Stoïcisme, armoede, ziektes en handicaps

We eindigden de vorige blog met de slogan: Begin te leven. Dat klinkt mooi en zelfs een beetje stoer, maar voor veel mensen is dat gemakkelijker gezegd dan gedaan. Soms lijkt het leven zelf al een hele opgave. Zoals u eerder hebt gelezen, wil het stoïcisme u vooral helpen om een virtuoos leven te leiden: een leven waarin u uw mogelijkheden zo volledig mogelijk probeert te ontplooien en waarin u met wijsheid, moed, rechtvaardigheid en zelfbeheersing handelt. Maar wat als die mogelijkheden ernstig zijn ingeperkt? Wat als het leven u niet met een paar kleine hindernissen confronteert, maar met problemen die uw hele bestaan overhoop halen?

Denk aan iemand die na een ernstig ongeluk voorgoed aan een rolstoel gebonden is. Iemand die een levensbedreigende aandoening heeft gekregen. Iemand die door een zware depressie nauwelijks nog uit bed kan komen. Iemand met een ernstige sociale fobie die vrijwel ieder contact met andere mensen als een enorme opgave ervaart. Of iemand die door een faillissement, een scheiding en andere tegenslagen dakloos is geworden. Heeft het stoïcisme ook voor deze mensen iets te zeggen? Wat heeft een filosofie van zelfbeheersing en persoonlijke ontwikkeling iemand te bieden wanneer alleen het dagelijks overeind blijven al een enorme prestatie is?

Het antwoord is: ja, het stoïcisme heeft ook daar een antwoord op, maar het is zeker geen wondermiddel. Het stoïcisme beweert niet dat een juiste manier van denken een dwarslaesie kan genezen, een terminale ziekte kan laten verdwijnen of armoede kan opheffen. Evenmin beweert het dat iemand die depressief is zich eenvoudigweg anders moet gaan gedragen. Zulke ideeën zouden niet alleen naïef zijn, ze zouden ook onrecht doen aan mensen die met werkelijk ernstige beperkingen leven. Het stoïcisme biedt iets anders. Het probeert ons te helpen onderscheid te maken tussen wat ons overkomt en wat wij daarmee doen. Ook wanneer onze mogelijkheden zeer klein zijn geworden, blijft er vaak nog een bepaalde ruimte over waarin wij kunnen kiezen, beoordelen, reageren en handelen. Soms is die ruimte groot. Soms is ze heel klein. Maar zolang er nog enige ruimte is, kan daar de beoefening van virtuositeit plaatsvinden. Epictetus schrijft in zijn Handboekje:

Als je dat echt wilt vormt ziekte alleen een belemmering voor je lichaam en niet voor je karakter. Zo is kreupelheid een belemmering voor je been, maar niet voor je karakter. Dit moet je bij alles wat je overkomt tegen jezelf zeggen. Dan zal je er echt van doordrongen raken dat alles wat je overkomt een belemmering is van iets anders, maar niet van jou. (Epictetus, Handboekje, hoofdstuk 9)

Op het eerste gezicht lijkt Epictetus hier een streng onderscheid te maken tussen lichaam en geest. Alsof het lichaam er eigenlijk niet toe doet en alleen het karakter werkelijk belangrijk is. Dat zou echter een te eenvoudige interpretatie zijn. Epictetus ontkent niet dat ziekte, pijn en lichamelijke beperkingen werkelijk bestaan. Hij zegt dat ze bepaalde mogelijkheden kunnen belemmeren maar dat dat niet betekent dat ze daarmee ieder menselijk vermogen wegnemen. Een gebroken been verhindert u misschien tijdelijk om te lopen. Een dwarslaesie kan u voorgoed verhinderen om uw benen te gebruiken. Een ernstige ziekte kan uw energie vrijwel volledig opslokken. Een depressie kan uw vermogen om plezier te ervaren of initiatief te nemen sterk verminderen. Armoede kan uw keuzemogelijkheden drastisch beperken. Maar daaruit volgt niet automatisch dat alle mogelijkheden verdwijnen. Een mens kan nog steeds proberen rechtvaardig te handelen. Hij kan proberen eerlijk te zijn. Hij kan anderen met respect behandelen. Hij kan proberen zijn situatie zo verstandig mogelijk te beoordelen. Hij kan dankbaarheid ervaren voor kleine dingen. Hij kan besluiten hulp te accepteren. Hij kan weigeren zichzelf nodeloos te vernederen. Soms is het al voldoende om alleen te besluiten om de volgende dag te halen. Ook dát zijn menselijke prestaties.

