Doe alles wat in uw macht ligt, maar houd het daarbij. Hoeveel zorgen u zich ook maakt, hoe goed u ook alles probeert te plannen, u zult uiteindelijk tegenslag ondervinden. Het is u vast weleens overkomen dat u alles in het werk hebt gesteld om iets te voorkomen maar dat dat ondanks al uw inspanningen toch mislukt is. Dat heeft u vast uit uw evenwicht gebracht. Maar volgens de stoïcijnen hoeft u helemaal niet van streek te raken. U heeft tenslotte uw uiterste best gedaan om te voorkomen dat iets zou gebeuren. Meer kan er niet van u verwacht worden. Het is vervelend dat u in iets terechtkomt dat u wilt vermijden, maar u hoeft uzelf niet af te rekenen op dingen die buiten uw macht liggen. U kunt er niets aan doen dus u hoeft uzelf niets te verwijten. Epictetus zei het zo:
Bedenk dat het streven u belooft dat u zult krijgen waar u naar streeft en dat het vermijden u belooft dat u niet terecht zult komen in wat u vermijdt. Wie niet slaagt in zijn streven krijgt niet wat hij wil, wie in zijn vermijden faalt krijgt juist wat hij niet wil hebben. Wanneer je alleen de dingen zou vermijden waarvan het in je macht ligt om die te vermijden, dan zal je niets overkomen wat je wilt vermijden. Maar als je ziekte, dood en armoede wil vermijden dan staan je teleurstellingen te wachten. Daarom moet je niets proberen te vermijden dat niet volledig in je macht ligt.
Wat bedoelt Epictetus hier mee? Mensen reageren verschillend op dezelfde vervelende gebeurtenis. Sommigen raken volkomen verlamd of overmand door angst en zorgen, anderen halen er hun schouders over op. Hoe komt het dat we zo verschillend reageren op dezelfde gebeurtenis? Veel lijden ontstaat doordat we dingen proberen te voorkomen waar we geen invloed op hebben. Sommige mensen lijken dit van nature te weten. Als u angstvallig probeert te vermijden wat niet te vermijden valt, dan bent u volgens Epictetus gedoemd om u ellendig te voelen. Armoede, ziekte en dood zijn volgens hem onvermijdelijke natuurlijke onderdelen van het menselijk bestaan. U denkt nu waarschijnlijk dat u in elk geval armoede kunt voorkomen met hard werken en slimme investeringen. Maar dat klopt niet, er kan altijd iets gebeuren waardoor u in armoede terechtkomt. Een faillissement, een natuurramp, een pandemie of een oorlog kunnen uw zorgvuldig opgebouwde kapitaal in korte tijd laten verdampen. Hetzelfde geldt voor dingen waar u naar streeft. Als u streeft naar rijkdom, gezondheid, schoonheid of roem, dan zult u merken dat u ook daar geen echte invloed op hebt. Als u uw geluk laat afhangen van dergelijke verlangens zult u onvermijdelijk bedrogen uitkomen. Misschien heeft u al bedacht dat vermijden ook een soort van streven is. Als u iets wilt vermijden dan streeft u er immers naar om te voorkomen dat iets gebeurt. U streeft ernaar tegenspoed te vermijden.
Stoïcijnen willen vooral dat u gelukkig en virtuoos bent. Om dat voor elkaar te krijgen willen ze dat u leert om niet langer te proberen vervelende gebeurtenissen waar u geen invloed op hebt te vermijden. Tegelijkertijd moet u ophouden te streven naar alles wat niet in uw macht ligt. Richt al uw aandacht op dingen waar u wel invloed op kunt uitoefenen. Verlang alleen nog naar datgene wat u gegarandeerd kunt verwezenlijken. In de vorige blog heeft u gezien dat u de volledige controle hebt op uw oordelen, uw impulsen en uw gedrag. Laten we eens naar een voorbeeld kijken om een en ander te verduidelijken.
