Memento mori en geniet van uw leven

 De stoïcijnse adviezen uit de vorige blog zijn eigenlijk een uitbreiding van de al eerder besproken techniek van de negatieve visualisatie. Bij die techniek stond u er aanvankelijk vooral bij stil hoe uw leven eruit zou zien als u allerlei dingen niet meer zou bezitten. U moest zich bijvoorbeeld voorstellen hoe het zou zijn om zonder stromend water te moeten leven of, o ramp der rampen, zonder uw smartphone. De bedoeling van deze oefening was dat u daardoor de waarde van zulke alledaagse voorzieningen weer beter zou gaan beseffen. Het moest de gewenning tegengaan die we eerder hedonistische adaptatie hebben genoemd: het verschijnsel dat we gewend raken aan de goede dingen in ons leven, waardoor we ze steeds minder waarderen. Hetzelfde geldt natuurlijk ook voor de mensen in uw leven. Uw geliefden zijn sterfelijk en het is helemaal niet vanzelfsprekend dat ze altijd deel van uw leven zullen blijven uitmaken. Door u af en toe voor te stellen dat u hen zou kunnen verliezen, leert u hun aanwezigheid opnieuw waarderen. Maar de stoïcijnen doen er nog een schepje bovenop. Ze sporen hun leerlingen aan om niet alleen stil te staan bij het mogelijke verlies van bezittingen en geliefden, maar ook bij hun eigen sterfelijkheid. U moet dus regelmatig uw eigen dood onder ogen zien. Epictetus zei het zo:

‘Aan dood, ballingschap en alle andere dingen die je angst inboezemen moet je dagelijks denken, maar vooral aan de dood. Dan zul je nooit meer een slechte gedachte koesteren of al te sterk naar iets verlangen.’ (Epictetus, Handboekje, 21)

Epictetus moedigt zijn leerlingen hier aan om dagelijks aan hun eigen dood te denken. Seneca gaat zelfs nog een stap verder. Hij spoort zijn vriend Lucilius aan om iedere dag te beschouwen alsof het zijn laatste zou kunnen zijn.

‘Ik ben nog lang niet levensmoe en heb geen enkele reden om niet nog een paar jaar door te willen leven. Toch durf ik te zeggen dat er niets aan mijn levensgeluk zou ontbreken als ik nu zou moeten sterven. Ik richt me niet op een gelukkige toekomst, maar ik beschouw elke dag als mijn laatste.’ (Seneca, Brieven aan Lucilius, 93.6)

Betekent dit dat Seneca er maar op los leefde? Als dit de laatste dag van uw leven zou zijn, kunt u toch net zo goed eten, drinken en feesten zoveel u maar wilt? Geef al uw geld uit en neem het ervan. Morgen bent u er immers niet meer. De consequenties van uw handelen hoeft u niet meer te dragen. Een uitstekend excuus voor allerlei hedonistische uitspattingen! U zult ondertussen wel vermoeden dat dit niet helemaal is wat de oude stoïcijnen bedoelden met hun ‘memento mori' (gedenk te sterven). Het gaat hun niet om een ongeremde jacht op plezier, maar om een bewustere omgang met het leven. Wie zich realiseert dat zijn tijd beperkt is, kan zich moeilijker veroorloven om die tijd gedachteloos te verspillen. De gedachte aan de dood moet ons niet roekelozer, maar juist bewuster maken. Bij de negatieve visualisatie stelt u zich voor dat u iets verliest wat u nu bezit. Bij ‘memento mori' gaat het om een fundamenteler inzicht: ook uzelf bent tijdelijk. U kijkt dus niet alleen anders naar de dingen die u hebt, maar ook naar uzelf en uw plaats in de wereld. Uw leven, uw mogelijkheden, uw relaties en uw talenten zijn niet vanzelfsprekend en u kunt er niet onbeperkt over beschikken.

Door regelmatig bij hun eigen sterfelijkheid stil te staan, willen de stoïcijnen voorkomen dat het leven zomaar tussen hun vingers door glipt. Ze willen zich realiseren hoe bijzonder het is dat ze überhaupt leven en hoeveel mogelijkheden dat leven biedt. Hoeveel uren en dagen gaan er niet voorbij terwijl u bezig bent allerlei doelen na te streven waarvan u zich achteraf misschien afvraagt waarom ze eigenlijk zo belangrijk voor u waren? U werkt hard om een target van uw bedrijf te halen, bent druk bezig een nieuwe auto uit te kiezen of steekt, opgejaagd door de Sociale Dienst, al uw energie in het vinden van een nieuwe baan. Op zichzelf hoeft daar niets verkeerds aan te zijn. Het wordt pas problematisch wanneer u zo in beslag wordt genomen door wat u allemaal nog moet bereiken, dat u vergeet waarvoor u eigenlijk leeft.

Misschien stelt u uw geluk voortdurend uit. Als u straks die nieuwe baan hebt, als de verbouwing achter de rug is, als u eindelijk voldoende geld hebt gespaard of als u wat meer tijd krijgt, dan zult u echt gaan leven. Maar dat moment blijft gemakkelijk naar de toekomst verschuiven. Ondertussen gaat het leven gewoon verder. De stoïcijnen willen u ervan doordringen dat het leven niet ergens in de toekomst begint. Het speelt zich nu af, in de uren en minuten die u op dit moment tot uw beschikking hebt. Seneca heeft dit probleem uitgebreid behandeld in zijn geschrift ‘Over de kortheid van het leven' (De brevitate vitae). Hij stelt daarin dat het leven op zichzelf helemaal niet zo kort is. We hebben doorgaans voldoende tijd gekregen om iets waardevols van ons bestaan te maken. Het probleem is dat we een groot deel van die tijd verspillen aan zaken die er uiteindelijk weinig toe doen. We laten ons in beslag nemen door ambities, geldzorgen, status, vermakelijkheden en de verwachtingen van anderen. We zijn voortdurend bezig met wat nog moet komen of met wat we hadden kunnen bereiken, maar vergeten daadwerkelijk te leven.

Seneca's kritiek is verrassend actueel. Ook tegenwoordig hebben we het gevoel dat we voortdurend tijd tekortkomen. We worden overspoeld door informatie, berichten, verplichtingen en mogelijkheden. We kunnen ons eindeloos vermaken, maar hebben tegelijkertijd steeds minder het gevoel dat we ergens werkelijk aan toekomen. We zijn druk bezig ons leven te organiseren, te verbeteren en te optimaliseren, maar vergeten soms dat we het ondertussen ook moeten leven. De gedachte aan onze sterfelijkheid kan ons helpen daar verandering in te brengen. Ze dwingt ons om ons af te vragen wat werkelijk belangrijk is. Niet alles wat onze aandacht opeist, verdient die aandacht ook. En niet alles wat we kunnen nastreven, is de moeite waard om na te streven. Omdat onze tijd beperkt is, moeten we keuzes maken. De dood herinnert ons eraan dat we niet alles kunnen doen en dat we dus zorgvuldig moeten bepalen waaraan we onze tijd besteden. Dat betekent niet dat u geen plannen meer moet maken of geen ambities mag hebben. Integendeel, een stoïcijn mag zich volop inzetten voor zijn werk, zijn relaties en de wereld om hem heen. Maar hij moet wel beseffen dat de toekomst onzeker is. U kunt plannen maken, maar u hebt geen garantie dat u de gelegenheid krijgt ze uit te voeren. De enige tijd waarin u daadwerkelijk kunt handelen, is het heden.

Oefening: Memento mori (gedenk te sterven)

Op antieke drinkbekers stonden soms afbeeldingen van geraamtes. Ook Romeinse eetzalen hadden vaak een vloermozaïek waarin een skelet was afgebeeld. Zulke afbeeldingen herinnerden de gasten eraan dat ze sterfelijk waren en dat ze daarom niet eindeloos moesten uitstellen om van het leven te genieten. Een bekend Romeins mozaïek toont bijvoorbeeld een skelet dat de gasten eraan herinnert dat de dood uiteindelijk iedereen gelijk maakt, ongeacht rijkdom of maatschappelijke positie. Deze doodsgedachte maakt dat u het leven intenser kunt doorleven en meer kunt genieten van uw bestaan. Maak er daarom een gewoonte van om een paar keer per dag kort stil te staan bij uw eigen sterfelijkheid en die van uw naasten. Dat hoeft helemaal geen sombere of langdurige meditatie te zijn. Een vluchtige gedachte van enkele seconden is voldoende. Iedere keer dat u op de klok kijkt, zou u bijvoorbeeld even bij uzelf ‘memento mori' kunnen zeggen. Of u hangt zo’n klein plastic skeletje als een soort gelukspoppetje in uw auto. Het gaat er niet om dat u voortdurend aan de dood denkt, maar dat u af en toe wakker wordt geschud uit de vanzelfsprekendheid waarmee u het leven tegemoet treedt.

U kunt deze oefening uitstekend combineren met de eerder besproken ‘hic et nunc'-oefening (hier en nu). Wanneer u zich realiseert dat dit moment niet vanzelfsprekend is en nooit meer terugkomt, krijgt uw aandacht voor het heden een andere betekenis. Een kop koffie drinken, een wandeling maken, een gesprek voeren of gewoon even in de tuin zitten: het zijn misschien geen wereldschokkende gebeurtenissen, maar ze vormen wel het materiaal waaruit uw leven bestaat. Zelfs alledaagse en minder plezierige bezigheden kunnen daardoor een andere betekenis krijgen. U hoeft niet ieder moment geweldig te vinden, maar u kunt wel proberen ieder moment bewust te beleven.

De oefening kan u ook helpen om uw dagelijkse keuzes tegen het licht te houden. Vraag uzelf bijvoorbeeld eens af: als ik wist dat ik nog maar een jaar te leven had, zou ik dan mijn tijd op dezelfde manier besteden? Zou ik nog steeds zoveel energie steken in die ruzie, die aankoop, die carrièrestap of die voortdurende zorgen over wat anderen van mij vinden? Zijn er mensen met wie ik meer tijd zou willen doorbrengen? Zijn er dingen die ik al jaren uitstel omdat ik denk dat er later nog wel tijd voor zal zijn? U hoeft zich zulke vragen niet voortdurend te stellen en u hoeft uw leven ook niet bij iedere gedachte aan de dood drastisch om te gooien. Het gaat erom dat u af en toe opnieuw onderzoekt of uw dagelijkse bezigheden nog wel aansluiten bij wat u werkelijk belangrijk vindt. De dood kan zo een soort persoonlijke raadgever worden die u helpt onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken.

Met AI gegenereerde afbeelding

Het is niet de lengte, maar de kwaliteit van uw leven waar het om zou moeten draaien. Een stoïcijn wil dus voorkomen dat hij zijn leven verdroomt. Hij wil niet pas achteraf ontdekken dat hij het grootste deel van zijn tijd heeft besteed aan zaken die uiteindelijk weinig betekenis hadden. Hij wil, ongeacht de lengte van zijn bestaan, zo goed mogelijk leven. Daarbij is niet de duur van zijn leven doorslaggevend, maar wat hij met die tijd heeft gedaan. Marcus Aurelius verwoordde deze gedachte als volgt:

‘Het verschil in levensduur tussen mensen is gering. Denk maar niet dat het belangrijk is hoe oud je wordt. Kijk achter je en je ziet de gapende afgrond van het verleden en kijk voor je en je ziet de oneindigheid van de toekomst. Wat is dan nog het verschil tussen een kind van drie dagen en een Nestor die drie generaties heeft zien komen en gaan?’ (Marcus Aurelius, Dagboeken, 4.50)

Marcus Aurelius relativeert hier de betekenis van de menselijke levensduur door die te vergelijken met de onmetelijke tijd die aan ons bestaan voorafging en erop zal volgen. Zelfs een mensenleven van honderd jaar stelt in verhouding tot de geschiedenis van het universum vrijwel niets voor. Wat maakt het dan uiteindelijk uit of u dertig, zestig of negentig jaar oud wordt? Dat betekent natuurlijk niet dat de lengte van uw leven er helemaal niet toe doet. Het is heel begrijpelijk dat u graag gezond blijft en nog vele jaren met uw geliefden wilt doorbrengen. De stoïcijnen ontkennen ook niet dat een lang en gezond leven iets waardevols is. Ze beschouwen gezondheid, levensduur en het gezelschap van geliefden als zaken die we bij voorkeur nastreven. Maar het zijn geen voorwaarden voor een goed en virtuoos leven. U hebt immers niet volledig in de hand hoe oud u wordt, terwijl u wel invloed hebt op de manier waarop u de tijd die u krijgt besteedt.

Maar als de lengte van ons leven niet doorslaggevend is voor de kwaliteit ervan, waarom willen we dan toch zo graag oud worden? Waarom proberen we ziektes te voorkomen, gezond te eten en voldoende te bewegen? Waarom vinden we het zo verdrietig wanneer iemand jong sterft? De stoïcijnse filosofie geeft daarop een genuanceerd antwoord. Een lang en gezond leven is een zogenoemd voorkeurenswaardige indifferent. Het is iets wat we redelijkerwijs mogen nastreven en wat we doorgaans boven ziekte en een vroegtijdige dood verkiezen. Maar het is geen voorwaarde voor een goed leven. Het maakt ons leven aangenamer en biedt ons meer mogelijkheden, maar het bepaalt niet of we een goed mens zijn of een geslaagd leven leiden. Dat onderscheid is belangrijk. Stoïcijnse aanvaarding van de dood betekent niet dat we onverschillig moeten staan tegenover ons voortbestaan. We mogen ons best inzetten om gezond te blijven en zo lang mogelijk te leven. We moeten alleen oppassen dat onze angst voor de dood niet ons hele leven gaat beheersen.

De stoïcijnen wijzen er bovendien op dat we mensen doorgaans niet beoordelen op hun leeftijd, maar op wat ze in hun leven hebben gedaan. Alexander de Grote gebruiken ze hierbij vaak als voorbeeld. Deze krijgsheer wordt vooral herinnerd vanwege zijn veroveringen en zijn historische betekenis, niet omdat hij al op tweeëndertig jarige leeftijd overleed. Het zou nogal vreemd zijn om voor ons eigen leven een heel andere maatstaf aan te leggen. Waarom zouden we onze eigen levenskwaliteit uitsluitend afmeten aan het aantal jaren dat we hebben gekregen? Het gaat dus niet om de kwantiteit, maar om de kwaliteit van uw leven. En met kwaliteit bedoelen de stoïcijnen niet dat u zoveel mogelijk plezierige ervaringen moet verzamelen of zo veel mogelijk prestaties moet leveren. Het gaat om 'arrêté', de Griekse term die we in dit boek hebben vertaald als virtuositeit: het zo goed mogelijk ontwikkelen en gebruiken van uw menselijke vermogens. Een leven waarin u uw verstand gebruikt, moedig handelt, rechtvaardig met anderen omgaat en uw verlangens weet te beheersen, is in stoïcijnse zin een geslaagd leven.

Dat kan een lang leven zijn, maar ook een kort leven. Het kan een leven zijn waarin u grote maatschappelijke prestaties levert, maar net zo goed een leven waarin u vooral van betekenis bent voor een kleine kring van mensen. Het gaat er niet om hoe indrukwekkend uw leven er van buitenaf uitziet, maar om de manier waarop u het vormgeeft. Ook hier moeten we oppassen dat we de stoïcijnse levenskunst niet verwarren met een voortdurende drang om te presteren. Virtuositeit betekent niet dat u iedere minuut zo productief mogelijk moet zijn of dat u voortdurend bijzondere dingen moet doen. Rust nemen, genieten van gezelschap, wandelen, lezen of gewoon eens helemaal niets doen, kunnen allemaal onderdeel zijn van een goed en virtuoos leven. De vraag is niet hoeveel u doet, maar hoe bewust en verstandig u uw leven vormgeeft.

De uitspraak van Seneca dat u iedere dag als uw laatste moet beschouwen, vraagt overigens om enige nuance. Als u werkelijk iedere dag zou behandelen alsof u morgen sterft, zou u waarschijnlijk weinig aandacht besteden aan uw gezondheid, uw relaties of de gevolgen van uw handelen op langere termijn. U zou geen moestuin meer aanleggen, geen opleiding beginnen en misschien zelfs uw pensioen niet meer regelen. Dat zou nogal onverstandig zijn. De stoïcijnse bedoeling is dan ook niet dat u uw toekomstplannen opgeeft, maar dat u niet vergeet dat de toekomst onzeker is. Leef alsof u nog vele jaren voor de boeg hebt, maar stel uw goede leven niet uit tot die jaren daadwerkelijk zijn aangebroken. Zorg voor uw gezondheid, bouw aan relaties, ontwikkel uw talenten en zet u in voor zaken die u belangrijk vindt. Maar doe dat vandaag, met de mogelijkheden die u vandaag hebt.

U zou het ook zo kunnen formuleren: leef alsof u nog een lange toekomst hebt, maar besef dat u die niet gegarandeerd krijgt. Daarbij hoort ook dat u leert onderscheid te maken tussen simpelweg genieten en werkelijk goed leven. Natuurlijk is het belangrijk dat u plezier beleeft aan uw bestaan. Maar een leven waarin u uitsluitend aangename ervaringen verzamelt, is nog niet automatisch een geslaagd leven. Soms vraagt een goed en virtuoos leven juist om inspanning, zelfbeheersing, verantwoordelijkheid of het opgeven van uw eigen voordeel ten gunste van een ander. Een stoïcijn wil niet alleen zoveel mogelijk uit het leven halen, maar vooral iets goeds van zijn leven maken. Dat is uiteindelijk de verbinding tussen ‘memento mori' en persoonlijke levenskunst. De gedachte aan de dood stelt u niet alleen de vraag hoeveel tijd u nog hebt, maar vooral wat u met die tijd wilt doen. Welke vermogens wilt u ontwikkelen? Voor welke mensen wilt u iets betekenen? Welke waarden wilt u in praktijk brengen? En wat voor mens wilt u zijn?

De stoïcijnse ‘memento mori' is uiteindelijk geen oefening in somberheid, maar een oefening in levenskunst. De dood is geen prettige gedachte, maar hij kan wel een uitstekende raadgever zijn. Hij helpt u om afstand te nemen van onbelangrijke zorgen, om uw geliefden niet als vanzelfsprekend te beschouwen en om niet voortdurend uw geluk naar een onzekere toekomst te verschuiven. De dood herinnert u eraan dat uw tijd beperkt is. U kunt die tijd verspillen aan nutteloze zorgen, eindeloze verlangens en doelen die u eigenlijk niet zo belangrijk vindt. U kunt ook proberen er iets waardevols van te maken. Niet door ieder moment krampachtig te willen benutten of uzelf voortdurend tot bijzondere prestaties aan te sporen, maar door met aandacht en virtuositeit te leven. U hoeft niet beroemd te worden, een fortuin te verdienen of de wereld te veranderen om een geslaagd leven te leiden. U hoeft zelfs niet iedere dag gelukkig te zijn. Het gaat erom dat u probeert de mens te zijn die u kunt en wilt zijn, binnen de omstandigheden die het leven u biedt. Wacht niet op een beter moment om te beginnen met leven. U hebt dit moment al gekregen. Wat u ermee doet, is aan u.

Verdriet, rouw en liefde

 Er zijn weinig gebeurtenissen die een mens zo diep kunnen raken als de dood van iemand van wie hij houdt. Het overlijden van een partner, een kind, een ouder of een goede vriend kan ons hele bestaan ontwrichten. De wereld die we zo goed dachten te kennen, is plotseling veranderd. Iemand die jarenlang vanzelfsprekend deel uitmaakte van ons dagelijks leven, is er niet meer. De vertrouwde stem, de kleine gewoonten, de gezamenlijke herinneringen en de plannen voor de toekomst: alles krijgt ineens een andere betekenis. Wat gisteren nog vanzelfsprekend was, blijkt voorgoed voorbij. Toch is de dood van een geliefde niet alleen een onderwerp dat aan de orde komt wanneer we daadwerkelijk met verlies worden geconfronteerd. De stoïcijnen vinden dat we ook tijdens ons gewone leven moeten nadenken over de vergankelijkheid van onze relaties. Niet om onszelf voortdurend met de dood bezig te houden, maar juist om beter te leren leven. Wie beseft dat niets vanzelfsprekend is, zal de mensen om zich heen waarschijnlijk meer waarderen. Wie weet dat er een einde komt aan iedere ontmoeting, zal misschien wat minder gemakkelijk een afscheid achteloos laten verlopen. De stoïcijnse omgang met de dood van een geliefde begint daarom niet bij het sterven, maar bij het liefhebben.

De stoïcijnen wijzen er regelmatig op dat we ons leven en alles wat we daarin bezitten niet als ons onvervreemdbare eigendom moeten beschouwen. Onze bezittingen, onze gezondheid, onze maatschappelijke positie en zelfs onze geliefden kunnen we niet voor eeuwig behouden. Alles wat we hebben, is tijdelijk. Het lot kan ons op ieder moment iets afnemen wat we tot dan toe als vanzelfsprekend beschouwden. Seneca gebruikt hiervoor de vergelijking met een lening. We hebben de dingen die het leven ons schenkt, niet definitief in bezit gekregen. We mogen er gebruik van maken, ervan genieten en ze waarderen, maar we moeten beseffen dat we ze ooit weer zullen moeten afstaan. In zijn ‘Troostschrift aan Marcia’ schrijft hij:

“Wat aan ons is uitgeleend, moeten we steeds bij de hand houden, zodat we het direct zonder morren kunnen teruggeven als dat wordt gevraagd. Wie ruzie maakt met zijn schuldeiser is een slechte schuldenaar. Iedereen waar we van houden, of ze nu jonger of ouder zijn dan wij zelf, moeten we dan ook liefhebben alsof ze binnenkort kunnen sterven. We moeten onszelf op het hart drukken om van alles zo te houden alsof het direct door de eigenaar kan worden teruggevraagd. Alles wat het lot je schenkt moet je als een lening zien.
Geniet van jullie kinderen zoveel je kunt en geef jullie kinderen de gelegenheid van jullie te genieten. Drink alle bekers vol vreugde direct tot de laatste druppel leeg. Er wordt geen enkele garantie gegeven dat je de nacht overleeft, wat zeg ik dat je het komende uur redt. Schiet op! Ze zitten je op de hielen! Straks klinkt het krijgsgeschreeuw en wordt de groep van mensen om je heen uit elkaar geslagen, de vriendschapsbanden worden doorgesneden. Alles wordt geplunderd. Jullie stakkers weten niet dat je al vluchtend moet leven” (Seneca, Troostschrift voor Marcia, X 2-4).

Seneca wil ons er hier, nogal plastisch, aan herinneren dat we geen garantie hebben op de toekomst. We weten niet hoe lang onze geliefden bij ons zullen blijven en evenmin hoe lang we zelf nog te leven hebben. Toch gedragen we ons vaak alsof onze huidige omstandigheden een vanzelfsprekend vervolg zullen krijgen. We stellen een bezoek uit, vergeten een vriend terug te bellen of nemen de aanwezigheid van onze partner voor lief. We denken dat er morgen, volgende week of volgend jaar nog wel voldoende gelegenheid zal zijn. Maar die zekerheid hebben we niet. Epictetus maakt dezelfde gedachte nog indringender. Hij raadt ons aan om telkens wanneer we een kind, broer of vriend omhelzen, te beseffen dat we een sterfelijk mens omarmen. Hij schrijft:

“Als je ergens aan gehecht raakt, bedenk dan dat je het ook weer kwijt kan raken. Als je van een karaf of een kristallen glas houdt, bedenk dan dat het breekbaar is. Als je je kind kust, of je broer, of je vriend, bedenk dan dat je van een sterveling houdt. Je liefde is niet gericht op iets wat van jou is, het is aan je uitgeleend. […]. Denk daaraan als je ergens van geniet. Waarom zou je niet als je je kind kust bij jezelf denken ‘binnenkort zal je sterven’.” (Epictetus; Colleges; boek III, hoofdstuk 24).

Dat is een nogal confronterende manier om naar onze relaties te kijken. De stoïcijnen en zeker Epictetus kunnen hard uit de hoek komen. Toch zit er een belangrijke gedachte achter. We hebben onze geliefden niet in bezit. We kunnen hen niet opeisen en we hebben geen recht op hun eeuwigdurende aanwezigheid. We kunnen van hen houden, voor hen zorgen en proberen het leven samen zo mooi mogelijk te maken, maar we kunnen niet bepalen hoelang dat zal duren. 

Hier komen we bij een belangrijk onderscheid dat voor het moderne stoïcisme van grote betekenis is: het verschil tussen liefhebben en gehecht zijn. In het dagelijks taalgebruik gebruiken we die begrippen vaak door elkaar. Als we van iemand houden, zeggen we dat we aan die persoon gehecht zijn. Toch is er filosofisch gezien een verschil. Liefde betekent dat we het welzijn van een ander belangrijk vinden. We willen dat die persoon gelukkig is, zich kan ontplooien en een goed leven heeft. We zijn bereid tijd en aandacht aan hem of haar te besteden, willen helpen wanneer dat nodig is en delen graag onze vreugde en verdriet. Gehechtheid is anders. We kunnen daarbij zo sterk aan iemand gehecht raken dat we zijn aanwezigheid nodig hebben om ons eigen leven als geslaagd of gelukkig te ervaren. We willen de ander vasthouden, beschermen tegen iedere mogelijke bedreiging en liefst voorkomen dat er ooit iets verandert. De relatie wordt dan niet alleen een bron van liefde maar ook een voortdurende bron van bezorgdheid en stress. Het is een voorwaarde voor onze eigen zekerheid en gemoedsrust geworden. Dat is precies het soort afhankelijkheid waarvoor de stoïcijnen waarschuwen.

We kunnen het verschil misschien het beste begrijpen aan de hand van een vergelijking. Stel dat u een kind hebt. U houdt van dat kind, wilt het beschermen en doet er alles aan om het een goed leven te geven. Dat is liefde. Maar als u ervan uitgaat dat uw kind altijd gezond moet blijven, altijd bij u moet wonen en altijd aan uw verwachtingen moet voldoen, maakt u uw geluk afhankelijk van omstandigheden die u niet kunt beheersen. Dan wordt uw liefde vermengd met een behoefte aan controle. Hetzelfde kan gebeuren in een partnerrelatie. We kunnen zoveel van onze partner houden dat we ons geen leven zonder hem of haar kunnen voorstellen. Dat is begrijpelijk, zeker wanneer we tientallen jaren samen zijn geweest. Maar als we de gedachte aan verlies niet kunnen verdragen en voortdurend bevestiging nodig hebben dat de ander bij ons blijft, kan onze liefde veranderen in angst en bezitterigheid. De stoïcijnen willen ons niet leren om minder van onze geliefden te houden. Ze willen ons leren om hen lief te hebben zonder te denken dat we hen kunnen bezitten. Dat betekent niet dat we afstandelijk moeten worden. Het betekent juist dat we de ander als een zelfstandig mens moeten blijven zien. Onze partner is niet op aarde om ons gelukkig te maken en onze kinderen zijn niet ons eigendom. We mogen genieten van hun aanwezigheid, maar moeten hun ook de vrijheid gunnen om hun eigen leven te leiden. Liefhebben zonder vast te klampen is misschien wel een van de moeilijkste vormen van liefde.

Waarom is het eigenlijk zo moeilijk om onze geliefden niet als vanzelfsprekend te beschouwen? Een belangrijke reden is dat we ons van nature graag veilig voelen. We houden van vertrouwdheid en continuïteit. We willen weten waar we aan toe zijn en vinden het prettig wanneer de mensen om ons heen er morgen nog net zo zijn als vandaag. Onze hersenen zijn bovendien niet uitsluitend gericht op het ervaren van het huidige moment. We voorspellen voortdurend wat er kan gebeuren, proberen risico's in te schatten en bereiden ons voor op mogelijke bedreigingen. Dat is vanuit evolutionair perspectief heel begrijpelijk. Het heeft onze voorouders geholpen om gevaar te herkennen en te vermijden. Maar hetzelfde vermogen kan ons ook ongelukkig maken. We kunnen ons allerlei rampscenario's inbeelden. Wat als mijn partner ziek wordt? Wat als mijn kind een ongeluk krijgt? Wat als mijn beste vriend overlijdt? Wat als ik zelf eerder sterf dan de mensen van wie ik houd? Soms zijn dergelijke gedachten nuttig. Ze kunnen ons aansporen om voorzichtig te zijn, goed voor elkaar te zorgen en praktische voorzorgsmaatregelen te nemen. Maar wanneer we voortdurend bezig zijn met mogelijke verliezen, beroven we onszelf van het plezier van de momenten die we daadwerkelijk samen hebben. De stoïcijnen maken hier een onderscheid tussen het voorbereiden op tegenslag en het voortdurend ondergaan van denkbeeldige tegenslag. We mogen ons realiseren dat onze geliefden sterfelijk zijn, maar hoeven niet iedere dag te leven alsof hun dood op handen is. Het doel van de stoïcijnse oefening is niet om ons angstiger te maken, maar om ons minder afhankelijk te maken van de garantie dat alles goed zal blijven gaan.

Kan dankbaarheid een alternatief zijn voor angst? In plaats van voortdurend te denken aan wat we kunnen verliezen, kunnen we ons richten op wat we hebben mogen ontvangen. Dat is geen ontkenning van de vergankelijkheid. Het is juist een andere manier om ermee om te gaan. De gedachte 'ik kan je verliezen' kan angst oproepen. De gedachte 'wat bijzonder dat ik jou in mijn leven heb' kan dankbaarheid oproepen. Beide gedachten erkennen dezelfde werkelijkheid, maar leiden tot een heel andere levenshouding. Dit brengt ons bij de paradox van de vergankelijkheid. Het klinkt misschien merkwaardig, maar het besef dat we onze geliefden kunnen verliezen, kan onze liefde juist verdiepen. Stel u twee vaders voor. De eerste staat er regelmatig bij stil dat zijn dochter sterfelijk is. Hij beseft dat haar leven kwetsbaar is en dat hij niet kan garanderen dat ze morgen weer veilig thuiskomt. Dat besef maakt hem niet voortdurend angstig, maar zorgt ervoor dat hij haar aanwezigheid niet als vanzelfsprekend beschouwt. Hij neemt de tijd om naar haar verhalen te luisteren, geeft haar aandacht en geniet van de momenten die ze samen hebben. De tweede vader is zo gewend geraakt aan de aanwezigheid van zijn dochter dat hij haar nauwelijks nog opmerkt. Hij gaat ervan uit dat ze er morgen ook wel weer zal zijn en heeft het te druk met zijn krant, zijn werk en zijn dagelijkse beslommeringen om werkelijk aandacht aan haar te besteden. Welke vader geeft zijn dochter de meeste aandacht en liefde? Waarschijnlijk de eerste. Het besef van vergankelijkheid kan dus een opmerkelijk effect hebben. Doordat we weten dat iets niet eeuwig zal duren, leren we het beter waarderen zolang we het hebben. We worden ons bewuster van de waarde van gewone momenten die anders misschien onopgemerkt voorbij zouden gaan.

Dat betekent niet dat we voortdurend aan de dood moeten denken. Het zou nogal vermoeiend zijn als we bij iedere kus, iedere maaltijd en ieder gesprek nadrukkelijk moesten stilstaan bij de mogelijkheid dat het de laatste keer is. De kunst is om af en toe de vanzelfsprekendheid van ons bestaan te doorbreken. We kunnen bijvoorbeeld bij het afscheid nemen van onze partner even bewust aandacht geven aan de omhelzing. We kunnen een vriend bellen in plaats van het bezoek opnieuw uit te stellen. We kunnen onze waardering uitspreken tegenover iemand die veel voor ons betekent. Het gaat erom dat we niet wachten met leven totdat we met verlies worden geconfronteerd.

Ook onze vriendschappen zijn kwetsbaar. Vrienden kunnen verhuizen, uit ons leven verdwijnen of overlijden. Soms raken we elkaar kwijt door een ruzie die achteraf nauwelijks de moeite waard blijkt te zijn. We stellen een bezoek uit omdat we het druk hebben en denken dat we elkaar volgende maand wel weer zullen zien. Maar wat als dat volgende bezoek er nooit komt? Wanneer u afscheid neemt van een vriend, kunt u zich realiseren dat dit misschien wel de laatste keer is geweest dat u elkaar hebt gezien. Dat hoeft het afscheid niet somber te maken. Het kan u juist aanmoedigen om nog even door te praten, een hartelijke omhelzing te geven of uit te spreken hoeveel die vriendschap voor u betekent. Hetzelfde geldt voor onze partner en familieleden. Hoe gemakkelijk is het niet om na jaren samenleven de aanwezigheid van de ander als iets vanzelfsprekends te beschouwen? We kennen elkaars gewoonten, weten wat we aan elkaar hebben en delen een groot deel van ons dagelijks leven. Juist die vertrouwdheid kan ervoor zorgen dat we vergeten hoe bijzonder het eigenlijk is dat we samen zijn. Het stoïcijnse ‘hic et nunc', hier en nu, krijgt daarmee een diepere betekenis. Het is niet alleen een aansporing om aandachtig te leven, maar ook om onze genegenheid niet uit te stellen. Zeg wat u te zeggen hebt. Toon uw waardering. Maak tijd voor de mensen die belangrijk voor u zijn. We leven maar op één moment tegelijk. Het verleden kunnen we niet veranderen en de toekomst is onzeker. Alleen in het heden kunnen we daadwerkelijk iets voor onze geliefden betekenen.

Met AI gegenereerde afbeelding

Wat de moderne psychologie ons leert over eindigheid komt, u heeft het vaker gehoord, verrassend goed overeen met wat de stoïcijnen daarover zeiden. De gedachte dat het besef van onze sterfelijkheid onze aandacht voor relaties kan verdiepen, is dan ook niet uitsluitend een filosofische overweging. Ook in de moderne psychologie is onderzoek gedaan naar de manier waarop mensen hun tijd en sociale relaties waarderen. Een interessante theorie is de ‘socioemotional selectivity theory' van de Amerikaanse psychologe Laura Carstensen.

Volgens deze theorie heeft de manier waarop we onze toekomst ervaren invloed op de doelen die we nastreven. Wanneer we jong zijn, lijkt de toekomst meestal nog vrijwel onbeperkt. We hebben het gevoel dat er alle tijd is om nieuwe mensen te ontmoeten, kennis op te doen, carrière te maken en allerlei ervaringen te verzamelen. We zijn vaak gericht op het uitbreiden van onze mogelijkheden. Wanneer we ouder worden of om een andere reden beseffen dat onze resterende tijd beperkt is, verandert dat perspectief. We gaan meer waarde hechten aan emotioneel betekenisvolle ervaringen en bestaande relaties. We besteden mogelijk minder tijd aan oppervlakkige contacten en meer aan de mensen die werkelijk belangrijk voor ons zijn. Dat is een interessante overeenkomst met de stoïcijnse levenskunst. Ook daar staat het besef van eindigheid in dienst van een herwaardering van het leven. Wanneer we begrijpen dat onze tijd beperkt is, kunnen we ons beter richten op wat werkelijk de moeite waard is. De psychologie voegt hier een belangrijk inzicht aan toe: we hoeven niet te wachten tot we oud zijn om deze verandering in perspectief te ervaren. Niet alleen een ernstige ziekte, het overlijden van een vriend of een andere ingrijpende gebeurtenis kan ons bewust maken van de beperktheid van onze tijd. We kunnen er ook zelf voor kiezen om ons daarvan bewust te zijn. De dood kan zo een spiegel worden waarin we opnieuw ontdekken wat we belangrijk vinden. Maar waarom zou u wachten tot het noodlot toeslaat? Het stoïcisme kent talrijke oefeningen die u kunnen helpen om de relatie met uw geliefden intenser en inniger te maken.

Maar wat wanneer de dood werkelijk toeslaat? Tot nu toe hebben we vooral gesproken over het besef dat onze geliefden ooit zullen sterven. Maar wat gebeurt er wanneer die mogelijkheid werkelijkheid wordt? Wanneer de persoon van wie we houden daadwerkelijk overlijdt? De stoïcijnen worden nogal eens afgeschilderd als mensen die zelfs bij het overlijden van hun partner of kind onbewogen zouden moeten blijven. Dat is een misverstand. De stoïcijnse filosofie vraagt niet dat we ophouden van iemand te houden en evenmin dat we geen verdriet meer voelen wanneer die persoon sterft. Seneca heeft verschillende troostgeschriften geschreven voor mensen die met verlies werden geconfronteerd. Hij erkent daarin dat verdriet een natuurlijke reactie is op het overlijden van een geliefde. In zijn brief aan Lucilius over het verlies van zijn vriend Flaccus schrijft hij dat we onze overleden vrienden mogen missen en om hen mogen huilen. Hij maakt daarbij onderscheid tussen verdriet dat spontaan opkomt en verdriet dat we door onze eigen gedachten en oordelen verder versterken (Seneca brieven aan Lucilius; brief 63). Dat onderscheid is belangrijk. Wanneer we horen dat iemand van wie we houden is overleden, kunnen we worden overvallen door schrik, ongeloof, tranen en een overweldigend gevoel van gemis. Zulke eerste reacties kunnen we niet zomaar tegenhouden. Ze ontstaan vaak voordat we er bewust over hebben kunnen nadenken. De stoïcijnen noemen dergelijke onwillekeurige reacties soms ‘propatheiai’ of pre-emoties: eerste, nog niet volledig uitgewerkte emotionele reacties. Ze kunnen ons lichaam en onze geest tijdelijk volledig in beslag nemen. Dat is niet hetzelfde als een bewuste instemming met een oordeel dat ons leven ondraaglijk is geworden.

Het stoïcisme begint daarom niet met het onderdrukken van verdriet, maar met het leren omgaan met wat er gebeurt. We mogen huilen, rouwen, herinneringen ophalen en onze geliefde missen. We hoeven onszelf niet te verwijten dat we verdrietig zijn. Wat we wel kunnen onderzoeken, zijn de gedachten die zich met ons verdriet verbinden. We kunnen bijvoorbeeld gaan denken dat ons leven zonder de overledene geen enkele betekenis meer heeft, dat we nooit meer gelukkig zullen worden of dat alles wat mooi was voorgoed verdwenen is. Dergelijke gedachten zijn begrijpelijk, maar niet noodzakelijk waar. We kunnen proberen ze kritisch te onderzoeken zonder de pijn van het verlies te ontkennen. Dat is geen eenvoudige opgave. Het verlies van een partner met wie we tientallen jaren hebben samengeleefd, of van een kind, kan ons hele bestaan ontwrichten. Het zou onmenselijk zijn om te suggereren dat een juiste filosofische instelling dit verdriet eenvoudig kan wegnemen. De stoïcijnse levenskunst biedt geen verdoving tegen verdriet. Ze biedt een manier om ondanks het verdriet de mogelijkheid van een betekenisvol leven open te houden.

Een van de moeilijkste aspecten van rouw is misschien wel dat we niet alleen iemand verliezen, maar ook een toekomst die we samen voor ogen hadden. Wanneer een partner overlijdt, verliezen we niet alleen de persoon met wie we gisteren aan tafel zaten. We verliezen ook de vakanties die we nog samen wilden maken, de gesprekken die we nog zouden voeren en de alledaagse momenten waarvan we dachten dat ze vanzelfsprekend zouden blijven terugkomen. Een overlijden verandert daarmee ook onze verhouding tot het verleden en de toekomst. Het verleden wordt een verzameling herinneringen en de toekomst moet opnieuw worden vormgegeven.

Toch hoeft het overlijden van iemand niet te betekenen dat de liefde voor die persoon verdwijnt. Een relatie kan een blijvende betekenis houden, ook wanneer de ander er niet meer is. We kunnen de overledene blijven herinneren, dankbaar zijn voor wat we samen hebben meegemaakt en bepaalde gewoonten of waarden uit de relatie in ons eigen leven voortzetten. Het is zelfs mogelijk dat we door het verlies beter begrijpen wat die persoon voor ons heeft betekend. Niet omdat de dood de relatie mooier maakt dan ze was, maar omdat afstand ons soms laat zien wat we tijdens het samenleven niet altijd voldoende hebben opgemerkt. We hoeven onze geliefden niet te vergeten om verder te kunnen leven. We hoeven evenmin te doen alsof hun dood ons onverschillig laat. Het gaat erom dat we leren om de herinnering een plaats te geven in ons veranderde bestaan. Een modern stoïcijn zou kunnen zeggen dat we de liefde niet moeten verwarren met de fysieke aanwezigheid van degene die we liefhebben. Die aanwezigheid kunnen we verliezen, maar de betekenis van wat we samen hebben gedeeld, hoeft daarmee niet verloren te gaan.