U mag de lat best wat lager leggen. Hier ligt een belangrijk verschil tussen stoïcisme en een oppervlakkige vorm van positief denken. Positief denken zegt gemakkelijk: U kunt alles bereiken als u uw best maar doet en er in gelooft. Het stoïcisme zegt iets veel bescheidener: onderzoek wat er werkelijk binnen uw mogelijkheden ligt en handel daar zo goed mogelijk naar. Voor de ene persoon betekent virtuositeit misschien het schrijven van een boek, het opvoeden van kinderen of het verrichten van verantwoord werk. Voor iemand anders betekent het misschien dat hij iedere ochtend toch weer uit bed komt, zijn medicijnen inneemt en probeert vriendelijk te blijven tegen de verpleegkundige die hem helpt. Dat maakt de tweede persoon niet minder waard. Virtuositeit moet niet worden afgemeten aan de omvang van de prestaties, maar aan de kwaliteit van de keuzes die iemand maakt gegeven zijn omstandigheden. Een marathonloper die een wedstrijd wint, heeft iets bijzonders gepresteerd. Maar iemand die ondanks ernstige pijn toch de moed verzamelt om uit bed te komen en een moeilijke dag tegemoet te treden, kan minstens zoveel moed tonen. De omstandigheden bepalen dus mede wat u kunt doen. Ze bepalen echter niet automatisch hoe u zich tot die omstandigheden verhoudt.

Dit brengt ons bij een van de bekendste stoïcijnse inzichten: het onderscheid tussen wat wel en niet in onze macht ligt. Dat onderscheid krijgt een andere betekenis wanneer iemand ernstig ziek, gehandicapt of arm is. Iemand die gezond is kan gemakkelijk denken dat hij vrijwel onbeperkte mogelijkheden heeft. Pas wanneer gezondheid, geld, mobiliteit of sociale contacten wegvallen, wordt duidelijk hoeveel van ons dagelijks functioneren afhankelijk is van omstandigheden waarover wij zelf weinig te zeggen hebben. Daarom moet de stoïcijnse vraag niet zijn: "Hoe krijg ik mijn oude leven terug?" Soms kan dat eenvoudigweg niet. De betere vraag is: "Wat kan ik gegeven mijn huidige omstandigheden nog doen?" Dat is een veel moeilijkere, maar ook veel vruchtbaardere vraag. Een rolstoelgebruiker kan misschien niet meer lopen, maar wel studeren, schrijven, vriendschappen onderhouden, reizen, liefhebben, muziek maken, politiek actief zijn of anderen helpen. Iemand met een chronische ziekte kan misschien geen volledige baan meer hebben, maar kan misschien nog enkele uren per week werken, een hobby beoefenen of betekenisvol contact met anderen onderhouden. Iemand die dakloos is geworden heeft misschien nauwelijks materiële vrijheid, maar kan nog steeds proberen eerlijk, waardig en verstandig te handelen. En soms is zelfs dit te veel. Dan wordt de horizon nog kleiner. “Wat kan ik vandaag?" En soms zelfs: “Wat kan ik dit uur?" Ook dat is stoïcisme.