Stel, u hebt wekenlang gewerkt aan een cruciale presentatie voor uw werk. U hebt alle feiten gecheckt, de slides perfect afgestemd op het publiek, en u hebt zelfs geoefend voor de spiegel en met collega’s. De dag zelf staat u op, u voelt u zelfverzekerd, en u bent klaar om uw best te doen. Maar dan, een uur voor de presentatie, valt u plotseling flauw door een onverwachte aanval van voedselvergiftiging. Uw presentatie moet worden geannuleerd, en een collega neemt het over. U voelt u gefrustreerd, boos, en teleurgesteld. “Hoe kon dit nu gebeuren? Ik had alles onder controle!”
Volgens de stoïcijnen ligt hier het sleutelpunt: u hebt inderdaad alles gedaan wat in uw macht lag. U hebt de presentatie voorbereid, geoefend, en u was mentaal klaar. Wat niet in uw macht lag, was of u ziek zou worden. U hoeft u niet schuldig te voelen over de voedselvergiftiging, net zoals u zich niet had kunnen beschermen tegen een plotselinge aardbeving of een stroomstoring. Wat wel in uw macht ligt, is hoe u reageert op deze tegenslag. U kunt:
U concentreren op wat u wél kunt beïnvloeden: Bijvoorbeeld, uw collega helpen met de laatste details of een nieuwe datum voorstellen.
Accepteren dat ziekte een natuurlijk onderdeel is van het leven: In plaats van te piekeren over wat er misging, kunt u zich richten op herstel en leren van de ervaring (bijvoorbeeld: voortaan extra voorzichtig zijn met eten voor belangrijke dagen).
Uw oordeel en houding aanpassen: In plaats van te denken "Dit is een ramp, ik ben een mislukking", kunt u denken: "Ik heb mijn best gedaan, en dit was buiten mijn controle."
Wanneer u uw streven en vermijden uitsluitend richt op de zaken die volledig binnen uw macht liggen of, zoals de stoïcijnen het formuleren, in overeenstemming met de natuur zijn, dan garandeert u zichzelf niet per se geluk. Maar u elimineert wel een mogelijke bron van ongeluk: de frustratie die ontstaat wanneer de werkelijkheid niet voldoet aan uw verwachtingen.
Dit klinkt misschien als een boude bewering, maar de logica erachter is onweerstaanbaar. De stoïcijnen willen niets minder dan een radicale verschuiving in perspectief: u leert het fundamentele onderscheid maken tussen wat u kunt controleren en wat u moet loslaten. U kunt niet eisen dat uw partner van u houdt, dat ligt buiten uw directe invloedssfeer maar u kunt wel kiezen om een liefdevol, geduldig en respectvol persoon te zijn. U bent niet verzekerd van een geslaagd examen, maar u kunt wel bepalen hoeveel moeite u erin steekt om u voor te bereiden.
In mijn vorige blog introduceerde ik de dichotomie van controle, het strikte onderscheid tussen wat wel en niet in onze macht ligt. Een nuttig, maar onvolledig model. Want de werkelijkheid is zelden zwart-wit. De stoïcijnen waren zich hier terdege van bewust: er bestaat een grijze zone van zaken waar we indirecte, maar niet absolute invloed op hebben.
Neem de liefde van uw partner: u kunt die niet afdwingen, maar u kunt wel omstandigheden scheppen die de waarschijnlijkheid vergroten. Door beminnelijk te zijn, open te communiceren en vertrouwen op te bouwen, beïnvloedt u de dynamiek van de relatie zonder zeker te zijn van de uitkomst. Hetzelfde geldt voor een examen: hard werken verhoogt uw kansen op succes, maar externe factoren (de moeilijkheidsgraad, de corrector, of zelfs uw eigen gezondheid op de dag zelf) blijven onvoorspelbaar.
De kracht van deze benadering ligt niet in het ontkennen van onze beperkte invloed, maar in het herkennen ervan. Door u te concentreren op wat u wel kunt doen, uw intenties, inspanningen en houding, vermijdt u de valkuil van passiviteit ("Het heeft toch geen zin") en die van de controle-illusie ("Als ik maar hard genoeg mijn best doe, moet het lukken"). De stoïcijnse wijsheid daagt u uit om verantwoordelijkheid te nemen voor uw acties, terwijl u tegelijkertijd loslaat wat buiten uw bereik valt. Dat is geen berusting, maar vrijheid: de vrijheid om uw energie te steken in wat écht telt.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten