen wat er waarschijnlijk aan de hand is. Het vergelijkt zijn verwachtingen met de informatie die via de zintuigen binnenkomt en stelt die verwachtingen zo nodig bij. Dit idee staat bekend als ‘predictive processing', of voorspellende verwerking. Het is een belangrijk theoretisch kader binnen de neurowetenschap, al bestaat er nog discussie over de precieze reikwijdte ervan en over de manier waarop verschillende hersenprocessen moeten worden begrepen. Het uitgangspunt is niettemin verhelderend. Onze waarneming is geen eenvoudige registratie van de buitenwereld, maar een voortdurend samenspel tussen binnenkomende informatie en verwachtingen.

We denken misschien wel dat onze zintuigen informatie uit de buitenwereld doorgeven aan onze hersenen, waarna die hersenen een kloppend beeld van de wereld maken. Dat klopt dus niet, het hele proces is veel dynamischer. Uw hersenen beschikken al over verwachtingen op basis van eerdere ervaringen, herinneringen, aangeleerde patronen en de situatie waarin u zich bevindt. Die verwachtingen helpen bepalen hoe u de binnenkomende informatie uiteindelijk voorgeschoteld krijgt. Stel, bijvoorbeeld, dat u ‘s avonds door een donker bos loopt en plotseling een tak hoort kraken. Uw hersenen moeten razendsnel bepalen wat dat geluid betekent. Het zou de wind kunnen zijn, een ree, een andere wandelaar of een roofdier. U hebt niet genoeg informatie om dat meteen zeker te weten. Uw brein combineert onder andere:

• Via uw zintuigen binnenkomende informatie; wat u hoort en ziet.

• Eerdere ervaringen; wat u weet over vergelijkbare situaties.

• Verwachtingen; wat u in deze situatie en op deze plek waarschijnlijk acht.

• Het mogelijke risico; wat er voor u op het spel staat.

Dat verklaart waarom dezelfde situatie voor verschillende mensen iets heel anders kan betekenen. Uw brein moet snel een inschatting maken. Daarbij speelt niet alleen het geluid zelf een rol, maar ook wat u al weet, wat u verwacht en wat er op het spel staat. Als u denkt dat er gevaar dreigt, kan uw brein eerder een bedreigende verklaring naar voren schuiven dan wanneer u zich volkomen veilig voelt. Dat is begrijpelijk vanuit evolutionair perspectief. Wanneer een voorouder een roofdier ten onrechte voor een onschuldige schaduw aanzag, kon dat fataal aflopen. Wie een schaduw ten onrechte voor een sabeltandtijger aanzag, verloor misschien wat tijd en energie, maar overleefde waarschijnlijk wel. Een systeem dat onder bepaalde omstandigheden liever een vals alarm geeft dan een werkelijk gevaar mist, kan dus evolutionair voordeel opleveren. Het nadeel is dat dit systeem ons ook in de moderne wereld parten speelt. We kunnen gevaar verwachten waar weinig gevaar is, afwijzing vermoeden waar geen afwijzing bedoeld is en rampspoed voorspellen op basis van een handvol ongunstige aanwijzingen. De voorspellingen van onze hersenen voelen dan aan als waarnemingen. Onze vermoedens voelen aan als feiten. En onze angsten presenteren hun scenario's alsof ze al werkelijkheid zijn geworden. Dat is misschien wel een van de meest overtuigende trucs van ons brein: het laat ons vergeten dat we naar een interpretatie kijken.

Angst verdient bijzondere aandacht, omdat ze zo'n grote invloed kan hebben op de manier waarop we de wereld ervaren. Het is als het ware de bril waardoor we de wereld bekijken. Een bril die we onmogelijk kunnen afzetten. Angst is op zichzelf niet verkeerd. Ze waarschuwt ons voor mogelijke gevaren en bereidt ons voor om te handelen. Wie een naderende auto niet opmerkt, heeft weinig aan een filosofisch betoog over de onzekerheid van onze waarneming. Soms moeten we onmiddellijk reageren. Maar angst kan ook onze interpretatie van de werkelijkheid vervormen. Wie bang is om ziek te worden, kan iedere lichamelijke sensatie als een mogelijk symptoom ervaren. Wie bang is om afgewezen te worden, kan een neutrale gezichtsuitdrukking interpreteren als een teken van afkeer. Wie vreest zijn baan te verliezen, kan een kritisch gesprek met een leidinggevende beschouwen als het begin van het einde.

De angst zelf levert vervolgens weer nieuwe informatie aan het brein. We letten sterker op aanwijzingen die bij onze vrees passen en kunnen aanwijzingen die haar tegenspreken gemakkelijker over het hoofd zien. Zo ontstaat een zichzelf versterkend proces. We voelen ons bedreigd, interpreteren de situatie als bedreigend en ervaren die interpretatie vervolgens als bewijs dat onze angst terecht was. Dat betekent niet dat gevaar nooit echt is. Soms is het er wel degelijk. Het probleem is dat we onze gevoelens niet zonder meer als betrouwbare maatstaf voor de buitenwereld kunnen gebruiken. Een emotie vertelt ons iets over hoe wij een situatie beleven. Zij vertelt niet automatisch hoe de situatie werkelijk in elkaar zit. Dat onderscheid is essentieel. Het geeft ons de mogelijkheid om onze gevoelens serieus te nemen zonder iedere gedachte die ermee gepaard gaat voor waar aan te nemen. Misschien moeten we daarom niet alleen leren omgaan met onze emoties, maar ook leren onderzoeken welke aannames eraan ten grondslag liggen.

U zou zich zelfs kunnen gaan afvragen of er wel zoiets als een objectieve werkelijkheid bestaat. Onze taal kent het woord objectief. We spreken over objectieve feiten, objectieve waarnemingen en objectieve kennis. Daarmee bedoelen we doorgaans dat iets niet uitsluitend afhankelijk is van persoonlijke voorkeuren, gevoelens of standpunten. Maar hoe objectief kunnen wij eigenlijk zijn? Alles wat wij bewust ervaren, verschijnt binnen onze eigen ervaring. Zelfs wanneer we proberen onze persoonlijke voorkeuren uit te schakelen, gebruiken we daarvoor onze eigen hersenen, onze begrippen en onze manieren van redeneren. Dat lijkt een onvermijdelijke beperking. We kunnen onszelf niet eenvoudig buiten ons eigen bewustzijn plaatsen om van daaruit te controleren of onze waarneming overeenkomt met de werkelijkheid zoals die onafhankelijk van ons bestaat. 

Toch zou het te gemakkelijk zijn om daaruit te concluderen dat objectiviteit onzin is. Er bestaat namelijk een belangrijk verschil tussen volmaakte, perspectiefloze toegang tot de werkelijkheid en het vermogen om onze persoonlijke vertekeningen te corrigeren. Wetenschap probeert dat laatste te doen. We ontwikkelen meetinstrumenten die buiten het bereik van onze zintuigen kunnen waarnemen. We vergelijken waarnemingen van verschillende onderzoekers, herhalen experimenten, formuleren toetsbare voorspellingen en proberen alternatieve verklaringen uit te sluiten. Een thermometer kan ons vertellen dat de temperatuur hoger is dan we dachten te voelen. Een telescoop onthult hemellichamen die we met het blote oog niet kunnen zien. Een experiment kan aantonen dat een overtuiging niet klopt, hoe vanzelfsprekend die ons ook voorkwam. Wetenschap heft onze beperkingen dus niet op, maar helpt ons ze te compenseren. Objectiviteit is in die zin misschien minder een eigenschap die een individu bezit dan een ideaal en een methode waarnaar we gezamenlijk kunnen streven. We bereiken niet noodzakelijk een volkomen onbevooroordeeld standpunt. We kunnen wel leren om onze oordelen minder afhankelijk te maken van onze individuele beperkingen. Dat is een bescheidener opvatting van objectiviteit dan we soms hanteren, maar ook een veel bruikbaardere.

Deze kwestie is allerminst nieuw. Filosofen als Spinoza, Immanuel Kant en Schopenhauer stelden zich in de achttiende eeuw al de vraag wat de grenzen van onze kennis zijn. Volgens Kant kennen wij de werkelijkheid niet zoals zij op zichzelf is. Volgens hem kennen we de wereld niet zoals zij onafhankelijk van onze manier van waarnemen en denken op zichzelf is. We kennen haar zoals zij aan ons verschijnt, binnen de voorwaarden die onze menselijke kenvermogens aan onze ervaring opleggen. Kant maakte daarbij onderscheid tussen de verschijning van dingen in ons brein en het ding op zichzelf. De werkelijkheid beschouwd onafhankelijk van de manier waarop wij haar kunnen ervaren. Dat betekent niet dat Kant dacht dat de wereld niet bestaat of dat we niets over haar kunnen weten. Hij meende juist dat we betrouwbare kennis kunnen verwerven van de wereld zoals die aan ons verschijnt. Maar we kunnen volgens hem niet zomaar aannemen dat onze kennis ons vertelt hoe de werkelijkheid los van onze menselijke kenvermogens precies is.

Dat idee sluit opvallend goed aan bij de moderne wetenschap van de waarneming. Ons brein levert geen ongefilterde toegang tot de wereld. Wat wij ervaren, is mede afhankelijk van de structuur van ons waarnemingsvermogen. Toch moeten we voorzichtig zijn met de vergelijking. Kant ontwikkelde een filosofische theorie over de voorwaarden van menselijke kennis; moderne neurowetenschappers onderzoeken concrete biologische processen. Het zijn geen identieke verklaringen. Bovendien volgt uit de beperkingen van onze waarneming niet automatisch dat we nooit iets kunnen weten over de werkelijkheid op zichzelf. Dat is een verdergaande filosofische conclusie waarvoor aanvullende argumenten nodig zijn. Maar Kant dwingt ons wel tot een ongemakkelijke bescheidenheid: misschien is de wereld zoals wij haar ervaren niet de wereld zoals zij onafhankelijk van ons is. En misschien kunnen we nooit volledig vaststellen hoe groot dat verschil is.

Betekent dit dat wij gevangenen van onze eigen geest zijn? Als onze ervaring van de wereld door ons brein wordt geconstrueerd, dreigt deze merkwaardige conclusie. Zijn we dan als gevangenen van onze eigen geest, opgesloten in een voorstelling van de werkelijkheid waaruit we nooit kunnen ontsnappen? Dat is een mogelijkheid die filosofisch serieus genomen moet worden, maar ze is niet de enige. We kunnen immers ook onderzoeken hoe onze voorstellingen zich verhouden tot de wereld. Als onze verwachtingen systematisch botsen met de gevolgen van onze handelingen, hebben we reden om ze bij te stellen. Als verschillende waarnemers onafhankelijk van elkaar dezelfde verschijnselen meten, versterkt dat bepaalde conclusies. En als een theorie voorspellingen oplevert die vervolgens uitkomen, geeft dat ons een reden om haar serieus te nemen.

We hebben geen volledig ongefilterde toegang tot de wereld nodig om onderscheid te kunnen maken tussen betere en slechtere verklaringen. Denk aan een landkaart. Geen enkele kaart bevat alles wat er in het landschap aanwezig is. Een goede kaart laat juist veel informatie weg, omdat die voor het beoogde gebruik niet relevant is. Toch kan ze ons uitstekend helpen onze weg te vinden. Ons brein doet iets vergelijkbaars. Het maakt een bruikbaar model van de omgeving. Dat model hoeft geen perfecte kopie van de werkelijkheid te zijn om ons in staat te stellen erin te functioneren. De moeilijkheid ontstaat wanneer we vergeten dat het een model is. We verwarren onze mentale kaart met het landschap zelf. We verwarren onze interpretatie met de gebeurtenis, onze verwachting met de toekomst en onze overtuiging met de waarheid. Misschien bestaat wijsheid er daarom voor een deel uit dat we leren leven met het besef dat onze kaart nooit het volledige landschap kan bevatten. De kaart van onze geest is nooit de werkelijkheid zelf. Het kan die werkelijkheid zelfs niet exact weergeven.

Het wordt pas echt interessant als we ons afvragen of we de werkelijkheid wel kunnen ervaren zonder haar te vervormen? Persoonlijk denk ik dat sommige mensen bij vlagen iets van de werkelijkheid ervaren wat hun gewone manier van denken en waarnemen overstijgt. De legendarische stoïcijnse wijze zou zo’n iemand moeten zijn. Misschien was ook Boeddha zo iemand. Misschien een monnik die tientallen jaren heeft gemediteerd. Misschien iemand die een bijna-doodervaring heeft meegemaakt. Maar wat ervaren deze mensen dan precies? Binnen boeddhistische tradities wordt meditatie soms beschreven als een manier om de automatische identificatie met gedachten, verlangens en emoties te doorzien. Door langdurige aandachtstraining kan iemand leren gedachten en gevoelens waar te nemen zonder er onmiddellijk in mee te gaan. Ook het stoïcisme kent een degelijke oefening in aandacht. De gebruikelijke scheidslijn tussen degene die waarneemt en datgene wat wordt waargenomen, kan daarbij anders worden ervaren. Ook in christelijke en andere mystieke tradities komen beschrijvingen voor van eenheid, verbondenheid en het tijdelijk wegvallen van de gewone ervaring van het zelf. Mensen spreken dan over een diepere werkelijkheid, een goddelijke aanwezigheid of een ervaring waarvoor de gewone taal tekortschiet. 

