Spijt is een van de meest menselijke emoties, een bittere cocktail van zelfverwijt, gemiste kansen en het gevoel dat de tijd niet terug te draaien is. Maar wat als we spijt niet zien als een last, maar als een leraar? De stoïcijnse filosofie biedt een radicaal perspectief: spijt is een verspilling van energie, tenzij we er actief van leren. In deze moderne interpretatie verkennen we hoe we spijt kunnen ombuigen van een verlammende emotie (een passie) naar een katalysator voor groei (een eupatheia).
Spijt is de emotie waarbij u wenst dat u iets op een andere manier had aangepakt. U verwijt uzelf hierbij dat u een fout hebt gemaakt of iets hebt nagelaten. U gaat er bij deze negatieve emotie vanuit dat u invloed op de uitkomst had kunnen uitoefenen, dat u het anders had kunnen doen. Evolutionair gezien speelt spijt een rol bij het versterken van de groepsbinding. Door spijt te voelen en vooral te betonen nadat u iets ten nadele van de groep of een ander groepslid hebt gedaan, laat u zien er toch aan te hechten dat anderen u waarderen. Het is een poging om verstoting uit uw groep te voorkomen. U probeert de anderen voor u in te nemen en de zwaarte van eventuele represailles te verlichten.
Voor stoïcijnen is spijt een totale verspilling van emotionele energie. Het verleden is bij uitstek een van die dingen waar u geen enkele invloed meer op kunt uitoefenen. Het is dus iets dat u links kunt laten liggen. Maar helemaal onbelangrijk is het toch niet. Zoals we eerder zagen heeft iedere negatieve emotie een rationele en positieve tegenhanger. U kunt namelijk weldegelijk iets leren van uw spijtgevoelens, sterker nog een stoïcijn moet er zelfs van proberen te leren. Uw spijt is daarom vrijwel geheel zinloos, maar niet helemaal.
Het verleden ligt buiten uw bereik. Hetzelfde geldt trouwens ook voor de toekomst. Het enige moment in de immense zee van de tijd waar u invloed op kunt uitoefenen is het hier en nu. Als u uw best gedaan hebt dan is er geen enkele reden om spijt te hebben, maar ook als u echt iets te verwijten valt blijft het hebben van spijt nog steeds verspilde energie. U kunt u hooguit voornemen om voortaan beter uw best te zullen gaan doen. Spijt is een zinloze en totaal overbodige passie. Wat uw situatie ook is, het beste wat u kunt doen is het resultaat van uw handelen gewoon accepteren. U kunt er toch niets meer aan doen. De stoïcijnse acceptatie en het stoïcijnse fatalisme kunnen u hierbij helpen. Ook de oefeningen van het afstand nemen, de panoramablik, de blik in de eeuwigheid en de staf van Hermes kunnen u van uw spijtgevoelens afhelpen. Dat betekent trouwens niet dat u maar gewoon in de situatie moet berusten. Stoïcijnen zijn geen fatalisten, integendeel. Als de uitkomst van uw handelingen u niet zint, moet u aan de slag om uit te zoeken wat u zou kunnen ondernemen om de schade te herstellen. Denk er daarbij wel aan dat u altijd onderscheid moet maken tussen uw interne doelen en de resultaten van uw inspanningen. Het gaat altijd alleen om uw bedoeling en uw inzet en niet om de externe resultaten, die u toch niet in uw macht hebt. U doet uw best, meer wordt er niet van u verwacht.
Laten we eens kijken wat het moderne stoïcisme u kan leren om van de vervelende emotie spijt uw bondgenoot te maken. Spijt is de emotie waarbij u wenst dat u in het verleden anders had gehandeld. Het valt onder de stoïcijnse categorie van "bedroefdheid", een van de vier hoofdpassies (naast begeerte, vrees (bangheid) en genot (blijheid) die volgens de stoïcijnen onze rede vertroebelen. Spijt kenmerkt zich door:
Zelfverwijt: U houdt uzelf verantwoordelijk voor een fout of nalatigheid.
Illusie van controle: U gaat ervan uit dat u had kunnen ingrijpen, alsof het verleden nog te veranderen is.
Sociale functie: Evolutionair gezien versterkt spijt groepsbinding. Door spijt te tonen (bijvoorbeeld na een conflict), signaleert u dat u de groep waardeert en probeert u verstoting te voorkomen. Het is een overlevingsmechanisme, geen moreel kompas.
"Spijt is als een pijl die je op jezelf afschiet, je kunt hem niet meer tegenhouden, maar je kunt wel beslissen waar je hem laat landen." (eigen paraphrase van Epictetus).
Spijt is voor de stoïcijnen een meestal zinloze maar soms toch nuttige emotie. U zult wel denken: “Waar slaat dit nu weer op?". Zinloos, maar toch nuttig? Het verleden is niet van u. Stoïcijnen benadrukken het simpele feit dat het verleden niet meer bestaat. Het is een verzameling gebeurtenissen waar u geen enkele invloed meer op hebt. Spijt is dus een emotionele investering in iets dat niet langer bestaat, alsof u zou rouwen om een vervlogen droom. Maar dat betekent niet dat spijt helemaal waardeloos is. Het kan een signaal zijn. Zo is het een leermoment: Wat zou u nu anders doen? (Denk aan de premeditatio malorum). En het is een waarschuwing: Het helpt u patronen te herkennen die tot spijt leiden (bijvoorbeeld impulsiviteit, uitstelgedrag).