De vergankelijkheid van onze relaties past in een veel groter stoïcijns wereldbeeld. Volgens de stoïcijnen is de natuur voortdurend in beweging. ‘Panta rhei', alles stroomt, alles ontstaat, verandert en verdwijnt weer. Niets blijft precies zoals het is. Marcus Aurelius schrijft hierover in zijn stoïcijnse dagboek:

“Het één ontstaat, het andere vergaat en van wat net ontstaan is, is een deel alweer aan het vergaan. Stroming en verandering vernieuwen de kosmos aan één stuk door. De voortsnellende tijd maakt zo ook de eeuwigheid steeds weer nieuw.”
(Marcus Aurelius, Persoonlijke notities, VI, 15)

Voor Marcus Aurelius is vergankelijkheid geen ongelukkige uitzondering op de orde van de natuur, maar juist een wezenlijk onderdeel daarvan. Alles wat ontstaat, zal ook weer verdwijnen. De wereld zou niet kunnen bestaan zoals ze bestaat als alles eeuwig hetzelfde bleef. Ook onze eigen levens maken deel uit van deze voortdurende verandering. We worden geboren, groeien op, worden ouder en sterven. Onze relaties veranderen mee. Kinderen worden volwassen, ouders worden ouder, vrienden komen en gaan en partners worden soms door de dood van elkaar gescheiden. We kunnen proberen deze veranderingen tegen te houden, maar dat is uiteindelijk een verloren strijd. De stoïcijn probeert daarom niet de wereld naar zijn hand te zetten, maar leert de werkelijkheid te aanvaarden zoals ze is. Dat betekent niet dat we alles maar moeten laten gebeuren. We kunnen en moeten ons inspannen om onze geliefden te beschermen, zieken te verzorgen en onrecht te bestrijden. Maar we moeten ook erkennen dat onze inspanningen geen absolute garantie bieden. We hebben invloed op onze handelingen, maar niet op de uiteindelijke uitkomst. Dat onderscheid kan ons helpen om verantwoordelijkheid te nemen zonder onszelf verantwoordelijk te maken voor alles wat ons overkomt.

Op dit punt is het goed om nog eens kritisch naar de klassieke stoïcijnse leer te kijken. Voor de klassieke stoïcijnen was virtuositeit het enige echte goed. Zaken als gezondheid, rijkdom, vriendschap, liefde en zelfs het leven zelf werden tot de zogenaamde 'indifferentia' gerekend. Daarmee bedoelden ze niet dat deze zaken onbelangrijk waren. Ze maakten een onderscheid tussen wat werkelijk bijdraagt aan een goed menselijk karakter en wat dat niet rechtstreeks doet. Een goede gezondheid is bijvoorbeeld te verkiezen boven ziekte. Vriendschap is te verkiezen boven eenzaamheid. Het leven is te verkiezen boven de dood. Maar geen van deze omstandigheden kan op zichzelf garanderen dat iemand een goed mens is of een gelukkig leven leidt. Dat hangt volgens de stoïcijnen uiteindelijk af van zijn eigen virtuositeit.

Voor het moderne stoïcisme is deze gedachte nog steeds waardevol, maar ze verdient enige nuance. Dat iets buiten onze volledige controle ligt, betekent immers niet dat het onbelangrijk is. De liefde van een partner, de aanwezigheid van kinderen en de vriendschap van anderen kunnen van enorme betekenis zijn voor ons bestaan. We zijn sociale wezens. Onze ontwikkeling, ons welzijn en onze mogelijkheden om een betekenisvol leven te leiden zijn nauw verbonden met andere mensen. Bovendien behoren zorgzaamheid, rechtvaardigheid en medemenselijkheid tot de belangrijkste stoïcijnse deugden. We kunnen die eigenschappen nauwelijks ontwikkelen zonder relaties met andere mensen. Liefde en verbondenheid zijn dus niet alleen aangename toevoegingen aan ons bestaan, maar ook belangrijke gelegenheden om onze menselijkheid tot uitdrukking te brengen. Het zijn juist bij uitstek de punten waarop u uw stoïcijnse virtuositeit moet laten gelden. De moderne stoïcijn hoeft daarom niet te doen alsof het verlies van een geliefde een onbelangrijke gebeurtenis is. Hij mag erkennen dat dit verlies een enorme invloed heeft op zijn leven. Wat hij probeert te voorkomen, is dat de omstandigheden zijn vermogen om een goed mens te blijven volledig bepalen. Het verschil is subtiel, maar wezenlijk. We mogen intens verdrietig zijn om het verlies van iemand die we liefhebben. We hoeven ons verdriet niet te ontkennen om toch te proberen verstandig, moedig, rechtvaardig en gematigd te blijven handelen. Misschien moeten we de klassieke gedachte dat alleen virtuositeit werkelijk goed is daarom vooral begrijpen als een aansporing om onze morele vrijheid te behouden, ook wanneer het leven ons zwaar op de proef stelt.

De vergankelijkheid van de wereld dwingt ons om ons te realiseren dat er voor alles wat we doen een laatste keer is. Er is een laatste keer dat u door vers gevallen sneeuw loopt, een laatste keer dat u de geur van gemaaid gras opsnuift en een laatste keer dat u uw kind omarmt. Er komt een moment waarop u voor het laatst met uw partner aan de ontbijttafel zit, voor het laatst een vriend belt of voor het laatst samen met iemand lacht zonder te weten dat het de laatste keer is. Meestal weten we niet wanneer dat moment aanbreekt.

Dat besef kan ons verdrietig maken, maar het kan ons ook bevrijden van de illusie dat we alle tijd van de wereld hebben. We hoeven niet voortdurend bezig te zijn met wat er allemaal nog moet gebeuren. We kunnen ons afvragen welke mensen en ervaringen werkelijk belangrijk voor ons zijn en of we daar voldoende aandacht aan besteden.

Misschien is dat hier uiteindelijk de belangrijkste les van de stoïcijnen. Heb uw geliefden lief, wees gul met uw aandacht en stel uw genegenheid niet uit tot een later moment. Houd niet krampachtig vast aan wat u niet kunt behouden, maar wees dankbaar voor wat u hebt mogen meemaken. We kunnen de dood niet uit ons leven bannen. We kunnen evenmin voorkomen dat we ooit afscheid moeten nemen van mensen van wie we houden. Maar we kunnen wel bepalen hoe we de tijd die ons samen gegeven is, willen besteden. Het gaat uiteindelijk niet om leren sterven, maar om leren liefhebben zolang we leven. En misschien is dat wel de diepste betekenis van het stoïcijnse ‘hic et nunc’: niet alleen beseffen dat dit moment voorbijgaat, maar vooral begrijpen dat de mensen met wie we dit moment delen, er niet altijd zullen zijn. Begin daarom niet morgen met leven. Begin vandaag! Met de mensen die er zijn, met de liefde die u kunt geven en met de aandacht die u nu kunt schenken.

Je brein liegt niet, maar verzint wel: ‘Predictive processing’, Kahneman en het moderne stoïcisme

 Stel dat u op straat een bekende tegenkomt. U groet hem vriendelijk, maar hij reageert nauwelijks. Misschien kijkt hij u zelfs even aan zonder iets terug te zeggen. Wat gebeurt er vervolgens in uw hoofd? Waarschijnlijk vormt u vrijwel onmiddellijk een verklaring. Hij heeft geen belangstelling meer voor mij. Misschien is hij boos. Heb ik soms iets verkeerd gedaan? Voor u het weet, voelt u zich afgewezen of gekwetst. Maar wat weet u eigenlijk? U weet dat iemand niet of nauwelijks op uw begroeting heeft gereageerd. De rest is een interpretatie. Misschien had hij zijn gedachten bij iets anders, voelde hij zich niet lekker of heeft hij u eenvoudigweg niet goed opgemerkt.

Toch kan het behoorlijk wat moeite kosten om die eerste interpretatie los te laten. Dat komt doordat ons denken voor een belangrijk deel automatisch verloopt. We reageren niet eerst bewust op iedere situatie om vervolgens te bedenken wat we ervan moeten vinden. Vaak heeft ons brein al een oordeel gevormd voordat we goed en wel beseffen wat er gebeurt.

In de vorige blog hebben we gezien hoe de theorie van ‘predictive processing' probeert te verklaren hoe onze hersenen de werkelijkheid waarnemen en interpreteren. Ons brein registreert niet eenvoudigweg wat onze zintuigen doorgeven, maar gebruikt voortdurend verwachtingen, herinneringen en eerdere ervaringen om betekenis te geven aan de informatie die binnenkomt. Een interessante aanvulling hierop vinden we in het werk van de psycholoog Daniel Kahneman. Hij beschrijft twee manieren waarop ons denken functioneert: systeem 1 en systeem 2. Wanneer we deze inzichten combineren met de stoïcijnse filosofie, ontstaat een interessant beeld van de manier waarop we onze oordelen vormen en hoe we daar verstandiger mee om kunnen gaan.

In zijn bekende boek ‘Thinking, Fast and Slow' beschrijft Daniel Kahneman twee verschillende systemen die betrokken zijn bij ons denken. Systeem 1 werkt snel, automatisch en grotendeels onbewust. Het herkent patronen, legt verbanden, trekt conclusies en reageert op situaties zonder dat we daar bewust moeite voor hoeven te doen. Het is het systeem dat ervoor zorgt dat we onmiddellijk opzij springen wanneer er een auto op ons afkomt. We hoeven niet eerst uitgebreid te redeneren over de snelheid en de afstand van het voertuig. Ons brein herkent het gevaar en zet ons aan tot handelen. Ook bij alledaagse situaties speelt systeem 1 een belangrijke rol. We herkennen gezichten, begrijpen eenvoudige zinnen, schatten afstanden in en reageren op de emoties van anderen. Het maakt ons leven een stuk gemakkelijker. Zonder deze automatische verwerking zouden we voor vrijwel iedere handeling bewust moeten nadenken. Maar systeem 1 heeft ook beperkingen. Het maakt gebruik van vuistregels, verwachtingen en associaties. Het kan daardoor gemakkelijk verkeerde conclusies trekken. We zien bijvoorbeeld een somber gezicht en denken dat iemand boos op ons is. We horen een vreemd geluid en vermoeden onmiddellijk gevaar. We lezen een kritisch bericht en voelen ons aangevallen. Systeem 1 probeert snel een samenhangend verhaal te maken van de informatie die beschikbaar is. Daarbij kan het informatie over het hoofd zien, verkeerde verbanden leggen of zich laten leiden door vooroordelen en angsten.

Systeem 2 werkt anders. Dit systeem is langzamer, bewuster en analytischer. Het vraagt inspanning en aandacht. Het helpt ons ingewikkelde problemen op te lossen, argumenten af te wegen, berekeningen te maken en onze eerste conclusies kritisch te onderzoeken. Wanneer iemand bijvoorbeeld niet op onze begroeting reageert, kan systeem 1 onmiddellijk concluderen dat die persoon ons niet mag. Systeem 2 kan vervolgens de tijd nemen om die conclusie te onderzoeken. Wat weet ik eigenlijk? Welke andere verklaringen zijn mogelijk? Heb ik voldoende aanwijzingen om mijn vermoeden voor waar aan te nemen? Dat betekent niet dat systeem 2 altijd betere conclusies trekt. Ook bewust en zorgvuldig nadenken kan tot verkeerde oordelen leiden. We kunnen uitgebreid redeneren vanuit onjuiste aannames of juist argumenten zoeken om een overtuiging die we al hebben te verdedigen. Systeem 2 is dus geen onfeilbare waarheidsmachine. Het biedt ons wel de mogelijkheid om afstand te nemen van onze eerste automatische reacties.

