Van evolutie naar virtuositeit: empathie en de stoïcijnse ontwikkeling van de mens

 Waarom voelen wij mee met het verdriet van een vreemde? Waarom zijn wij bereid onszelf op te offeren voor onze kinderen, onze partner of soms zelfs voor mensen die wij nooit hebben ontmoet? En waarom ervaren wij diepe voldoening wanneer wij een ander helpen, zelfs als daar geen direct persoonlijk voordeel tegenover staat? Deze vragen behoren tot de oudste van de filosofie. Eeuwenlang werden empathie en compassie beschouwd als mysterieuze eigenschappen die de mens boven de natuur zouden verheffen. Religies hebben het vaak over een mysterieuze ‘heilige liefde’ die uw ziel zou moeten redden en tot een eeuwig leven in een of ander paradijs zou leiden. Ook tegenwoordig wordt ‘liefde’ gezien als een lovenswaardige en wat geheimzinnige eigenschap die tot de kern van de menselijke ‘goedheid’ behoort. De stoïcijnen dachten daar anders over en ook de moderne evolutiebiologie heeft laten zien dat er niets mysterieus aan deze liefde is, maar dat het hier gaat om vermogens die juist diep in onze biologische geschiedenis zijn geworteld. Empathie, compassie en liefde zijn niet ondanks de evolutie ontstaan, maar juist dankzij de evolutie.

Empathie is het vermogen om de emoties en perspectieven van een ander te begrijpen en te delen. Compassie is niet alleen het voelen van de pijn van een ander, maar ook de motivatie om die pijn te verlichten. Ook (romantische) liefde past in dit rijtje en heeft diepe evolutionaire wortels. Menselijke baby's worden extreem hulpeloos geboren en hebben jarenlang verzorging nodig. Een langdurige band tussen ouders vergrootte de overlevingskans van kinderen enorm. Daardoor ontstond selectie op eigenschappen die partnerbinding bevorderen. Maar liefde bleef niet beperkt tot romantische relaties. Vriendschap, kameraadschap en gemeenschapsgevoel maakten steeds grotere samenlevingen mogelijk. Waar veel diersoorten in kleine groepen leven, konden mensen dankzij vertrouwen duizenden en uiteindelijk miljoenen onbekenden laten samenwerken. Onze economie, wetenschap en democratie zouden zonder dit vermogen onmogelijk zijn.

In de jaren '90, zijn de zogenaamde spiegelneuronen ontdekt. Dit zijn hersencellen die actief worden, zowel als u een handeling uitvoert als wanneer u ziet dat iemand anders die handeling uitvoert. Ze spelen een sleutelrol in het imiteren en begrijpen van emoties en vormen de biologische basis voor empathie. Evolutionair gezien is empathie een overlevingsmechanisme. Empathie zorgt voor groepscohesie. In vroege menselijke gemeenschappen verhoogde empathie de kans op samenwerking, wat essentieel was voor jagen, bescherming en opvoeding. Wie de behoeften van anderen kon inschatten, kon beter samenwerken en vertrouwen opbouwen. Empathie bij ouders voor hun nakomelingen zorgt voor betere zorg, wat de overlevingskans van het kind vergroot. Dit wordt ondersteund door hormonen zoals oxytocine en vasopressine, die sociale binding en vertrouwen versterkt. Misschien niet zo romantisch en mysterieus als traditie, film en religie u willen doen geloven maar wel een heel effectief overlevingsmechanisme.

 

Opmerkelijk genoeg sluit deze wetenschappelijke visie verrassend goed aan bij een filosofie die ruim tweeduizend jaar geleden ontstond: het stoïcisme. De eerste stoïcijnen zagen de mens niet als een geïsoleerd individu dat uitsluitend door eigenbelang wordt gedreven, maar als een sociaal wezen dat van nature deel uitmaakt van een groter geheel. Zij ontwikkelden begrippen als ‘oikeiôsis’ (het proces van toenemende verbondenheid), ‘sympatheia’ (de onderlinge samenhang van alle dingen) en de deugd van rechtvaardigheid om te beschrijven hoe een mens zijn natuurlijke aanleg kan vervolmaken. Hoewel de stoïcijnen uiteraard niets wisten van DNA, natuurlijke selectie of neurobiologie, hadden zij een opmerkelijk scherp inzicht in de sociale aard van de mens. Waar de evolutiebiologie verklaart hoe empathie, compassie en liefde  konden ontstaan, laat het stoïcisme zien hoe datzelfde vermogen kan uitgroeien tot universele menselijkheid. Laten we eens onderzoeken hoe deze twee perspectieven elkaar aanvullen.

De mens is een sociale primaat. Mensen beschouwen zichzelf graag als uitzonderlijk, maar biologisch behoren wij tot de primaten oftewel de mensapen. Onze naaste verwanten, chimpansees en bonobo's, laten al veel gedrag zien dat wij empathisch zouden noemen. Zij troosten groepsgenoten na conflicten, delen voedsel, beschermen kwetsbare individuen en onderhouden langdurige sociale relaties. Toch gaat de menselijke samenwerking veel verder. Geen enkele andere diersoort bouwt ziekenhuizen, universiteiten, rechtsstelsels of wetenschappelijke instituten. Geen enkele andere soort kan miljoenen onbekenden laten samenwerken aan één gezamenlijk doel.

De vraag is dus niet waarom mensen empathie bezitten. De vraag is waarom onze empathie zich zo uitzonderlijk heeft ontwikkeld. Waarom zijn mensen empathisch? Het antwoord ligt zoals we zagen grotendeels in onze evolutionaire geschiedenis.

Natuurlijke selectie bevoordeelt eigenschappen die de kans vergroten dat genen worden doorgegeven aan volgende generaties. Op het eerste gezicht lijkt empathie hiermee in strijd. Wie anderen helpt, verspilt immers tijd, energie en soms zelfs eigen overlevingskansen.

Toch blijkt samenwerking vaak juist evolutionair voordelig. De eerste stap was waarschijnlijk ouderlijke zorg. Zoogdieren investeren veel energie in hun jongen. Individuen die beter reageerden op signalen van angst, pijn of honger brachten meer nakomelingen groot. De neurologische mechanismen achter zorggedrag werden daardoor steeds verder verfijnd. Vervolgens ontstond samenwerking tussen familieleden. Volgens de theorie van verwantschapsselectie helpt een organisme indirect ook zichzelf wanneer het verwanten ondersteunt, omdat zij een aanzienlijk deel van dezelfde genen dragen. Daarna ontstond wederkerig altruïsme. In kleine groepen loonde het om vandaag een ander te helpen, omdat de kans groot was dat die hulp later zou worden terugbetaald. Vertrouwen werd daarmee letterlijk een overlevingsstrategie.Ten slotte ontstonden groepen waarin samenwerking zelf een concurrentievoordeel vormde. Groepen waarin individuen elkaar vertrouwden, conflicten konden oplossen en voedsel deelden, waren succesvoller dan groepen die voortdurend intern verdeeld waren. Empathie werd daarmee niet een zwakte, maar één van de krachtigste wapens van onze soort.

De neurobiologie van onze hersenen weerspiegelt deze evolutionaire geschiedenis. Wanneer wij een geliefde zien, worden beloningscentra actief waarin dopamine een belangrijke rol speelt. Oxytocine versterkt gevoelens van vertrouwen en verbondenheid. Vasopressine draagt bij aan langdurige partnerbinding, terwijl endorfinen zorgen voor het rustige gevoel van veiligheid dat kenmerkend is voor duurzame relaties. Ook de zogenaamde spiegelneuronen illustreren hoe diep sociale verbondenheid in ons zenuwstelsel is ingebouwd. Zij maken het mogelijk dat wij andermans emoties en handelingen vrijwel automatisch simuleren. Hoewel empathie veel complexer is dan spiegelneuronen alleen, laten zij zien dat onze hersenen letterlijk zijn ingericht op sociale afstemming. Wat wij subjectief ervaren als medeleven, liefde of verbondenheid is biologisch gezien een uiterst verfijnd systeem dat samenwerking bevordert.

Empathie is niet alleen maar goed, het heeft ook een donkere kant. Mensen voelen doorgaans sterker mee met familie, vrienden en groepsgenoten dan met vreemden. Dit heeft eveneens evolutionaire wortels. In de prehistorie leefden mensen in kleine stammen waarin het onderscheid tussen "wij" en "zij" van levensbelang kon zijn. Andere groepen mensen waren gevaarlijke concurrenten. Daardoor kan empathie ook leiden tot partijdigheid. We helpen gemakkelijker mensen die op ons lijken en zijn sneller wantrouwend tegenover buitenstaanders. Juist daarom spelen cultuur, opvoeding en ethiek een cruciale rol. Zij kunnen onze natuurlijke empathie uitbreiden tot mensen buiten onze eigen groep. Onze natuurlijke maar ‘primitieve’ en beperkte empathische neigingen moeten gemodificeerd worden door onze rationaliteit. Alleen dan kan empathie de positieve emotie van compassie voor alle leden van de menselijke soort worden.

Hier raken wij aan een van de meest fascinerende begrippen uit de vroege Stoa: ‘oikeiôsis’. De term ‘oikeiôsis’ staat voor de evolutionaire uitbreiding van de kring van zorg. De stoïcijnen beschreven ‘oikeiôsis’ als een natuurlijk ontwikkelingsproces. Elk levend wezen begint met zelfbehoud. Vervolgens ontstaat zorg voor het eigen lichaam, daarna voor kinderen, familie, vrienden, medeburgers en uiteindelijk voor de gehele mensheid en zelfs alle bewuste rationele wezens. Vooral Hierocles gebruikte hiervoor zijn beroemde beeld van concentrische cirkels. In het midden staat het individu. Daaromheen liggen achtereenvolgens: gezin, familie, vrienden, stad, land en uiteindelijk de hele mensheid en zelfs alle bewuste wezens. De taak van de wijze is deze cirkels steeds dichter naar het centrum te trekken, zodat vreemden geleidelijk als verwanten worden behandeld.

Vanuit modern evolutionair perspectief is dit beeld opmerkelijk actueel. De eerste cirkels komen overeen met wat de evolutie verwacht: zorg voor jezelf, je partner en je familie. Maar dankzij taal, cultuur, onderwijs en rationeel denken kan de mens deze oorspronkelijk beperkte empathie uitbreiden tot steeds grotere gemeenschappen. Waar de natuur ons slechts een beginpunt geeft, nodigt de rede ons uit dit vermogen verder te ontwikkelen. Juist daarin ligt volgens de Stoa menselijke groei.

Een tweede kernbegrip is 'sympatheia'. Het stoïcijnse begrip ‘sympatheia’ staat voor leven in een onderling verbonden werkelijkheid.

Volgens de stoïcijnen vormt het universum één samenhangend geheel waarin alles met elkaar verbonden is. Niet omdat alles hetzelfde is, maar omdat alle delen deel uitmaken van één rationele kosmos. Hoewel de moderne wetenschap geen beroep doet op de hier achterliggende stoïcijnse logos, bevestigt zij wel op indrukwekkende wijze de onderlinge afhankelijkheid van alle levensvormen. Ecologie laat zien dat ecosystemen bestaan uit complexe netwerken van wederzijdse afhankelijkheid. Evolutie toont dat alle organismen een gemeenschappelijke oorsprong hebben. Genetica laat zien dat alle mensen meer dan 99,9% van hun DNA delen. De sociale wetenschappen maken duidelijk dat moderne samenlevingen functioneren dankzij enorme netwerken van samenwerking tussen onbekenden. Wat de stoïcijnen intuïtief aanduidden als ‘sympatheia’, herkennen wij tegenwoordig in biologische, ecologische en maatschappelijke onderlinge verbondenheid. De wereld blijkt inderdaad veel sterker verweven dan ons dagelijkse gevoel van afzonderlijkheid doet vermoeden.

De hoofddeugd rechtvaardigheid wordt door de stoïcijnen gezien als de uiteindelijke voltooiing van onze neiging tot empathie. Voor de stoïcijnen was rechtvaardigheid geen verzameling regels en wetten, maar een karaktereigenschap. Een rechtvaardig mens behandelt anderen eerlijk omdat hij inziet dat hun welzijn uiteindelijk samenhangt met het zijne. De evolutie verklaart waarom wij geneigd zijn vooral empathie te voelen voor mensen die op ons lijken. De Stoa erkent deze natuurlijke neiging, maar beschouwt haar niet als eindpunt. Hier verschijnt de rol van de rede. Rede stelt ons in staat onze spontane voorkeuren kritisch te onderzoeken. Zij kan onze natuurlijke empathie uitbreiden voorbij familie, stam, religie of nationaliteit. Daarmee wordt rechtvaardigheid de bewuste uitbreiding van onze aangeboren empathie. De natuur geeft ons de mogelijkheid tot medeleven. De filosofie leert ons dat vermogen universeel toe te passen.

Wat voor rol speelt de altijd zo geprezen ‘liefde’ in deze discussie? In veel moderne discussies wordt liefde tegenover rationaliteit geplaatst. De stoïcijnen deden precies het tegenovergestelde. Zij verwierpen weliswaar destructieve hartstochten die voortkomen uit verkeerde oordelen, maar zij verwierpen nooit zorg voor anderen. Integendeel, een wijze ontwikkelt juist een stabiele, redelijke en duurzame liefde voor medemensen. Vanuit evolutionair perspectief vormt dit een logische volgende stap. De biologische evolutie bracht empathie voort omdat samenwerking loonde. Culturele evolutie maakte grotere samenlevingen mogelijk. Filosofische ontwikkeling stelt ons vervolgens in staat bewust te kiezen voor een steeds ruimere kring van zorg. De geschiedenis van de mensheid kan daarom worden gelezen als een voortdurende uitbreiding van empathie: van gezin naar stam, van stam naar stad, van stad naar natie en uiteindelijk naar de gehele mensheid. Waar onze voorouders vooral zorgden voor familie, kunnen moderne mensen zich tegenwoordig verbonden voelen met onbekenden aan de andere kant van de wereld, met toekomstige generaties en zelfs met andere diersoorten.

Onze biologische evolutie verloopt relatief langzaam. Onze culturele evolutie daarentegen versnelt voortdurend. Via onderwijs, wetenschap, democratie en mensenrechten leren wij empathie uit te breiden tot groepen die evolutionair gezien nooit tot onze natuurlijke kring behoorden. Dat proces is nog lang niet voltooid. Nationalisme, racisme, religieuze conflicten en economische ongelijkheid laten zien dat onze evolutionaire voorkeur voor de eigen groep nog steeds sterk aanwezig is. Met de opkomst van het populisme lijkt het er zelfs op dat de maatschappij een stap terugdoet en primitieve en barbaarse tijden van uitsluiting en haat laat herleven. Juist daarom blijft de stoïcijnse oefening van ‘oikeiôsis’ relevant. Zij vraagt ons onze natuurlijke empathie niet te onderdrukken, maar haar steeds verder uit te breiden totdat iedere mens wordt gezien als medeburger van dezelfde wereldgemeenschap.

Empathie en liefde behoren tot de grootste innovaties van de evolutie. Zij maakten samenwerking mogelijk, en samenwerking maakte de menselijke beschaving mogelijk. Zonder empathie zouden er geen gezinnen, geen wetenschap, geen economie en geen rechtssystemen bestaan. De stoïcijnen voegden aan dit biologische verhaal een normatieve dimensie toe. Zij zagen dat de menselijke natuur niet voltooid is bij de geboorte. De mens bezit het vermogen zich moreel te ontwikkelen. Door ‘oikeiôsis’ breiden wij onze kring van zorg uit. Door ‘sympatheia’ leren wij onze onderlinge verbondenheid begrijpen. Door rechtvaardigheid zetten wij dat inzicht om in handelen. Vanuit dit perspectief zijn evolutie en stoïcisme geen rivalen, maar bondgenoten. De evolutie verklaart waarom wij empathisch kunnen zijn; de Stoa leert waarom wij ervoor zouden moeten kiezen die empathie steeds verder te verdiepen. Zelfs als dat tegen de tijdgeest in lijkt te gaan. De natuur gaf ons het zaad van medeleven. Filosofie kan helpen dat zaad uit te laten groeien tot een houding van universele menselijke verbondenheid. Misschien ligt daarin wel de diepste betekenis van menselijke beschaving: niet dat wij de natuur hebben overwonnen, maar dat wij haar meest waardevolle gave, het vermogen tot samenwerking en zorg voor elkaar, bewust leren vervolmaken.