Een stoïcijn past de slachtofferrol niet. Hij kan altijd handelen. Hoe miniem zijn mogelijkheden ook zijn. Een ernstige tegenslag kan gemakkelijk leiden tot een gevoel van machteloosheid. Dat is begrijpelijk. Wie jarenlang afhankelijk is van anderen, kan het gevoel krijgen dat zijn eigen leven hem is afgepakt. Het stoïcisme probeert daar iets tegenover te stellen: niet de ontkenning van de machteloosheid, maar het zoeken naar de kleinste nog resterende ruimte voor handelen. Daarbij is het belangrijk om het woord "slachtoffer" zorgvuldig te gebruiken. Iemand die door een ongeluk verlamd is geraakt, door oorlog zijn huis heeft verloren of door een ziekte arbeidsongeschikt is geworden, is iets ernstigs overkomen. Het zou onzinnig zijn om te beweren dat hij daar zelf verantwoordelijk voor is. Wat het stoïcisme probeert te voorkomen, is dat u uw hele identiteit laat samenvallen met wat u is overkomen. U bent niet uitsluitend de patiënt, de gehandicapte, de arme, de werkloze of het slachtoffer van een ongeluk. Dat zijn beschrijvingen van uw omstandigheden. Ze beschrijven niet uw volledige mens-zijn. Dat onderscheid is belangrijk.

Er zit echter een gevaar aan deze gedachte. Wie voortdurend hoort dat hij zich op zijn mogelijkheden moet richten, kan het gevoel krijgen dat hij zijn beperkingen moet ontkennen. Dat is niet wat het stoïcisme van u verlangt. Een goede stoïcijn neemt zijn beperkingen juist zeer serieus. Wie niet kan lopen, moet niet doen alsof hij morgen een marathon kan lopen. Wie door een ernstige ziekte uitgeput raakt, moet rekening houden met zijn beperkte energie. Wie depressief is, moet niet worden toegesproken alsof hij simpelweg wat positiever moet denken. Wie arm is, kan niet doen alsof geld geen enkele praktische betekenis heeft.

Het stoïcisme vraagt niet om ontkenning van feiten. Integendeel: de stoïcijnse houding begint met het zo helder mogelijk zien van de werkelijkheid zoals die is. Pas daarna kan de vraag worden gesteld: Wat kan ik hiermee doen? Dat vraagt soms om medische hulp, psychologische behandeling, hulpmiddelen, financiële ondersteuning, sociale voorzieningen of de hulp van andere mensen. Zelfredzaamheid is geen stoïcijnse plicht. Mensen zijn sociale wezens en hulp ontvangen kan juist een verstandige en moedige keuze zijn. Een mens die zijn afhankelijkheid accepteert en verstandig gebruik maakt van beschikbare hulp, is niet minder stoïcijns dan iemand die alles zelfstandig doet.

Verander niet de feiten, maar uw verhouding tot die feiten. De stoïcijnen worden soms verkeerd begrepen, alsof zij beweren dat wij door onze gedachten de werkelijkheid kunnen veranderen. Dat kunnen we natuurlijk niet. Als u een dwarslaesie hebt, maakt een andere gedachte uw benen niet gezond. Als u kanker hebt, geneest een positieve instelling de ziekte niet. Als u uw huis hebt verloren, verandert een andere interpretatie dat feit niet. Wat wel kan veranderen, is uw verhouding tot het feit. U kunt bijvoorbeeld van: “Mijn leven is voorbij." gaan naar: “Mijn oude leven is voorbij. Wat kan ik van mijn huidige leven maken?” Of zelfs: “Wat kan ik van het stukje leven dat mij rest maken?”

Dat zijn twee heel verschillende gedachten. De eerste sluit mogelijkheden af. De tweede opent ze, zonder de werkelijkheid te ontkennen.