De twee systemen van Kahneman hebben een overlap met de theorie van ‘predictive processing’ die we in de vorige blog besproken hebben. Volgens deze theorie proberen onze hersenen voortdurend te voorspellen wat er aan de hand is. Ze gebruiken eerdere ervaringen en verwachtingen om de informatie van onze zintuigen te interpreteren. Wanneer de binnenkomende informatie niet overeenkomt met onze verwachtingen, kan het brein zijn voorspellingen aanpassen. Systeem 1 speelt een belangrijke rol bij de snelle, automatische interpretatie van die informatie. Systeem 2 kan vervolgens helpen om bepaalde interpretaties bewust te onderzoeken en eventueel te corrigeren.

U moet deze theorieën overigens niet met elkaar vereenzelvigen. ‘Predictive processing' is een benadering uit de neurowetenschappen en cognitieve wetenschap die probeert de werking van waarneming en informatieverwerking te verklaren. Kahnemans systeem 1 en systeem 2 zijn een psychologisch model om verschillende vormen van denken te beschrijven. Ze hebben raakvlakken, maar zijn niet hetzelfde en de precieze relatie tussen beide theorieën is nog onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. Voor ons doel is vooral van belang dat beide benaderingen duidelijk maken dat onze eerste interpretatie van een situatie niet noodzakelijk de juiste is. Ons denken verloopt voor een groot deel automatisch en wordt beïnvloed door verwachtingen en eerdere ervaringen. We kunnen daardoor iets heel anders ervaren dan wat er feitelijk aan de hand is.

Met AI gegenereerde afbeelding

De stoïcijnen hielden zich lang geleden al bezig met een vergelijkbaar probleem. Natuurlijk beschikten zij niet over de moderne kennis van de hersenen en de cognitieve psychologie. Maar zij hadden wel degelijk oog voor de manier waarop mensen indrukken vormen en daar vervolgens conclusies aan verbinden. De stoïcijnen maken onderscheid tussen een indruk (phantasia) en de instemming (synkatathesis) die we daaraan geven. We worden voortdurend geconfronteerd met indrukken. Sommige ontstaan door wat we zien, horen of voelen. Andere bestaan uit gedachten, verwachtingen en interpretaties van gebeurtenissen. Wanneer iemand ons beledigt, kan onmiddellijk de indruk ontstaan dat we onrechtvaardig behandeld zijn. Wanneer iemand ons niet groet, kunnen we denken dat hij ons bewust negeert. Wanneer we een lichamelijke klacht ervaren, kan de gedachte opkomen dat we ernstig ziek zijn.

Die eerste indrukken dienen zich vaak vanzelf aan. We kunnen niet altijd voorkomen dat ze ontstaan. Maar volgens de stoïcijnen hoeven we niet onmiddellijk in te stemmen met de betekenis die we eraan geven. We kunnen onze indrukken onderzoeken voordat we ze als waarheid aanvaarden. Hier ligt een opvallende overeenkomst met het onderscheid tussen systeem 1 en systeem 2. Systeem 1 produceert snelle, automatische beoordelingen. Systeem 2 biedt ons de mogelijkheid om die beoordelingen kritisch te onderzoeken. De stoïcijnse filosofie voegt daar een belangrijke praktische en morele dimensie aan toe: we moeten leren verantwoordelijkheid te nemen voor de oordelen waarmee we instemmen. Het gaat er dus niet om dat we onze eerste indrukken moeten onderdrukken. Dat zou nauwelijks mogelijk zijn. Het gaat erom dat we leren onderscheid te maken tussen een indruk en een oordeel dat we daadwerkelijk voor waar aannemen.

Stel bijvoorbeeld dat u een bericht stuurt aan een goede vriend, maar dat u dagenlang geen antwoord krijgt. Systeem 1 komt onmiddellijk met een verklaring: blijkbaar heeft hij geen belangstelling meer voor mij. Misschien heb ik iets verkeerd gezegd. U voelt zich afgewezen en misschien zelfs boos. Vervolgens ontstaat de neiging om zelf ook geen moeite meer te doen. Als u zich door deze eerste reactie laat leiden, kan een betrekkelijk onschuldige situatie uitgroeien tot een conflict of een verwijdering. Een modern stoïcijn probeert op zo'n moment bewust afstand te nemen. Hij schakelt als het ware systeem 2 in en stelt zichzelf enkele vragen.Wat weet ik eigenlijk? Ik weet dat mijn vriend nog niet heeft gereageerd. Dat is een feit. Dat hij geen belangstelling meer voor mij heeft, is een mogelijke verklaring, maar zeker niet de enige. Misschien is hij druk, heeft hij het bericht over het hoofd gezien of weet hij niet goed wat hij moet antwoorden.

Ik hoef mezelf niet wijs te maken dat er beslist niets aan de hand is. Misschien is er inderdaad iets veranderd in onze vriendschap. Maar zolang ik daar onvoldoende aanwijzingen voor heb, is het onverstandig om mijn vermoeden als een vaststaand feit te behandelen. Ik kan dus besluiten nog even af te wachten of op een later moment contact op te nemen. Ik hoef me niet alvast te laten beheersen door een conclusie waarvoor ik onvoldoende bewijs heb. Dat betekent niet dat ik mijn teleurstelling of verdriet moet ontkennen. Ik mag die gevoelens hebben. Maar ik hoef er niet automatisch een verhaal aan te verbinden dat misschien helemaal niet klopt.

Het zou trouwens een misverstand zijn om te denken dat u voortaan iedere gedachte en iedere reactie uitgebreid moet onderzoeken. Dat zou uw leven bijzonder ingewikkeld maken. Systeem 1 is juist onmisbaar. Het zorgt ervoor dat u snel kunt reageren en gebruik kunnen maken van uw ervaringen. Wanneer u een naderende auto ziet, moet u niet eerst een filosofische beschouwing houden over de betrouwbaarheid van uw waarneming. Dan moet u handelen. Ook in veel andere situaties kunt u prima op uw automatische piloot vertrouwen. U hoeft niet iedere keer opnieuw te bedenken hoe u moet fietsen, lopen of een bekende begroeten. De kunst is om te herkennen wanneer uw automatische reacties mogelijk onbetrouwbaar zijn. Vooral wanneer er sterke emoties in het spel zijn, is het verstandig om even pas op de plaats te maken. Angst, boosheid, jaloezie en gekwetstheid kunnen uw interpretatie van een situatie beïnvloeden. Juist dan kan het nuttig zijn om systeem 2 in te schakelen.

Dat betekent overigens niet dat emoties altijd een teken zijn dat uw gedachten verkeerd zijn. Angst kan u terecht waarschuwen voor gevaar en boosheid kan u wijzen op onrecht. Het gaat erom dat u onderzoekt of de conclusies die u aan uw emoties verbindt voldoende onderbouwd zijn. Wijsheid bestaat niet uit het voortdurend wantrouwen van uw automatische reacties, maar uit het vermogen om te herkennen wanneer nader onderzoek nodig is.

De vraag of we onze automatische reacties kunnen veranderen is voor het modern stoïcisme misschien wel het interessantst. Het zou mooi zijn wanneer we na voldoende oefening steeds minder vaak een beroep op systeem 2 hoeven te doen. Wanneer we onze eerste reacties geleidelijk verstandiger kunnen maken. Stel dat u regelmatig oefent om niet onmiddellijk negatieve bedoelingen aan anderen toe te schrijven. In het begin zult u misschien bewust moeten nadenken wanneer iemand kortaf reageert. U herinnert uzelf eraan dat er verschillende verklaringen mogelijk zijn en dat u niet alles hoeft op te vatten als een persoonlijke afwijzing. Na verloop van tijd kan deze manier van denken een gewoonte worden. U zult misschien minder snel automatisch tot een negatieve conclusie komen. Uw eerste reactie kan geleidelijk veranderen.  Dat is een belangrijk onderdeel van de stoïcijnse levenskunst. De oefeningen die we doen, zijn niet bedoeld om ons voortdurend te dwingen bewust en rationeel na te denken. Ze zijn bedoeld om onze manier van denken en handelen geleidelijk te verbeteren. We willen uiteindelijk niet alleen verstandiger redeneren, maar ook spontaner verstandig reageren. Dat geldt niet alleen voor onze omgang met anderen. We kunnen ook oefenen met onze reacties op tegenslag, onzekerheid, lichamelijke ongemakken en teleurstellingen. Door regelmatig onze indrukken te onderzoeken, kunnen we leren om minder impulsief en meer evenwichtig te reageren. We moeten daarbij wel realistisch blijven. Onze automatische reacties verdwijnen niet zomaar en we kunnen ze niet volledig naar onze hand zetten. Bovendien zijn sommige gewoonten diepgeworteld en vragen ze langdurige oefening. Maar we kunnen wel proberen onze denkgewoonten stap voor stap te veranderen.

Een praktische stoïcijnse oefening

Wanneer u merkt dat u sterk emotioneel reageert op een gebeurtenis, kunt u proberen de volgende oefening toe te passen.

1. Herken uw eerste reactie.

Wat gebeurt er in uw hoofd? Welke gedachte of interpretatie dient zich onmiddellijk aan? Probeer die eerste reactie te herkennen zonder haar direct te veroordelen.

2. Maak onderscheid tussen feiten en interpretaties.

Wat hebt u daadwerkelijk waargenomen? Wat hebt u daar zelf aan toegevoegd? Probeer de feiten zoveel mogelijk los te maken van uw vermoedens en verwachtingen.

3. Schakel uw kritische denken in en onderzoek uw oordeel.

Welke andere verklaringen zijn mogelijk? Welke informatie ontbreekt nog? Welk bewijs hebt u eigenlijk voor uw eerste conclusie? Is uw interpretatie voldoende onderbouwd om haar te aanvaarden? Is het verstandig om nog even te wachten met een conclusie? En als uw interpretatie juist blijkt te zijn, hoe kunt u dan op een verstandige manier handelen?

4 Oefen regelmatig.

Probeer deze manier van kijken niet alleen toe te passen wanneer u boos of bang bent. Maak er een gewoonte van om uw eigen gedachten en oordelen regelmatig te onderzoeken. Na verloop van tijd kan dat ook uw automatische reacties beïnvloeden.

De moderne neurowetenschappen en de cognitieve psychologie leren ons dat onze hersenen niet simpelweg een neutrale registratie van de werkelijkheid produceren. Ze interpreteren voortdurend informatie en maken daarbij gebruik van verwachtingen, herinneringen en eerdere ervaringen. Een groot deel van dat proces verloopt automatisch en buiten ons bewustzijn. De stoïcijnen hadden geen kennis van deze mechanismen, maar hun filosofie biedt wel een praktische manier om ermee om te gaan. We hoeven niet iedere indruk die bij ons opkomt onmiddellijk te geloven. We kunnen afstand nemen, onze interpretaties onderzoeken en pas daarna besluiten of we ermee instemmen. Daarbij moeten we niet denken dat bewust nadenken ons altijd de waarheid oplevert. Ook onze redeneringen kunnen onjuist zijn. Daarom blijft het belangrijk om onze overtuigingen te blijven toetsen aan feiten, argumenten en ervaringen en bereid te zijn ze te herzien.

We kunnen niet altijd bepalen welke eerste indrukken bij ons opkomen. We kunnen evenmin voorkomen dat ons brein soms verkeerde voorspellingen doet of ons met overtuigende maar onjuiste verhalen confronteert. Wat we wel kunnen ontwikkelen, is het vermogen om onze eigen gedachten kritisch te onderzoeken en niet iedere automatische reactie onmiddellijk te volgen. Uiteindelijk gaat het er niet om dat we voortdurend bewust en rationeel moeten nadenken. Het gaat erom dat we door oefening steeds vaker vanzelf verstandig leren reageren. Wijsheid is misschien wel de kunst om niet alles te geloven wat ons brein ons vertelt, maar ook niet te vergeten dat we het brein nodig hebben om de wereld te begrijpen. Iets anders hebben we nu eenmaal niet.

Predictive processing: vertrouw uw eigen brein niet blindelings

 Stel dat u op een avond door een donker bos loopt. Plotseling hoort u een tak kraken. U schrikt en kijkt om u heen. Wat was dat? Een ree, een andere wandelaar, de wind of misschien een roofdier? Voordat u de tijd hebt gehad om er bewust over na te denken, heeft uw brein waarschijnlijk al een eerste interpretatie gevormd. Misschien voelt u zelfs al angst. Maar hoe weet u eigenlijk wat er aan de hand is? U hebt een geluid gehoord, maar de betekenis ervan hebt u niet rechtstreeks waargenomen. Uw brein heeft de beschikbare informatie geïnterpreteerd en er een verklaring aan gegeven. Uw brein vertelt u een verhaal. Dat verhaal kan juist zijn, maar ook volkomen verkeerd.

Dit eenvoudige voorbeeld raakt aan een fascinerend inzicht uit de moderne neurowetenschap: onze hersenen registreren de werkelijkheid niet simpelweg zoals een camera dat doet. Ze proberen voortdurend te voorspellen wat er aan de hand is en gebruiken de informatie van onze zintuigen om die voorspellingen te controleren en zonodig bij te stellen. Deze benadering staat bekend als ‘predictive processing’, oftewel voorspellende verwerking. Voor het moderne stoïcisme is dit een interessant idee. Het kan ons helpen begrijpen waarom we zo gemakkelijk onze eigen interpretaties verwarren met de werkelijkheid, waarom emoties soms met ons aan de haal gaan en waarom het zo belangrijk is om onze eerste indrukken niet onmiddellijk voor waar aan te nemen.

We zien de werkelijkheid door de bril van ons brein. We zijn geneigd te denken dat onze zintuigen ons een min of meer rechtstreeks beeld van de wereld bezorgen. We zien een voorwerp, horen een geluid of voelen pijn en gaan ervan uit dat onze ervaring ons vertelt hoe de werkelijkheid in elkaar zit. Toch is waarnemen ingewikkelder dan dat. Onze hersenen beschikken over verwachtingen die zijn gevormd door eerdere ervaringen, herinneringen en aangeleerde patronen. Die verwachtingen spelen een rol bij de manier waarop we nieuwe informatie interpreteren. Het brein probeert als het ware voortdurend vooruit te lopen op wat er waarschijnlijk gaat gebeuren.

Wanneer de informatie van onze zintuigen overeenkomt met onze verwachtingen, merken we daar vaak weinig van. Wanneer er een verschil ontstaat, kunnen we onze interpretatie aanpassen. We zien bijvoorbeeld iets wat we eerst voor een boomstronk hielden bewegen en ontdekken dat het een dier is. In de neurowetenschap worden verschillende modellen ontwikkeld om deze wisselwerking tussen voorspellingen en zintuiglijke informatie te verklaren. De precieze werking en reikwijdte van ‘predictive processing' zijn nog onderwerp van onderzoek. Het is dus geen definitief bewezen theorie die alle aspecten van de hersenwerking verklaart. Wel sluit het idee aan bij veel onderzoek waaruit blijkt dat verwachtingen, context en eerdere ervaringen onze waarneming beïnvloeden.

Dat heeft een belangrijke consequentie. Wat wij ervaren, is niet noodzakelijk een volledig en onbevooroordeeld beeld van de werkelijkheid. Onze waarneming wordt mede gevormd door de manier waarop ons brein de beschikbare informatie verwerkt. Dat betekent niet dat de buitenwereld slechts een verzinsel van onze hersenen is. De wereld stelt grenzen aan wat we kunnen waarnemen en denken. Ze kan ons verrassen, onze verwachtingen tegenspreken en ons dwingen onze overtuigingen bij te stellen. Maar we hebben geen ongefilterde toegang tot die wereld. We moeten het doen met de mogelijkheden en beperkingen van ons menselijke kenvermogen.

Voor het moderne stoïcisme wordt dit vooral interessant wanneer we kijken naar de invloed van emoties op onze oordelen. Stel dat u bang bent om afgewezen te worden. U ontmoet iemand die kortaf reageert. Misschien concludeert u onmiddellijk dat die persoon u niet mag. Een ander, die minder gevoelig is voor afwijzing, kan precies dezelfde reactie heel anders interpreteren. Die denkt wellicht dat de ander moe is of met zijn gedachten ergens anders zit. De situatie is hetzelfde, maar de betekenis die beide personen eraan geven, verschilt. Dat verschil hoeft niet bewust tot stand te komen. Uw verwachtingen kunnen al invloed hebben op uw interpretatie voordat u er goed over hebt nagedacht. Wanneer u afwijzing verwacht, let u mogelijk sterker op aanwijzingen die uw vermoeden bevestigen. Ondertussen kunt u signalen die erop wijzen dat er niets aan de hand is gemakkelijker over het hoofd zien. Zo kan een zichzelf versterkend proces ontstaan. U verwacht afwijzing, interpreteert een neutrale reactie als afwijzing en voelt zich daardoor gekwetst. Vervolgens gaat u contact vermijden, waardoor u minder mogelijkheden krijgt om te ontdekken dat uw oorspronkelijke interpretatie misschien niet klopte.

Hetzelfde kan gebeuren bij angst voor ziekte, financiële problemen, conflicten of de toekomst. Wie bang is om ernstig ziek te worden, kan iedere lichamelijke sensatie als een mogelijk symptoom ervaren. Wie vreest zijn baan te verliezen, kan een kritisch gesprek met een leidinggevende interpreteren als het begin van het einde. Dat betekent niet dat zulke gevaren nooit werkelijk bestaan. Soms is onze angst terecht en moeten we ernaar handelen. Het probleem ontstaat wanneer we de overtuigingskracht van onze angst verwarren met de betrouwbaarheid van onze interpretatie. Een gedachte kan buitengewoon overtuigend aanvoelen zonder dat ze waar is. Een vermoeden kan zich aandienen alsof het een feit betreft. En een angstig scenario kan in onze beleving al bijna werkelijkheid zijn geworden voordat er voldoende aanwijzingen voor bestaan. Het is daarom verstandig om onderscheid te maken tussen wat we waarnemen, wat we daaruit afleiden en wat we vrezen. Dat onderscheid vormt een belangrijk aanknopingspunt voor een moderne stoïcijnse levenshouding.

De stoïcijnen hadden dit probleem al herkend. Ze wisten natuurlijk niets van moderne neurowetenschappelijke theorieën, maar hielden ze zich wel degelijk bezig met de vraag hoe onze indrukken en oordelen tot stand komen. Epictetus maakt in zijn onderwijs onderscheid tussen een indruk en de instemming die we eraan geven. We worden voortdurend geconfronteerd met indrukken die zich aan ons opdringen. Sommige zijn zintuiglijk, andere bestaan uit gedachten, verwachtingen of interpretaties van gebeurtenissen. Wanneer iemand ons beledigt, kan onmiddellijk de indruk ontstaan dat we onrechtvaardig behandeld zijn. Wanneer we een onbekend geluid horen, kan de gedachte opkomen dat er gevaar dreigt. En wanneer iemand ons niet groet, kunnen we de indruk krijgen dat die persoon ons bewust negeert. Die eerste indruk is echter niet hetzelfde als een bewezen feit. We kunnen onderzoeken of de interpretatie terecht is voordat we haar volledig aanvaarden. In de stoïcijnse traditie speelt daarom de instemming met onze indrukken een belangrijke rol. We hoeven niet iedere gedachte en ieder gevoel dat bij ons opkomt onmiddellijk te geloven. We kunnen leren om even stil te staan en ons af te vragen wat we eigenlijk weten.

Hier ligt een interessante overeenkomst met ‘predictive processing'. De neurologische theorie beschrijft hoe verwachtingen en binnenkomende informatie kunnen samenwerken bij de vorming van onze ervaring. Het stoïcisme richt zich op de manier waarop we met onze indrukken en oordelen omgaan. Het zijn verschillende benaderingen, maar ze wijzen op een vergelijkbaar praktisch probleem: onze onmiddellijke ervaring is niet automatisch een onfeilbare gids voor de werkelijkheid. De stoïcijnse oefening bestaat er dus niet in om iedere eerste indruk te onderdrukken. Dat zou nauwelijks mogelijk zijn en is ook niet nodig. Het gaat erom dat we leren onderzoeken welke betekenis we aan die indruk geven en of we voldoende redenen hebben om die betekenis te aanvaarden.