DE PANORAMABLIK: Hoe afstand nemen u uw rust teruggeeft

In het dagelijks leven raken we vaak verstrikt in de details van onze eigen zorgen. Een onbeantwoorde e-mail, een meningsverschil op het werk of een financiële tegenvaller kan aanvoelen als een allesoverheersende crisis. We staan er zo dicht bovenop dat het probleem onze gehele horizon blokkeert. De stoïcijnen bieden hiervoor een krachtig mentaal instrument: de panoramablik (vaak aangeduid als ‘the view from above'). Deze techniek helpt u om uit de verstikkende tunnelvisie van het moment te stappen door uw perspectief drastisch te vergroten.

De panoramablik is een oefening in ruimtelijk en temporeel relativeren. Het is het vermogen om uzelf en uw situatie te visualiseren als onderdeel van een oneindig groter geheel. Wanneer u bewust uitzoomt, veranderen de verhoudingen. Wat eerst een onoverkomelijke berg leek, wordt plotseling een klein steentje op een oneindig pad. Verwacht niet dat uw problemen verdwijnen door deze oefening toe te passen. Als u een onrecht is aangedaan of als u anderszins in de problemen bent geraakt, dan zullen die problemen heus niet zomaar verdwijnen. Stoïcisme lost uw problemen niet voor u op, het leert u om ze op een constructieve manier te bekijken. Het helpt u om uw ‘passies’ of negatieve emoties te beperken en uw blik te verruimen.

De techniek van de panoramablik kan op drie manieren worden toegepast. Probeer de verschillende visualisaties uit zodat u zelf kunt kiezen welke het beste bij u past. Misschien dat u de verschillende gezichtspunten, afhankelijk van de situatie, afwisselend kunt toepassen. Begin met een klein niet echt belangrijk probleem om te oefenen. Later kunt u uw echte problemen aanpakken.

1. Het temporele perspectief: De tijdlijn

Hierbij plaatst u uw probleem in de onmetelijkheid van de tijd en visualiseert u de geschiedenis van de mensheid en het universum. De oefening gaat als volgt: Stel u voor dat u op een tijdlijn staat die miljarden jaren beslaat. Kijk naar uw huidige probleem en plaats het in de context van de tijd die al is verstreken en de tijd die nog moet komen. Wanneer u inziet dat het nu, of zelfs uw gehele leven, slechts een fractie is van dit onmetelijke geheel, verliest de acute stress van het moment haar scherpe randen. Marcus Aurelius, de Romeinse keizer en stoïcijn, gebruikte deze techniek vaak en hij schreef in zijn dagboeken regelmatig over de nietigheid van het menselijk leven in vergelijking met de eeuwigheid:

Je kunt ruimte in je hoofd maken door de hele kosmos te bezien en te beseffen dat de tijd oneindig is en dat alles permanent verandert. Hoe kort wij maar bestaan en hoe eindeloos de tijd is voor en na ons bestaan. (Marcus Aurelius; Dagboeken; boek 9.32)

Om de kracht van de panoramablik echt te voelen, helpt het om concrete situaties te bekijken.

Voorbeeld bij het temporele perspectief: De "deadline-paniek":

• De situatie: U moet morgen een belangrijke presentatie geven, de spanning loopt hoog op en u bent bang dat u een fout maakt of door de mand valt.

• De vernauwde blik: "Als dit mislukt, is mijn reputatie geruïneerd en is mijn carrière voorbij."

• De panoramablik: Zoom uit naar de tijdlijn. Waar bent u over 10 jaar? Herinnert u zich dan nog precies wat er op die ene dinsdag in 2026 is gezegd? Waarschijnlijk niet eens of de presentatie überhaupt plaatsvond. De wereld is miljarden jaren oud; uw presentatie is een vluchtige gebeurtenis in de enorme oceaan van tijd.

• Het effect: De druk valt weg. U doet uw best omdat het een taak is die nu moet gebeuren, maar de existentiële angst ("mijn carrière is voorbij") verdwijnt omdat u de gebeurtenis in de juiste proportie ziet.