Bijna-doodervaringen kunnen eveneens gepaard gaan met gevoelens van eenheid, helderheid, tijdloosheid of het ervaren van een werkelijkheid die echter lijkt dan het gewone leven. Dergelijke ervaringen zijn interessant, juist omdat ze laten zien dat onze gebruikelijke manier van bewustzijn niet de enige mogelijke menselijke ervaring is. Maar daarmee is nog niet bewezen dat deze mensen toegang krijgen tot de werkelijkheid zoals zij onafhankelijk van hun eigen geest bestaat. Een ervaring kan buitengewoon diepgaand en levensveranderend zijn zonder dat de interpretatie ervan noodzakelijkerwijs klopt. Het gevoel dat men iets onomstotelijk heeft ervaren, is niet hetzelfde als bewijs dat men de uiteindelijke aard van de werkelijkheid heeft ontdekt. Mystieke ervaringen zijn interessant, maar bewijzen niet vanzelf dat iemand de ultieme werkelijkheid heeft aanschouwd. Je kunt zo'n ervaring serieus nemen zonder de interpretatie ervan direct als waarheid te accepteren. Dat maakt ruimte voor zowel spirituele openheid als wetenschappelijke scepsis.

We moeten dus twee vragen uit elkaar houden. Ten eerste: kan iemand de werkelijkheid op een radicaal andere manier ervaren dan gebruikelijk? Daarvoor bestaan overtuigende aanwijzingen. Ten tweede: geeft zo'n ervaring ons betrouwbare kennis over de werkelijkheid zoals die op zichzelf is? Dat is een veel moeilijkere vraag. Misschien zijn bepaalde meditatieve, extatische of mystieke ervaringen inderdaad momenten waarop we minder gevangen zitten in onze gebruikelijke interpretaties. Misschien ervaren we dan vooral hoe ons bewustzijn normaal gesproken de wereld en het zelf organiseert. Of we daarmee dichter bij de werkelijkheid komen, weten we niet zonder meer. Toch zou het voorbarig zijn zulke ervaringen bij voorbaat af te doen als betekenisloze hersenverschijnselen. Dat een ervaring door hersenprocessen tot stand komt, betekent op zichzelf niet dat de inhoud ervan onwaar is. Ook onze gewone waarneming komt door hersenprocessen tot stand, zonder dat we daarom hoeven te concluderen dat er geen echte wereld buiten ons bestaat. De uitdaging is om open te blijven staan voor wat zulke ervaringen ons kunnen leren, zonder onmiddellijk te besluiten dat we daarmee het ultieme antwoord hebben gevonden.

Boeddhisme en stoïcisme zijn in dit verband bijzonder interessant, omdat ze de betrouwbaarheid van onze gewone geestestoestand niet zonder meer als vanzelfsprekend beschouwen. Onze ervaring wordt volgens deze filosofische tradities sterk beïnvloed door verlangens, afkeer, gehechtheid en onwetendheid. We nemen niet alleen waar, maar reageren voortdurend op wat we waarnemen. We willen bepaalde dingen behouden, andere vermijden en weer andere naar onze hand zetten. Daarbij construeren we een verhaal over onszelf en de wereld. We maken onderscheid tussen wat van ons is en wat niet van ons is, tussen wat we willen en wat we vrezen, tussen wat we als prettig ervaren en wat we als bedreigend beschouwen. Vervolgens raken we aan dat verhaal gehecht. Het gevolg is dat we niet alleen lijden door gebeurtenissen zelf, maar ook door onze interpretaties ervan. We verzetten ons tegen verandering, proberen onzekerheid uit te bannen en eisen van de werkelijkheid dat zij zich aan onze verwachtingen aanpast.

Meditatie kan helpen om deze processen zichtbaar te maken. We leren bijvoorbeeld dat een gedachte niet noodzakelijk een feit is, dat een emotie niet eeuwig duurt en dat het gevoel van een vaststaand, onveranderlijk zelf minder vanzelfsprekend is dan het lijkt. Dat kan onze verhouding tot de werkelijkheid ingrijpend veranderen. Maar ook hier is nuance nodig. Het boeddhisme bestaat uit uiteenlopende tradities, die verschillende opvattingen hebben over bewustzijn, leegte en bevrijding. Bovendien betekent het doorzien van onze mentale gewoonten niet automatisch dat we een verborgen, volkomen objectieve werkelijkheid aanschouwen. Misschien ligt de waarde van deze benadering juist ergens anders. Niet in de belofte dat we alle illusies kunnen laten verdwijnen, maar in het vermogen om minder onkritisch in onze eigen illusies te geloven.

Met AI gegenereerde afbeelding

U zult wel denken: wat heeft dit allemaal met stoïcisme te maken? Het stoïcisme is meer dan een zelfhulptool, het is een volwaardig filosofisch systeem dat zich ook met de aard van de werkelijkheid bezighoudt. Van alle filosofische tradities biedt het stoïcisme misschien wel de meest directe praktische methode om met de beperkingen van onze waarneming om te gaan. De klassieke stoïcijnen maakten onderscheid tussen een indruk (phantasia) en de instemming die we aan die indruk geven (synkatathesis). Een indruk doet zich aan ons voor; we beoordelen vervolgens, bewust of minder bewust, of we die voor waar aannemen. Epictetus bouwde een groot deel van zijn praktische filosofie rond dit onderscheid. Stel dat iemand u op straat niet groet. Er ontstaat een indruk: die persoon heeft mij genegeerd. Vervolgens kan de gedachte opkomen: hij mag mij niet, hij vindt mij onbelangrijk, of ik heb iets verkeerd gedaan. Maar wat is er feitelijk gebeurd? Iemand heeft u niet gegroet. Misschien heeft hij u niet gezien. Misschien was hij in gedachten verzonken. Misschien is er inderdaad sprake van onverschilligheid. De waarneming alleen beslist niet welke verklaring juist is. Het probleem ontstaat wanneer u één interpretatie onmiddellijk als werkelijkheid accepteert.

Dit past prima binnen de genoemde moderne wetenschappelijke inzichten. De stoïcijnen beschikten uiteraard niet over onze huidige kennis van hersenprocessen, cognitieve vertekeningen en voorspellende verwerking. Toch is hun onderscheid tussen indruk en instemming opvallend bruikbaar in het licht van die kennis. Waar de neurowetenschap onderzoekt hoe een waarneming tot stand komt, stelt de stoïcijn de vraag hoe we met die waarneming moeten omgaan. We kunnen dat als volgt formuleren:

1. Er doet zich een ervaring voor.

2. Ons brein geeft daar automatisch betekenis aan.

3. We onderzoeken welke gegevens die betekenis ondersteunen.

4. We stellen ons oordeel bij wanneer de gegevens daartoe aanleiding geven.

5. We handelen op grond van het best onderbouwde oordeel dat op dat moment beschikbaar is.

Die vijf stappen vormen geen letterlijke beschrijving van alle hersenprocessen. Ze zijn een praktische methode om minder kritiekloos op onze eerste interpretaties te vertrouwen. Er zit wel een belangrijke nuance aan vast. We kunnen niet iedere eerste reactie tegenhouden. Een plotselinge schrikreactie, een golf van verdriet of het gevoel dat er gevaar dreigt, kan ontstaan voordat we er bewust over nadenken. Ook de stoïcijn hoeft dat niet te ontkennen. Sterker nog, ze herkennen het bestaan van wat ze een ‘pre-emotie’ noemen, een reflex die voorafgaat aan het uiteindelijke oordeel. Het doel is dan ook niet dat we nooit meer bang worden, maar dat we leren onderzoeken wat onze angst ons vertelt en of onze conclusies gerechtvaardigd zijn.