Hetzelfde geldt voor pijn. Wie pijn heeft, kan de pijn niet simpelweg wegdenken. Maar pijn bestaat uit meer dan alleen lichamelijke prikkeling. Onze aandacht, verwachtingen, angst en interpretaties beïnvloeden mede hoe wij pijn ervaren. Dat betekent niet dat iemand zijn pijn met voldoende wilskracht kan uitschakelen. Het betekent alleen dat er soms naast de lichamelijke pijn nog een tweede laag van lijden bestaat waarop enige invloed mogelijk is. Daarom kan de stoïcijnse vraag zijn: “Welke pijn moet ik verdragen en welk extra lijden voeg ik daar zelf aan toe?" Het eerste moet misschien worden geaccepteerd. Het tweede kan soms worden verminderd.

De stoïcijnen gebruikten voorbeelden en rolmodellen om hun leerlingen te helpen bij dergelijke situaties. Zij verwezen bijvoorbeeld naar Socrates en Heracles, figuren die in de stoïcijnse traditie symbool kunnen staan voor moed, zelfbeheersing en volharding. Het idee achter zo'n voorbeeld is eenvoudig. Wanneer u zich afvraagt hoe u met een moeilijke situatie moet omgaan, kan het helpen om uzelf af te vragen: “Hoe zou een wijs en moedig mens hiermee omgaan?" In modernere vorm kunnen dat ook mensen uit onze eigen tijd zijn. Iemand die ondanks een ernstige handicap een betekenisvol leven heeft opgebouwd. Iemand die na een faillissement opnieuw is begonnen. Iemand die met een chronische ziekte heeft leren leven. Iemand die na een traumatische ervaring anderen is gaan helpen.

Het doel is niet om uzelf met deze mensen te vergelijken. Dat kan zelfs averechts werken. Uw omstandigheden zijn uniek. Het doel is inspiratie: "Welke houding kan ik van deze persoon leren?" U hoeft niet hun prestaties te kopiëren. Misschien kunt u alleen hun moed, geduld, humor of volharding overnemen.

Wanneer uw mogelijkheden drastisch veranderen, moet soms ook uw definitie van succes veranderen.Een gezond mens kan succes misschien meten in carrière, inkomen, sportieve prestaties of reizen. Maar wanneer ziekte of handicap een groot deel van die mogelijkheden wegneemt, kunnen dergelijke maatstaven hun betekenis verliezen. Dan moet u misschien opnieuw bepalen wat een goed leven voor u betekent. Misschien wordt een geslaagde dag er één waarin u een moeilijke behandeling hebt doorstaan zonder uw moed te verliezen. Misschien is het een dag waarop u iemand hebt opgebeld. Misschien hebt u een half uur gelezen, een wandeling gemaakt, een maaltijd bereid of iemand geholpen. Dat lijken kleine dingen. Maar het leven bestaat uiteindelijk uit kleine dingen. Een mens hoeft geen uitzonderlijke prestaties te leveren om een betekenisvol leven te leiden. De stoïcijnse vraag is niet: "Hoe indrukwekkend is mijn leven?" maar: "Leef ik zo goed mogelijk met de omstandigheden die mij gegeven zijn?" Dat is een veel eerlijkere maatstaf. Uit deze stoïcijnse houding kunnen we een aantal praktische richtlijnen afleiden voor mensen die met ernstige tegenslag, ziekte, handicap of armoede te maken hebben. Het zijn geen wondermiddelen en ze zullen niet voor iedereen in dezelfde mate toepasbaar zijn. Beschouw ze daarom als hulpmiddelen, niet als voorschriften.

1. Zoek de invloed die u nog hebt en neem de controle over uw eigen leven zo veel mogelijk weer ter hand

Probeer niet de controle over uw leven volledig terug te krijgen. Dat is soms onmogelijk. Zoek in plaats daarvan naar de resterende ruimte waarin u nog invloed kunt uitoefenen. Misschien kunt u niet meer werken, maar wel bepalen hoe u uw dag indeelt. Misschien kunt u niet lopen, maar wel beslissen welke hulpmiddelen u gebruikt. Misschien kunt u uw ziekte niet genezen, maar wel medische hulp zoeken en uw behandeling zo goed mogelijk volgen. Vraag uzelf regelmatig: “Wat kan ik op dit moment nog beïnvloeden?" Begin daar. Wanneer anderen veel voor u moeten doen, is het verleidelijk om alle verantwoordelijkheid uit handen te geven. Soms is dat onvermijdelijk en soms is het zelfs verstandig. Maar probeer, waar het kan, zelf keuzes te blijven maken. Wat wilt u vandaag doen? Wie wilt u spreken? Welke behandeling wilt u bespreken? Waar wilt u uw beperkte energie aan besteden? Afhankelijkheid en autonomie sluiten elkaar niet volledig uit. U kunt hulp nodig hebben en toch zoveel mogelijk regie over uw eigen leven behouden.