Maar ook de toekomst komt u niet toe. Net als het verleden ligt de toekomst buiten uw directe controle. Het enige wat u wel kunt beïnvloeden, zijn uw acties in het heden. Spijt over gisteren leidt zelden tot betere keuzes vandaag, tenzij u het nu op dit moment omzet in concrete stappen. Als stoïcijn zou u zich bij een gevoel van spijt moeten afvragen: "Wat kan ik nu doen om deze situatie te verbeteren of te voorkomen dat het opnieuw gebeurt?" Als stoïcijn zou u nergens spijt van moeten hebben, maar wel voor alles wat u doet verantwoordelijkheid nemen. Spijt is een passieve emotie ("Had ik maar…"). Het nemen van verantwoordelijkheid is daarentegen actief ("Wat doe ik eraan?"). Spijt: "Ik had die relatie niet moeten verpesten." Verantwoordelijkheid: "Ik ga vandaag contact zoeken en mijn excuses aanbieden, maar dan wel zonder verwachtingen over het resultaat."
Spijt lost u niet op door erin te blijven hangen, maar wel door u er doorheen te werken. Een mooie oneliner die makkelijker gezegd dan gedaan is, maar hoe pakt u dat aan? Laten we maar eens kijken hoe dat zit en wat het voor u in de praktijk van uw, ongetwijfeld, hectische leven betekent. Er zijn een aantal stoïcijnse technieken die u daarbij kunnen helpen:
1. Acceptatie: Het verleden is nu eenmaal een feit
Schrijfoefening: Schrijf de situatie op en voeg eraan toe: "Dit is gebeurd. Ik kan het niet veranderen, maar ik kan wel kiezen hoe ik er nu mee omga."
Panoramablik: Stel u voor dat u vanaf een bergtop naar uw leven kijkt. Hoe ziet deze "fout" eruit in het grotere geheel? (Denk aan de gelijknamige oefening).
2. De staf van Hermes: Scheid feiten van oordelen
De staf van Hermes kan alles wat er mee in aanraking komt in goud veranderen. Met die staf kunt u iedere situatie in uw voordeel omzetten. Spijt ontstaat vaak door onze interpretatie van gebeurtenissen, niet door de gebeurtenissen zelf.
Vraag uzelf daarom af:
Wat zijn de feiten? (Bijvoorbeeld: "Ik heb een deadline gemist.")
Wat is mijn oordeel? (Bijvoorbeeld: "Ik ben een mislukkeling.")
Hermes’ staf: Gebruik uw rede om het oordeel te ontkrachten. "Een gemiste deadline maakt me niet tot een mislukkeling, het maakt me menselijk. Misschien kan ik er zelfs van leren hoe ik het een volgende keer beter kan doen".
3. Herstel wat herstelbaar is
Stoïcijnen zijn geen fatalisten. Als u spijt hebt over iets dat nog te herstellen valt dan moet u dat zeker niet nalaten:
Handel (bijvoorbeeld: excuses maken, schade vergoeden).
Laat het resultaat los. U kunt tenslotte alleen uw inzet controleren, niet hoe anderen reageren.
"Doe wat je kunt, met wat je hebt, waar je bent." (Theodore Roosevelt (geïnspireerd door stoïcijnse principes).
4. Premeditatio Malorum: Voorkom toekomstige spijt
We leven in een wereld van keuze overload. Tegenwoordig hebben we meer keuzes dan ooit en dus meer kans op spijt. Visualiseer vooraf hoe spijt zou voelen bij bepaalde keuzes. Bijvoorbeeld:
"Als ik dit project uitstel, zal ik later spijt hebben van de gemiste kans."
Dit is geen piekeren, maar een strategische voorbereiding.
"Grass is Greener"-spijt (bijvoorbeeld: een andere baan, partner, woonplaats)? Stoïcijnse antwoord: Focus op wat u wel hebt gekozen, niet op de alternatieven die u hebt laten liggen.
Sociale media-spijt (bijvoorbeeld: vergelijken met anderen). Oefen de negatieve visualisatie: "Wat als ik dit allemaal niet had?"
Spijt is niet het probleem maar hoe we ermee omgaan wel. De stoïcijnse benadering leert ons: Te accepteren wat niet te veranderen valt. Nieuwe dingen te leren zonder uzelf te straffen. Te handelen waar mogelijk, maar hecht u niet aan de uitkomst. Spijt is als een schaduw, hij verdwijnt als u het licht van het heden opzoekt. Laat u dan ook niet door spijt overmannen maar ga er onmiddellijk mee aan de slag. Welke spijt houdt u nu bezig? Kunt u er een concrete actie aan koppelen? Hoe zou uw leven eruitzien als u spijt zou zien als een leraar in plaats van een vijand?
Geen opmerkingen:
Een reactie posten