Hier sluit de stoïcijnse benadering aan bij een belangrijk idee uit de moderne cognitieve psychologie: de betekenis die we aan een situatie toekennen, beïnvloedt mede hoe we ons voelen en handelen. Dat betekent niet dat iedere emotie volledig door een bewust oordeel wordt veroorzaakt. Emoties worden ook beïnvloed door lichamelijke processen, leren, automatische associaties en de omstandigheden waarin we ons bevinden. Maar het onderscheid tussen een gevoel en de interpretatie die ermee verbonden raakt, blijft bijzonder waardevol. Angst kan bijvoorbeeld een nuttig waarschuwingssignaal zijn. De gedachte dat een bepaalde situatie catastrofaal zal aflopen, is een afzonderlijke bewering die we kunnen toetsen. Een modern stoïcijn zou daarom niet vragen: Hoe zorg ik ervoor dat ik dit niet meer voel? Hij zou eerder vragen: Wat neem ik waar? Welke betekenis geef ik daaraan? Wat weet ik werkelijk? En welke reactie is, gegeven de onzekerheid, het meest verstandig? Dat is stoïcijnse zelfbeheersing zonder de onrealistische eis dat we onze menselijke natuur moeten uitschakelen.

Hier komt ook de stoïcijnse trichotomie van controle opnieuw om de hoek kijken. Ook de bekende stoïcijnse aandacht voor wat wel en niet in onze macht ligt, krijgt in deze context een interessante betekenis. We beheersen niet rechtstreeks de werkelijkheid buiten ons. We bepalen niet welke gebeurtenissen plaatsvinden, welke informatie onze zintuigen bereikt of welke eerste gevoelens (pre-emoties) bij ons opkomen. We hebben evenmin volledige controle over onze eigen gedachten. Wie ooit geprobeerd heeft om op commando niet aan een roze olifant te denken, weet hoe beperkt die controle kan zijn. Wat we wél kunnen ontwikkelen, is ons vermogen om onze overtuigingen te onderzoeken, onze aandacht te sturen, informatie te verzamelen en ons handelen bij te stellen. Zelfs dat vermogen is niet absoluut. Het hangt mede af van onze opvoeding, lichamelijke toestand, omgeving en eerdere ervaringen. Maar het is wel een vermogen dat we kunnen oefenen. De stoïcijnse vrijheid bestaat dan niet uit onafhankelijkheid van alle oorzaken. Ze bestaat uit een grotere bekwaamheid om binnen onze werkelijke mogelijkheden verstandig te reageren. De stoïcijnse opdracht is dus niet om de werkelijkheid naar onze hand te zetten, maar om onze oordelen zo goed mogelijk af te stemmen op de werkelijkheid waarmee we geconfronteerd worden.

Na al deze overwegingen zou u zich kunnen afvragen of er überhaupt nog iets overblijft waarop we kunnen vertrouwen. Als onze zintuigen beperkt zijn, ons brein informatie bewerkt, onze emoties onze oordelen beïnvloeden en onze gedachten soms onbetrouwbaar zijn, hoe kunnen we dan ooit iets met zekerheid weten? Misschien moeten we beginnen met een onderscheid tussen absolute zekerheid en redelijke betrouwbaarheid. Absolute zekerheid over de uiteindelijke aard van de werkelijkheid is buitengewoon moeilijk te bereiken. Maar daaruit volgt niet dat alle overtuigingen even goed of even slecht zijn. Dat water bij normale atmosferische druk rond de honderd graden Celsius kookt, kunnen we experimenteel onderzoeken. Dat een bepaalde behandeling werkt, kunnen we met zorgvuldig opgezet onderzoek toetsen. Dat onze herinneringen feilbaar zijn, kunnen we aantonen door mensen gebeurtenissen anders te laten herinneren dan ze werkelijk hebben plaatsgevonden.

Onze kennis is niet perfect, maar ze is ook niet willekeurig. We kunnen fouten ontdekken, theorieën verbeteren en onze overtuigingen aanpassen. Dat vermogen is misschien wel belangrijker dan het bezit van een onfeilbare methode. Daarbij helpt het om verschillende bronnen van kennis met elkaar te vergelijken. Zintuiglijke waarneming, logisch redeneren, wetenschappelijk onderzoek, introspectie en de ervaringen van anderen kunnen elkaar aanvullen, maar ook corrigeren. Geen van die bronnen is onfeilbaar. Introspectie vertelt ons bijvoorbeeld niet altijd waarom we iets willen of waarom we op een bepaalde manier reageren. Wetenschap kan veel verklaren over de werking van onze hersenen, maar beantwoordt niet automatisch iedere metafysische vraag over het bestaan. En logisch redeneren kan ons alleen tot betrouwbare conclusies brengen als we ook zorgvuldig omgaan met onze uitgangspunten. De kunst is daarom niet om één bron blind te vertrouwen, maar om te onderzoeken wat verschillende bronnen ons kunnen vertellen en waar hun grenzen liggen. Misschien is dat de meest verdedigbare vorm van intellectuele bescheidenheid: erkennen dat we feilbaar zijn, zonder daarom de zoektocht naar kennis op te geven.

Via allerlei omwegen zijn we nu terug bij de oorspronkelijke vraag: hebben wij, mensen, toegang tot de werkelijkheid? Mijn antwoord zou zijn: gedeeltelijk, onvermijdelijk vanuit een bepaald perspectief en zonder garantie dat we ooit het volledige antwoord zullen kennen. We hebben goede redenen om aan te nemen dat er een wereld bestaat die niet volledig afhankelijk is van onze persoonlijke overtuigingen. Die wereld stelt grenzen aan wat we kunnen denken en doen. Ze verrast ons, spreekt onze verwachtingen tegen en dwingt ons onze modellen bij te stellen.

Tegelijkertijd hebben we geen ongefilterde toegang tot die wereld. Onze waarnemingen worden gevormd door onze biologische mogelijkheden, onze hersenprocessen en de begrippen waarmee we de wereld proberen te begrijpen. Of er een manier bestaat om die menselijke beperkingen tijdelijk volledig achter ons te laten, weet ik niet. Misschien hebben Boeddha of sommige mystici momenten ervaren waarin de gebruikelijke grenzen van het zelf en de waarneming wegvielen. Misschien kunnen langdurige meditatie, extatische ervaringen of andere uitzonderlijke bewustzijnstoestanden ons iets laten zien wat we in het dagelijks leven missen. Maar of zulke ervaringen ons toegang verschaffen tot de werkelijkheid zoals zij op zichzelf is, blijft een open vraag. En misschien moeten we ook accepteren dat niet iedere vraag een definitief antwoord zal krijgen.