2. Richt u op mogelijkheden en wees eerlijk over uw beperkingen

Wat verloren is gegaan, mag betreurd worden. Het stoïcisme vraagt niet om te doen alsof verlies geen pijn doet. Maar blijf er niet voortdurend uw huidige leven mee vergelijken. Niet: "Dit kan ik niet meer." maar: "Wat kan ik nog wel?" Dat klinkt vanzelfsprekend en eenvoudig, maar het kan een fundamentele verandering in perspectief betekenen. Richt u dus op mogelijkheden, maar neem uw onmogelijkheden eveneens serieus. Onderzoek zo goed mogelijk wat uw lichamelijke, psychische, financiële en sociale grenzen zijn. Houd er rekening mee dat deze grenzen kunnen veranderen: soms ten goede, soms ten kwade. Neem uzelf niet in de maling. Laat u ook niet wijsmaken dat iedere ziekte met voldoende wilskracht, meditatie, voeding of een positieve instelling kan worden overwonnen. De moderne wereld staat vol met succesverhalen en gezondheidsgoeroes die uitzonderingen presenteren alsof ze regels zijn. Gebruik uw verstand. Onnodige teleurstelling is geen deugd.

3. Stel doelen die passen bij uw huidige leven en wees bereid uw koers te wijzigen

Uw oude doelen kunnen door een ernstige tegenslag onhaalbaar zijn geworden. Dat betekent niet dat u geen doelen meer nodig hebt. Stel nieuwe doelen die aansluiten bij uw huidige mogelijkheden. Begin eventueel met zeer kleine doelen. Een uur per dag lezen. Een telefoongesprek voeren. Een korte wandeling maken. Een cursus volgen. Een vriend bezoeken. Een nieuwe hobby vinden of een oude opnieuw oppakken. Kleine doelen zijn niet minderwaardig wanneer uw mogelijkheden klein zijn. Een kleine stap in de goede richting blijft een stap in de goede richting. Wanneer het nog mogelijk is, probeer dan na te denken over de richting waarin u uw leven wilt ontwikkelen. Waar wilt u over vijf of tien jaar staan? Wat wilt u nog meemaken? Welke relaties wilt u onderhouden? Welke bijdrage wilt u leveren? Welke waarden wilt u in uw leven tot uitdrukking brengen? Maar maak van uw levensplan geen gevangenis. De werkelijkheid verandert. Uw gezondheid kan veranderen. Uw financiële situatie kan veranderen. Uw wensen kunnen veranderen. Een verstandig levensplan heeft daarom een richting, maar geen betonnen muren.

4. Leer onderscheid te maken tussen een moeilijke en een onmogelijke weg

Niet iedere hindernis moet worden overwonnen. Dat is misschien wel een van de moeilijkste lessen voor een modern mens. Onze cultuur vertelt ons voortdurend dat alles mogelijk is als we maar hard genoeg werken. Dat is niet waar. Er bestaan grenzen die niet met wilskracht kunnen worden doorbroken. De kunst is te ontdekken welke obstakels de moeite waard zijn om te bestrijden en welke u beter kunt accepteren. Geef niet te snel op. Maar blijf ook niet eindeloos tegen een muur oplopen. Soms is wijsheid niet de kracht om door te zetten, maar de kracht om een andere weg te kiezen.