Hoe kunnen we dit inzicht in de praktijk brengen? Een bruikbare methode is om bij een sterke emotionele reactie een paar eenvoudige vragen te stellen. Wat heb ik daadwerkelijk waargenomen? Wat heb ik daar zelf aan toegevoegd? Welke verwachtingen of angsten spelen mogelijk een rol? Welke andere verklaringen zijn denkbaar? En welke informatie zou mij ertoe kunnen brengen mijn oordeel te herzien? De volgende keer dat u ergens sterk op reageert, kunt u uzelf vijf vragen stellen:

1. Wat heb ik daadwerkelijk waargenomen?

2. Welke interpretatie heb ik daar onmiddellijk en automatisch aan gegeven?

3. Welke verwachting, herinnering of angst kan mijn interpretatie beïnvloeden?

4. Welke andere verklaringen passen bij de beschikbare informatie?

5. Welk bewijs zou mij ertoe brengen mijn oordeel te herzien?

Het gaat niet om het vinden van een gegarandeerd juist antwoord. Het gaat om het ontwikkelen van een gewoonte: u maakt onderscheid tussen wat er gebeurt, wat u denkt dat er gebeurt en wat u daarover kunt weten. Dat is tegelijk een stoïcijnse oefening en een manier om rekening te houden met wat we leren over de menselijke waarneming. Stel, bijvoorbeeld, dat een vriend niet reageert op een bericht dat u hebt gestuurd. Misschien denkt u onmiddellijk dat hij geen belangstelling meer voor u heeft. U voelt zich afgewezen en besluit dat u voortaan maar geen moeite meer moet doen. Een modern stoïcijn probeert niet simpelweg de tegenovergestelde gedachte aan te nemen. Hij hoeft zichzelf niet wijs te maken dat zijn vriend ongetwijfeld druk is of dat alles wel goed zal komen. Ook dat zou een ongefundeerde conclusie kunnen zijn. In plaats daarvan maakt hij onderscheid tussen de feiten en zijn interpretatie. Het feit is dat er nog geen reactie is gekomen. De gedachte dat de vriend geen belangstelling meer heeft, is een mogelijke verklaring, maar niet de enige. Misschien heeft hij het bericht nog niet gelezen, is hij druk of weet hij niet goed wat hij moet antwoorden. De stoïcijn erkent dat hij de situatie nog niet volledig begrijpt. Hij kan besluiten even af te wachten of op een later moment contact op te nemen. Hij hoeft zich niet alvast te laten beheersen door een conclusie waarvoor nog onvoldoende bewijs bestaat. Deze houding is geen ontkenning van emoties. U mag teleurgesteld, bezorgd of verdrietig zijn. De vraag is niet of u die gevoelens wel zou mogen hebben, maar of de gedachten die ermee samengaan voldoende grond hebben. Dat onderscheid is belangrijk. We kunnen onze eerste emotionele reactie vaak niet rechtstreeks bepalen, maar we kunnen wel leren om de interpretaties die ermee gepaard gaan kritisch te onderzoeken. Dat vraagt oefening, want onze automatische reacties zijn niet zomaar verdwenen omdat we rationeel begrijpen hoe ze werken.

Door AI gegenereerde afbeelding

Het zou een misverstand zijn om te denken dat ons brein ons voortdurend probeert te misleiden. Voorspellende verwerking is geen defect dat we moeten zien te verhelpen. Het vermogen om verwachtingen te vormen is juist essentieel om in een ingewikkelde wereld te kunnen functioneren. Zonder eerdere ervaringen zouden we iedere situatie opnieuw moeten onderzoeken alsof we de wereld voor het eerst zagen. We zouden nauwelijks kunnen leren, plannen of snel reageren op gevaar. Verwachtingen maken het mogelijk om betekenis te geven aan de enorme hoeveelheid informatie die voortdurend op ons afkomt.

Ook angst kan nuttig zijn. Wie een naderende auto niet opmerkt, heeft weinig aan een filosofische beschouwing over de feilbaarheid van zijn waarneming. Soms moeten we onmiddellijk handelen. Het is verstandig om bij onzekerheid rekening te houden met mogelijke gevaren, zeker wanneer de gevolgen van een vergissing groot kunnen zijn. De kunst is daarom niet om iedere verwachting te wantrouwen, maar om te leren wanneer een verwachting betrouwbaar genoeg is en wanneer we voorzichtig moeten zijn met onze conclusies. Daarbij speelt ook de betrouwbaarheid van informatie een rol. Een vaag geluid in het donker biedt minder zekerheid dan een duidelijk zichtbare auto die recht op ons afkomt. We mogen onze conclusies laten afhangen van de kwaliteit van de aanwijzingen die we hebben. Een modern stoïcijn probeert dus niet overal aan te twijfelen. Hij probeert zijn overtuigingen af te stemmen op de beschikbare informatie. Soms is een snelle beslissing nodig; soms is het beter om meer gegevens te verzamelen. Wijsheid bestaat mede uit het herkennen van dat verschil.

Als onze waarneming door verwachtingen en interpretaties wordt beïnvloed, hoe kunnen we dan ooit betrouwbare kennis verwerven? Moeten we concluderen dat iedereen gevangen zit in zijn eigen voorstelling van de wereld? Dat zou te ver gaan. We beschikken over verschillende manieren om onze persoonlijke beperkingen te corrigeren. We kunnen onze ervaringen vergelijken met die van anderen, meetinstrumenten gebruiken, experimenten uitvoeren en onderzoeken of onze verklaringen standhouden wanneer we er voorspellingen mee doen. Een thermometer kan aantonen dat de temperatuur anders is dan we dachten te voelen. Een experiment kan een overtuiging weerleggen die ons volkomen vanzelfsprekend leek. Een ander persoon kan ons wijzen op informatie die we zelf over het hoofd hebben gezien.

Wetenschap heft de beperkingen van onze waarneming niet op, maar helpt wel ons ze te compenseren. Objectiviteit is daarom misschien minder een eigenschap die een individu volledig bezit dan een ideaal waarnaar we gezamenlijk kunnen streven. Ook dat past goed bij het moderne stoïcisme. Wie zijn eigen feilbaarheid erkent, heeft minder reden om iedere overtuiging krampachtig te verdedigen. Hij kan openstaan voor kritiek, bereid zijn zijn mening te herzien en erkennen dat anderen soms iets zien wat hij zelf niet heeft opgemerkt. Dat vraagt niet om een houding waarin alle meningen evenveel waard zijn. Sommige verklaringen zijn beter onderbouwd dan andere. Juist daarom moeten we bereid zijn onze overtuigingen te toetsen aan feiten, argumenten en ervaringen. Intellectuele bescheidenheid betekent niet dat we niets kunnen weten. Ze betekent dat we onderscheid maken tussen wat we weten, wat we redelijkerwijs aannemen en wat we nog niet begrijpen.

De theorie van ‘predictive processing’ roept ook een bredere filosofische vraag op. Als ons brein de informatie uit de wereld steeds interpreteert, kennen we dan ooit de werkelijkheid zoals die onafhankelijk van ons bestaat? Dat is een moeilijke vraag waarop ‘predictive processing' zelf geen definitief antwoord geeft. De theorie kan ons helpen begrijpen hoe onze ervaring tot stand komt, maar daaruit volgt niet dat de buitenwereld slechts een constructie van onze hersenen is. Hier kunnen we een verbinding leggen met Immanuel Kant. Hij betoogde dat wij de werkelijkheid kennen zoals zij aan ons verschijnt binnen de voorwaarden van ons menselijke kenvermogen. We kunnen volgens hem niet zonder meer vaststellen hoe de werkelijkheid onafhankelijk van die voorwaarden op zichzelf is. De overeenkomst met ‘predictive processing' is interessant, maar moet niet worden overdreven. Kant ontwikkelde een filosofische theorie over de voorwaarden van menselijke kennis; neurowetenschappers onderzoeken biologische processen die bijdragen aan waarneming. De ene benadering bewijst de andere niet.

Voor het moderne stoïcisme is de praktische les misschien belangrijker dan het uiteindelijke metafysische antwoord. We hoeven niet te weten of we ooit toegang krijgen tot de werkelijkheid zoals zij op zichzelf is om onze overtuigingen zorgvuldiger te kunnen onderzoeken. We kunnen erkennen dat onze kennis beperkt is en tegelijkertijd blijven zoeken naar betere verklaringen. We kunnen onzekerheid verdragen zonder in relativisme te vervallen. En we kunnen openstaan voor nieuwe inzichten zonder iedere nieuwe theorie onmiddellijk als waarheid te aanvaarden. ‘Predictive processing' herinnert ons eraan dat onze ervaring niet hetzelfde is als een neutrale registratie van de wereld. Ons brein interpreteert voortdurend informatie, gebruikt eerdere ervaringen en vormt verwachtingen over wat er waarschijnlijk aan de hand is. Dat vermogen is onmisbaar, maar kan ons ook op het verkeerde been zetten.

Voor het modern stoïcisme biedt dit een waardevolle aanvulling op een oude filosofische oefening. We hoeven niet iedere indruk te geloven die bij ons opkomt. We kunnen onderzoeken wat we daadwerkelijk weten, welke aannames we maken en hoe betrouwbaar onze conclusies zijn. Daarbij gaat het niet om het bereiken van een toestand waarin we nooit meer worden misleid door onze eigen gedachten. Dat is waarschijnlijk een onhaalbaar ideaal. Het gaat erom dat we onze feilbaarheid leren herkennen en onze oordelen steeds opnieuw toetsen. Misschien kunnen we onze eerste indrukken niet altijd kiezen. We kunnen wel oefenen in de manier waarop we ermee omgaan. We kunnen leren om niet iedere angst als bewijs voor gevaar te beschouwen, niet iedere gedachte als een feit te behandelen en niet iedere overtuiging te verdedigen alsof ons leven ervan afhangt. Dat maakt ons niet alleen verstandiger, maar kan ons ook helpen om rechtvaardiger en menselijker met anderen om te gaan. Wie beseft dat zijn eigen interpretatie onjuist kan zijn, zal minder snel over anderen oordelen zonder voldoende informatie. Hij zal eerder vragen stellen, beter luisteren en bereid zijn zijn oordeel te herzien. De moderne stoïcijn hoeft zijn brein dus niet te bestrijden. Hij kan het beschouwen als een onmisbaar instrument dat uitstekend werk verricht, maar niet onfeilbaar is. Juist daarom blijft onderzoek nodig. Wijsheid is niet dat we blindelings vertrouwen op wat ons brein ons vertelt, maar dat we leren onderzoeken of het verhaal dat ons brein vertelt voldoende overeenkomt met de beschikbare feiten.