Dat betekent niet dat we moeten ophouden met zoeken. Integendeel. Het maakt die zoektocht alleen maar belangrijker. Want zodra we beseffen hoe gemakkelijk we onze eigen interpretaties verwarren met de werkelijkheid, ontstaat er ruimte voor twijfel, nieuwsgierigheid en verwondering. We kunnen onze overtuigingen minder krampachtig verdedigen, beter luisteren naar anderen en onszelf vaker afvragen waarom we eigenlijk denken wat we denken. Misschien begint wijsheid wel op het moment dat we niet langer automatisch geloven wat ons eigen brein ons vertelt. Niet omdat ons brein een vijand is. Het is immers het instrument waarmee we de wereld proberen te begrijpen. Maar juist daarom moeten we leren om de uitkomsten ervan kritisch te onderzoeken.

We zullen onze menselijke beperkingen waarschijnlijk nooit volledig kunnen ontstijgen. Misschien kunnen we wel steeds beter leren herkennen waar ze ons parten spelen. En daarmee kom ik bij een laatste gedachte. Misschien is de werkelijkheid niet iets wat we ooit volledig zullen bezitten in de vorm van een definitief antwoord. Misschien is zij eerder datgene waarnaar we blijven zoeken, terwijl we ons steeds opnieuw realiseren hoeveel we nog niet begrijpen. Dat klinkt misschien onbevredigend. Maar het is ook een uitnodiging. Om te onderzoeken. Om te twijfelen. Om te mediteren. Om wetenschap te bedrijven. Om onze angsten en overtuigingen onder de loep te nemen. En om ons te blijven verwonderen over het merkwaardige feit dat we überhaupt bestaan en ons kunnen afvragen wat bestaan betekent. Hebben wij toegang tot de werkelijkheid? Ik weet het niet. Maar ik vermoed dat we haar pas serieus beginnen te zoeken wanneer we beseffen dat onze eigen voorstelling ervan niet noodzakelijk de werkelijkheid zelf is. Misschien is dat geen definitief antwoord op de grootste vraag die de mensheid zich kan stellen. Misschien is het wel een goed begin.

Ouder worden: Over de kunst om met de jaren wijzer en gelukkiger te worden

 Toen u jong was, had u waarschijnlijk grootse plannen met uw leven. U zou het helemaal gaan maken. U zou iets bijzonders bereiken, de wereld veranderen en laten zien wat u waard was. Misschien droomde u ervan een wereldberoemde popster of sportheld te worden, de nieuwe Einstein, een machtig leider of een steenrijke zakenman. Hoe dan ook, uw leven zou spannend, succesvol en avontuurlijk worden. Er lag een prachtige toekomst voor u open en u hoefde die alleen nog maar te veroveren. Het stoïcijnse streven naar zoiets ogenschijnlijk saais als virtuositeit, het ontwikkelen van wijsheid, moed, rechtvaardigheid en zelfbeheersing, paste misschien niet zo goed in dat plaatje. U wilde de wereld veroveren, niet uzelf leren beheersen. U wilde iets bereiken, niet leren tevreden te zijn met wat u al had. En waarom zou u ook genoegen nemen met minder? Als u maar hard genoeg uw best deed, zo was u immers altijd verteld, kon u vrijwel alles bereiken. Maar naarmate de jaren verstrijken, blijkt de werkelijkheid weerbarstiger dan de dromen van uw jeugd.

Volwassenheid leidt onvermijdelijk tot een ontnuchtering van uw jeugddromen. Het levenspad dat u hebt gekozen, blijkt een stuk moeilijker te zijn dan u had verwacht. Succes vereist niet alleen inspanning, maar is ook afhankelijk van omstandigheden waarop u nauwelijks invloed hebt. U kunt hard studeren en toch zakken voor een examen. U kunt uitstekend werk leveren en toch worden gepasseerd voor een promotie. U kunt over bijzondere muziektalenten beschikken en desondanks nooit doorbreken. Soms zit het tegen, soms hebt u pech en soms blijkt iemand anders eenvoudigweg beter te zijn.

Aanvankelijk probeert u die tegenvallers misschien te overwinnen door nog harder te werken. U verdubbelt uw inspanningen, besteedt meer tijd aan uw studie of carrière, bouwt een netwerk op en offert uw vrije tijd op aan uw ambities. U bent ervan overtuigd dat u uw doel uiteindelijk zult bereiken als u maar voldoende doorzettingsvermogen toont. Wanneer het gewenste resultaat uitblijft, ontstaat frustratie. Misschien wordt u boos op de wereld, op mensen die u dwarszitten of op uzelf. Misschien begint u zelfs aan uw eigen waarde te twijfelen. U hebt immers zo uw best gedaan. Waarom wordt u daar niet voor beloond? Een deel van het probleem ligt in de verwachtingen waarmee onze cultuur ons opzadelt. We krijgen vaak de indruk dat succes vooral een kwestie is van talent, inzet en de juiste instelling. Films, reclame en influencers houden ons voor dat wie iets werkelijk wil, het altijd zou kunnen bereiken. Tegenslagen zijn uitdagingen die u met voldoende wilskracht kunt overwinnen. Wie slaagt, heeft zijn succes verdiend; wie faalt, heeft kennelijk niet hard genoeg zijn best gedaan.

Dat is een aantrekkelijk verhaal, maar het is niet het hele verhaal. Inspanning vergroot vaak uw kansen op succes, maar biedt geen garantie. Gezondheid, afkomst, economische omstandigheden, talent, toevallige ontmoetingen en eenvoudigweg geluk spelen eveneens een rol. Bovendien zijn niet alle doelen voor iedereen bereikbaar, hoe hard iemand ook werkt. De keerzijde van de succesideologie is dat mensen die hun doelen niet bereiken gemakkelijk als verliezers worden beschouwd. Armoede, werkloosheid en andere tegenslagen worden dan afgedaan als hun eigen schuld. Daarmee vergeten we niet alleen hoeveel omstandigheden buiten onze macht liggen, maar ook dat een mens meer waard is dan zijn maatschappelijke prestaties. De stoïcijnen herinneren ons eraan dat we onderscheid moeten maken tussen onze inspanningen en de uitkomsten daarvan. We kunnen ons inzetten, leren, oefenen en verstandig handelen. We kunnen echter niet afdwingen dat de wereld ons daarvoor precies de beloning geeft waarop we hopen. Dat betekent niet dat we onze ambities moeten opgeven. Het betekent dat we moeten leren om onze ambities na te streven zonder ons levensgeluk volledig afhankelijk te maken van het resultaat.