5. Meet uw leven niet af aan dat van anderen

Vergelijk uzelf niet voortdurend met gezonde, rijke, succesvolle of sociaal vaardige mensen. U speelt uw eigen spel met uw eigen uitgangspositie. De relevante vraag is niet: "Waarom kan hij dit wel en ik niet?" maar: "Wat kan ik, gegeven mijn omstandigheden, zo goed mogelijk doen?" Daarmee verdwijnt de behoefte aan zelfmedelijden niet noodzakelijk meteen, maar u voorkomt wel dat vergelijking een extra bron van lijden wordt.

6. Behoud uw menselijke waardigheid maar aanvaard wel hulp

De stoïcijn is geen eenzame held die alles alleen moet kunnen. De mens is volgens de stoïcijnen van nature een sociaal wezen. Wij zijn voor een belangrijk deel afhankelijk van elkaar. Laat u daarom helpen wanneer dat nodig is. Een arts, psycholoog, fysiotherapeut, mantelzorger, vriend, familielid, maatschappelijk werker of vrijwilliger kan soms een deel van de last dragen die u zelf niet kunt dragen.

Hulp accepteren is geen nederlaag. Het kan juist een rationele keuze zijn. Misschien is dit uiteindelijk de belangrijkste stoïcijnse les. Uw gezondheid bepaalt niet uw menselijke waarde. Uw inkomen bepaalt niet uw menselijke waarde. Uw handicap bepaalt niet uw menselijke waarde. Uw maatschappelijke status bepaalt niet uw menselijke waarde. Zelfs uw prestaties bepalen niet volledig wie u bent. Wat telt, is hoe u als mens probeert te leven binnen de werkelijkheid die u is gegeven. Soms betekent dat grootse dingen doen. Soms betekent het eenvoudigweg volhouden. En soms betekent het dat u hulp nodig hebt om de volgende dag te halen. Ook dan is er ruimte voor moed, wijsheid, zelfbeheersing en rechtvaardigheid.

Met AI gegenereerde afbeelding

De oproep "Begin te leven" krijgt hierdoor een andere betekenis. Het betekent niet: negeer uw ziekte, overwin uw handicap en maak van uw leven alsnog een succesverhaal. Het betekent: Begin te leven met het leven dat u werkelijk hebt. Niet met het leven dat u had gewild. Niet met het leven dat anderen van u verwachten. Niet met een geïdealiseerde toekomst waarin al uw problemen zijn opgelost. Met dit leven. Met dit lichaam. Met deze mogelijkheden. Met deze beperkingen. Dat betekent niet dat u zich bij alles moet neerleggen. Waar verbetering mogelijk is, mag u daarnaar streven. Waar behandeling mogelijk is, mag u behandeling zoeken. Waar onrecht kan worden bestreden, mag u het bestrijden. Waar armoede kan worden verminderd, mag u hulp zoeken. Waar een handicap met hulpmiddelen gedeeltelijk kan worden gecompenseerd, mag u die hulpmiddelen gebruiken.

Acceptatie is geen passiviteit. Het betekent slechts dat u de werkelijkheid als uitgangspunt neemt in plaats van als vijand die eerst moet verdwijnen voordat uw leven kan beginnen. Soms blijft er maar weinig over waarover u kunt beschikken. Maar zolang er iets overblijft, is er iets om mee te werken. En als er op een bepaald moment vrijwel niets meer overblijft dan uw houding tegenover de volgende minuut, dan kan zelfs die minuut nog betekenis hebben. Het stoïcisme belooft ons geen leven zonder tegenslagen. Het belooft ons evenmin dat iedere beperking overwonnen kan worden. Het biedt een moeilijker, maar eerlijker perspectief: u hoeft niet alles te kunnen om zo goed mogelijk te leven. Uw omstandigheden bepalen de speelruimte. Uw keuzes bepalen wat u binnen die speelruimte doet. En soms is virtuositeit niet het overwinnen van de hindernis. Soms is virtuositeit het vinden van een manier om, ondanks de hindernis, toch verder te leven.