Wanneer we de middelbare leeftijd bereiken, worden we vaak gedwongen de balans op te maken. Sommigen ontdekken dat hun jeugddromen grotendeels zijn mislukt. Ze zijn geen sportheld, popidool of succesvolle miljonair geworden. Hun leven is veel gewoner verlopen dan ze ooit hadden verwacht. De meesten hebben ondertussen wel degelijk iets opgebouwd. Ze hebben een baan, een inkomen, misschien een gezin en een comfortabel huis. Ze hebben verantwoordelijkheden gedragen, problemen opgelost en talloze alledaagse beslissingen genomen. Ze hebben liefgehad, gewerkt, voor anderen gezorgd en allerlei ervaringen opgedaan. Toch knaagt soms het gevoel dat er iets ontbreekt. Waar is het leven gebleven dat ze zich vroeger hadden voorgesteld? Waar is het avontuur? Waar is de opwinding? Waarom voelt het bereiken van een deel van hun doelen zoveel minder bevredigend dan ze hadden verwacht?

Zelfs mensen die hun ambities grotendeels hebben waargemaakt, kunnen met die vragen worden geconfronteerd. De succesvolle ondernemer ontdekt dat rijkdom niet automatisch rust en geluk brengt. De beroemde artiest merkt dat bewondering van anderen geen blijvend gevoel van eigenwaarde garandeert. Wie jarenlang naar een volgende promotie heeft toegewerkt, kan na het bereiken ervan tot de ontdekking komen dat het verwachte geluk alweer is verdwenen. We raken gewend aan wat we hebben bereikt. Wat vroeger een droom was, wordt de nieuwe vanzelfsprekendheid. Vervolgens richten we onze blik op een volgend doel. Psychologen spreken in dit verband van hedonische adaptatie: we passen ons vaak aan veranderingen in onze omstandigheden aan, waardoor de aanvankelijke blijdschap geleidelijk afneemt.

Het probleem is dus niet noodzakelijk dat ons leven is mislukt. Misschien hebben we alleen te veel verwacht van de dingen die we konden bereiken. Bij sommigen leidt deze ontevredenheid tot de beruchte midlifecrisis. Er moeten drastische veranderingen komen. Uw oude partner wordt ingeruild voor een jongere versie, u gooit uw leven en gaat emigreren of u begint een nieuwe carrière. De sportschool wordt vaker bezocht, de garderobe verjongd en de agenda gevuld met nieuwe avonturen. Soms zijn zulke veranderingen zinvol en bevrijdend. Het is nooit te laat om een verkeerde afslag te corrigeren of een lang gekoesterde wens alsnog te onderzoeken. Maar wanneer we vooral proberen de verloren jeugd terug te winnen, lopen we het risico opnieuw dezelfde fout te maken. We blijven ons geluk zoeken in omstandigheden die ons nooit de zekerheid kunnen bieden waarop we hopen. En terwijl we proberen een ander leven te beginnen, gaat het leven dat we werkelijk hebben gewoon verder.

Het is onvermijdelijk langzaam maar zeker verliest u de strijd tegen de tijd. Voor we het goed en wel beseffen, dienen de eerste ouderdomskwalen zich aan. We herstellen wat langzamer van lichamelijke inspanningen, krijgen hier en daar een pijntje en merken dat we niet meer alles kunnen wat vroeger vanzelfsprekend was. Soms worden onze ogen minder goed, neemt onze spierkracht af of krijgen we te maken met een ziekte die onze mogelijkheden beperkt. Voor sommigen is dat moeilijk te aanvaarden. Ze proberen de tijd terug te draaien met cosmetische ingrepen, allerlei verzorgingsproducten en een eindeloze reeks fitnessoefeningen. Er is op zichzelf niets mis mee om goed voor uw lichaam te zorgen, er verzorgd uit proberen te zien en zo lang mogelijk gezond proberen te blijven. Dat zijn heel begrijpelijke wensen. Het probleem ontstaat wanneer de strijd tegen het ouder worden een strijd tegen de werkelijkheid wordt. Wie koste wat kost jong wil blijven, zal uiteindelijk verliezen. Geen enkele crème, operatie of trainingsmethode kan de tijd stilzetten. We kunnen onze gezondheid beïnvloeden, maar we kunnen niet voorkomen dat ons lichaam aftakelt.

Ook onze kleding, vrijetijdsbesteding en interesses hoeven niet aan een bepaalde leeftijd gebonden te zijn. Een oudere die van moderne muziek houdt, graag sport of nieuwe avonturen zoekt, maakt zichzelf daarmee niet belachelijk. Het is niet nodig om ons naar een stereotiep beeld van de ouderdom te voegen. De eigenlijke vraag is dan ook niet hoe we zo lang mogelijk jong kunnen blijven, maar hoe we op iedere leeftijd zo goed mogelijk kunnen leven. Misschien ontdekken we uiteindelijk dat we een aanzienlijk deel van ons leven hebben besteed aan het najagen van een fata morgana: het idee dat we pas gelukkig zullen zijn wanneer we eindelijk de persoon zijn geworden die we ons vroeger hadden voorgesteld. Dat inzicht kan pijnlijk zijn. Maar het kan ook bevrijdend werken. Want zodra we ophouden onszelf voortdurend met een denkbeeldig ideaal te vergelijken, ontstaat er ruimte om het leven dat we daadwerkelijk hebben gekregen te waarderen.

Wie al op jonge leeftijd de stoïcijnse filosofie heeft ontdekt, heeft op dit punt een voorsprong. Niet omdat een stoïcijn immuun zou zijn voor teleurstellingen, ouderdomskwalen of onvervulde verlangens. Ook een stoïcijn kan spijt hebben, zich zorgen maken over zijn gezondheid of verdrietig zijn om gemiste kansen. De voorsprong zit ergens anders: hij heeft geleerd waarop hij zijn levensgeluk het beste kan baseren. De stoïcijn probeert niet in de eerste plaats beroemd, rijk, machtig of onaantastbaar te worden. Hij streeft naar ‘aretè’, een begrip dat zowel deugd als voortreffelijkheid betekent. In het modern stoïcisme kunnen we dat opvatten als virtuositeit: de kunst om zo goed mogelijk met het leven om te gaan.

Het gaat daarbij niet om een saai bestaan waarin alle verlangens worden onderdrukt en ieder avontuur wordt vermeden. Integendeel. Een stoïcijn kan ambitieus zijn, verliefd worden, genieten van seks en lekker eten, reizen, sporten, kunst verzamelen of zich inzetten voor een betere wereld. Het verschil is dat hij probeert deze zaken na te streven zonder zijn eigenwaarde en levensgeluk volledig afhankelijk te maken van het bezit ervan. Hij wil graag slagen, maar weet dat succes niet volledig in zijn macht ligt. Hij wil gezond blijven, maar weet dat ziekte hem kan treffen. Hij wil zijn geliefden zo lang mogelijk bij zich houden, maar weet dat hij hun sterfelijkheid niet kan opheffen.

Wat wel binnen zijn invloed ligt, is de manier waarop hij met zulke omstandigheden omgaat: de oordelen die hij vormt, de keuzes die hij maakt en de houding waarmee hij zijn verantwoordelijkheden tegemoet treedt. Dat betekent ook dat hij zijn leven niet uitsluitend beoordeelt aan de hand van wat hij heeft bereikt. Hij kan terugkijken op een loopbaan die heel anders is verlopen dan gehoopt en toch tevreden zijn wanneer hij weet dat hij zijn werk eerlijk heeft gedaan, anderen behoorlijk heeft behandeld en zijn mogelijkheden zo goed mogelijk heeft benut. Een stoïcijn hoeft dus niet te denken dat zijn leven mislukt is omdat zijn dromen niet zijn uitgekomen. Misschien heeft hij niet bereikt wat hij als jongere wilde bereiken, maar is hij ondertussen wel wijzer, rechtvaardiger, moediger en milder geworden. Als stoïcijn is hij dan een echte levenskunstenaar geworden. En is dat uiteindelijk niet minstens zo waardevol?

De ouderdom brengt onmiskenbaar verliezen met zich mee. Toch is het niet alleen een periode van achteruitgang. Er kunnen ook voordelen ontstaan die we als jongere moeilijk konden voorzien. Veel mensen worden met de jaren milder. De behoefte om zichzelf voortdurend te bewijzen neemt af. Carrière, geld, uiterlijk vertoon en onderlinge wedijver verliezen soms een deel van hun aantrekkingskracht. Wat vroeger dringend leek, blijkt achteraf niet altijd zo belangrijk. Men leert onderscheid te maken tussen wat werkelijk aandacht verdient en wat vooral veel drukte veroorzaakt. Natuurlijk geldt dit niet voor iedereen. Sommige mensen worden juist verbitterder, angstiger of star in hun opvattingen. Ouder worden maakt ons niet automatisch wijs. Ervaring kan ons inzicht geven, maar kan ook onze vooroordelen versterken. Wijsheid vraagt dat we bereid blijven om van die ervaring te leren. Toch biedt de ouderdom een bijzondere gelegenheid om onze prioriteiten opnieuw te bekijken. We hoeven niet meer overal aan mee te doen. We hoeven niet voortdurend indruk te maken. We kunnen gemakkelijker erkennen dat we iets niet weten en hoeven minder vaak onze gelijk te bewijzen.

Ook kan onze verhouding tot verlangens veranderen. Misschien hebben we minder behoefte aan steeds meer bezit, steeds nieuwe prikkels of de goedkeuring van anderen. We ontdekken dat een wandeling, een goed gesprek, een boek of een rustige middag in de tuin meer voldoening kan geven dan een nieuwe prestatie. De druk gaat er een beetje af. En juist daardoor kan er ruimte ontstaan voor filosofie. Voor een stoïcijn is dat een mooie ontwikkeling. Zelfbeheersing betekent immers niet dat we onszelf voortdurend met geweld in het gareel moeten houden. Het betekent dat we leren onze verlangens verstandiger te beoordelen. Wanneer we minder afhankelijk worden van zaken die ons onrustig maken, wordt het gemakkelijker om onze aandacht te richten op wat werkelijk van belang is. De ouderdom kan zo een periode worden waarin de stoïcijnse praktijk niet langer uitsluitend een bewuste oefening is, maar steeds meer een vertrouwde manier van leven.

Door AI gegenereerde afbeelding

Seneca merkte al in de oudheid op dat zijn lichaam achteruitging, terwijl zijn geest hem juist steeds meer voldoening leek te geven. In zijn Brieven aan Lucilius schrijft hij:

“Ik ben blij dat ik merk dat mijn geest niet oud wordt, terwijl mijn lichaam wel degelijk achteruitgaat. Alleen de instrumenten van mijn lichaam zijn oud en gebrekkig geworden. Mijn geest is nog vol leven en verheugt zich erop dat hij minder met het lichaam te maken heeft, dat scheelt hem een hoop gedoe. Hij is vrolijk en vertelt mij, gek genoeg, dat dit zijn bloeitijd is. Laten we hem maar geloven: hij mag ervan genieten.” (Seneca, Brieven aan Lucilius, 26.2)

Seneca formuleert hier een hoopvolle gedachte. Lichamelijke achteruitgang hoeft niet te betekenen dat ons innerlijke leven eveneens achteruitgaat. Uiteraard moeten we voorzichtig zijn met de gedachte dat de geest altijd jong blijft. Ook het geheugen, de concentratie en andere cognitieve functies kunnen met het ouder worden verslechteren. Sommige mensen krijgen te maken met ernstige cognitieve achteruitgang. Dat is een werkelijkheid die we niet met een filosofische uitspraak ongedaan kunnen maken.

Maar ouder worden heeft niet uitsluitend nadelen. Mensen kunnen beschikken over een grotere kennisvoorraad, meer levenservaring en een beter vermogen om gebeurtenissen in een ruimer perspectief te plaatsen. We hebben situaties meegemaakt die we vroeger niet konden overzien en weten soms beter welke problemen vanzelf weer verdwijnen en welke werkelijk onze aandacht verdienen. Bovendien blijft leren op oudere leeftijd mogelijk. Het kan wat meer tijd kosten om nieuwe vaardigheden onder de knie te krijgen, maar oefening, nieuwsgierigheid en betrokkenheid blijven waardevol. We kunnen nieuwe onderwerpen bestuderen, een instrument leren bespelen, ons verdiepen in filosofie of onze overtuigingen herzien. Ook de hersenen behouden gedurende het leven een zekere plasticiteit: ze kunnen zich aanpassen en verbindingen veranderen. Dat betekent niet dat alle functies onveranderd blijven of dat nieuwe hersencellen overal in het volwassen brein in dezelfde mate worden aangemaakt. Het betekent wel dat ouderdom niet gelijkstaat aan een definitief einde van ontwikkeling. 

Een stoïcijn kan deze levensfase daarom zien als een nieuwe oefening in virtuositeit. Misschien kan hij minder hard lopen, minder lang werken of minder gemakkelijk onthouden. Maar hij kan nog steeds oefenen in geduld, wijsheid, moed en rechtvaardigheid. Hij kan leren beter te luisteren, minder snel te oordelen en anderen met meer begrip tegemoet te treden. Zolang we in staat zijn om bewust te kiezen hoe we met onze omstandigheden omgaan, blijft er ruimte voor morele en persoonlijke ontwikkeling. En zelfs wanneer ziekte of cognitieve achteruitgang die mogelijkheden ernstig beperkt, wordt iemands menselijke waardigheid daardoor niet minder.

Er is echter één aspect van de ouderdom dat zich steeds nadrukkelijker aandient: het besef dat ons leven eindig is. Als jongere beschouwen we de dood vaak als iets abstracts. Natuurlijk weten we dat mensen sterven, maar het lijkt nog ver weg. De dood hoort bij oude mensen, bij onze grootouders en bij mensen over wie we in de krant lezen. Ons eigen leven lijkt zich eindeloos voor ons uit te strekken. Naarmate we ouder worden, verandert dat perspectief. We verliezen misschien onze ouders, vrienden of leeftijdgenoten. We merken dat onze eigen gezondheid kwetsbaarder wordt. De toekomst, die vroeger vrijwel onbeperkt leek, heeft ineens duidelijke grenzen. Dat besef kan beangstigend zijn. Sommige mensen proberen het zo veel mogelijk te verdringen. Anderen raken verdrietig wanneer ze denken aan alles wat ze nog hadden willen doen. Weer anderen proberen hun angst te bezweren door zich zo lang mogelijk jong te gedragen.

De stoïcijnen kiezen een andere benadering. Ze proberen de dood niet te ontkennen, maar haar een plaats te geven in hun denken over het leven. De Latijnse uitdrukking ‘memento mori' betekent: gedenk dat u zult sterven. Het is geen oproep om voortdurend somber over de dood te piekeren. Het is een herinnering dat onze tijd beperkt is en daarom niet gedachteloos verspild moet worden. Het is leven met de dood in gedachten. Die gedachte aan de dood kan fungeren als een vorm van negatieve visualisatie: we stellen ons voor dat iets wat we vanzelfsprekend vinden, er op een dag niet meer zal zijn. Niet om onszelf ongelukkig te maken, maar om opnieuw te ontdekken wat die ervaring voor ons betekent. Denk bijvoorbeeld aan een wandeling door het bos. Als u jong bent, is zo'n wandeling misschien gewoon een van de vele dingen die u op een dag doet. Maar wanneer u zich realiseert dat u niet oneindig veel wandelingen meer voor de boeg hebt, kan diezelfde wandeling een andere betekenis krijgen. U merkt de bomen op, voelt de wind op uw gezicht en geniet van het gezelschap van degene met wie u loopt. Hetzelfde geldt voor een gesprek met een geliefde, een maaltijd aan tafel of een rustige ochtend met een boek. Niets bijzonders hoeft er te gebeuren om het moment waardevol te maken. Het besef dat zulke momenten niet vanzelfsprekend zijn, kan onze aandacht ervoor verdiepen. Dat betekent niet dat we ieder moment krampachtig moeten proberen te beleven alsof het onze laatste kans is. Ook dat zou een vorm van onrust zijn. We hoeven niet voortdurend te denken aan wat we verliezen. Het is voldoende om af en toe stil te staan bij de eindigheid van ons bestaan en ons daardoor te laten herinneren aan wat werkelijk belangrijk is. Voor de stoïcijn is de dood geen reden om het leven op te geven, maar juist een reden om het niet uit te stellen.

Het stoïcisme biedt geen garantie op een gezonde, zorgeloze of gelukkige oude dag. Filosofie beschermt ons niet tegen kanker, eenzaamheid, verlies of lichamelijke beperkingen. Ook een stoïcijn kan bang zijn voor de dood, rouwen om een overleden partner of worstelen met de afhankelijkheid die ziekte met zich meebrengt. De waarde van het stoïcisme ligt niet in de belofte dat zulke ervaringen ons bespaard blijven. De waarde ligt in de manier waarop het ons leert ermee om te gaan. Wie jarenlang heeft geoefend in het onderscheiden van wat wel en niet binnen zijn invloed ligt, kan gemakkelijker erkennen dat het lichaam niet onbeperkt gehoorzaamt. Wie heeft geleerd dat geluk niet uitsluitend afhankelijk is van bezit, prestaties en aanzien, hoeft niet iedere lichamelijke beperking als een persoonlijke nederlaag te ervaren. En wie heeft geoefend in rechtvaardigheid en medemenselijkheid, kan zijn aandacht blijven richten op anderen, ook wanneer zijn eigen mogelijkheden kleiner worden. Dat laatste is belangrijk. De stoïcijnse ouderdom is geen terugtrekking in een wereld waarin alleen de eigen gemoedsrust telt. We blijven deel uitmaken van een gemeenschap. Misschien kunnen we niet meer zoveel doen als vroeger, maar we kunnen nog steeds luisteren, raad geven wanneer daarom wordt gevraagd, aandacht schenken en bijdragen aan het welzijn van anderen. Soms is het zelfs juist de ouderdom die ons leert hoeveel waarde zulke ogenschijnlijk kleine handelingen hebben.

Ook hoeven we niet te doen alsof alle verlies eenvoudig te accepteren is. Aanvaarding betekent niet dat we pijn prettig moeten vinden, ziekte moeten toejuichen of nooit meer iets mogen proberen te veranderen. We mogen behandelingen zoeken, onze conditie onderhouden, hulp vragen en protesteren tegen onrecht. Het gaat erom dat we ons inspannen waar dat zinvol is, zonder te eisen dat de werkelijkheid zich altijd aan onze wensen aanpast. Daarmee komen we terug bij het onderscheid tussen onze inspanningen en hun uitkomsten. We kunnen proberen zo lang mogelijk gezond te blijven, maar niet afdwingen dat we gezond blijven. We kunnen onze relaties koesteren, maar niet voorkomen dat we ooit afscheid moeten nemen. We kunnen verstandig met onze tijd omgaan, maar niet weten hoeveel tijd ons nog rest. Wat we wel kunnen doen, is de tijd die we hebben zo goed mogelijk gebruiken. Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste les die de ouderdom ons kan leren. Het leven hoeft niet te worden beoordeeld aan de hand van een denkbeeldig ideaal dat we ooit hebben bedacht. We hoeven niet alsnog de beroemdste, rijkste, aantrekkelijkste of succesvolste versie van onszelf te worden. We mogen leren waarderen wat er werkelijk is, zonder onze ambities, nieuwsgierigheid of betrokkenheid bij de wereld op te geven.

De ouderdom is niet uitsluitend de laatste fase waarin alles langzaam minder wordt. Ze kan ook een tijd zijn waarin we beter begrijpen wat de moeite waard is. We hebben minder toekomst om ons achter te verschuilen en meer verleden om van te leren. We weten dat niet alles mogelijk is, maar misschien begrijpen we daardoor ook beter wat we werkelijk willen. Seneca zag de gevorderde leeftijd als een levensfase waarin bepaalde verlangens hun greep op ons verliezen en we daardoor meer rust kunnen ervaren. Dat is geen vanzelfsprekend resultaat van het ouder worden, maar wel een mogelijkheid die we kunnen benutten. Uiteindelijk gaat het niet om de vraag hoe lang we jong kunnen blijven, maar om de vraag hoe goed we kunnen leven zolang we er zijn. Misschien is ouder worden wel een van de grootste uitdagingen van het stoïcisme: leren aanvaarden dat we niet alles kunnen behouden, zonder daardoor de belangstelling voor het leven te verliezen. En wie daarin slaagt, hoeft niet verbitterd terug te kijken op een leven dat anders is verlopen dan verwacht. Hij kan terugkijken met dankbaarheid voor wat er was, berusting in wat niet anders kon en nieuwsgierigheid naar wat er nog komt. Niet omdat alles goed is gegaan, maar omdat hij heeft geleerd ook met het onvolmaakte leven goed om te gaan.