2. Het ruimtelijke perspectief: De vogelvlucht

Visualiseer uzelf en uw problemen in de onmetelijkheid van de ruimte. Stel u voor dat u langzaam opstijgt. Eerst ziet u uw bureau, dan uw kantoor, dan uw stad, het land, de wereld, en uiteindelijk de kosmos. De oefening gaat nu zo: Visualiseer hoe u hoog boven de wereld ziet dat alles doorgaat terwijl u zich zorgen maakt. Mensen worden geboren, anderen sterven, seizoenen veranderen en de aarde draait onverstoorbaar verder. Door uzelf in deze kosmische ruimte te plaatsen, wordt u herinnerd aan uw eigen kleinheid, niet om u minderwaardig te voelen, maar om uzelf te bevrijden van het gewicht van uw eigen ego.

Voorbeeld bij het ruimtelijke perspectief: De "verkeersopstopping":

• De situatie: U staat vast in een file en u bent al 20 minuten te laat voor een afspraak. U wordt boos op uzelf, de andere automobilisten en de planning.

• De vernauwde blik: "Dit is verschrikkelijk, ik verpest alles, dit moet nu stoppen."

• De panoramablik: Stel u voor dat u vanaf grote hoogte naar beneden kijkt. U ziet duizenden auto’s, elk met een bestuurder die ergens naartoe wil. U ziet de stad als een organisme dat constant beweegt. U bent op dit moment slechts één stipje in een gigantisch, complex systeem. Uw haast heeft geen enkele invloed op de stroom van het verkeer.

• Het effect: U accepteert de realiteit. In plaats van u op te vreten, gebruikt u de tijd om naar een podcast te luisteren of simpelweg te observeren. De woede maakt plaats voor acceptatie.

3. Het sociale perspectief: De verbondenheid

Soms helpt het om de "panoramablik" horizontaal toe te passen in plaats van verticaal. We hebben de neiging te denken dat wij de enigen zijn die lijden. Relativeer daarom de omvang van uw problemen en vergelijk uw situatie met de problemen die mensen in het verleden en ook nu in het heden ervaren. Deze variant van de panoramablik gaat zo: Besef dat op dit exacte moment miljoenen anderen met vergelijkbare, of vaak veel zwaardere, problemen worstelen. Door uw probleem niet als een uniek, geïsoleerd ongemak te zien, maar als een menselijke ervaring die miljoenen anderen met elkaar delen, treedt er een gevoel van verbondenheid op. Dit haalt de angel uit de frustratie en maakt plaats voor compassie.

Voorbeeld van het sociale perspectief: De "sociale blunder":

• De situatie: U hebt iets onhandigs gezegd tijdens een feestje of vergadering. U ligt 's avonds in bed en uw gedachten blijven hameren op die ene zin. "Wat zullen ze wel niet van me denken?"

• De vernauwde blik: "Iedereen vindt me nu incompetent/onhandig. Ik ben de enige die zo'n fout maakt."

• De panoramablik: Kijk om u heen naar de rest van de mensheid. Besef dat op dit moment duizenden anderen wakker liggen over hun eigen kleine "blunders". Iedereen is zo druk bezig met zijn eigen onzekerheden en projecties, dat ze uw opmerking waarschijnlijk alweer vergeten zijn. U bent echt niet alleen u bent deel van een onvolmaakte, menselijke groep.

• Het effect: U bevrijdt uzelf van het idee dat u het middelpunt van de wereld bent. U realiseert u dat anderen niet zo kritisch zijn op u als u zelf bent, simpelweg omdat ze te druk zijn met hun eigen leven.

Samenvattend krijg je: Het "Zoom-mechanisme":

Situatie	Vernauwde blik (Stress)	Panoramablik (Rust)
Probleem	Ik ben het centrum van de gebeurtenis	Ik ben een klein onderdeel van het geheel
Gevolg	Emotionele lading is enorm	Emotionele lading is neutraal/relatief
Reactie	Reactief en gestrest	Analytisch en kalm

U hebt geen speciale apparatuur of meditatiekussens nodig om deze techniek te gebruiken. Zodra u merkt dat uw hartslag stijgt, u aan niets anders kunt denken en uw gedachten in cirkels ronddraaien, kunt u de volgende stappen zetten:

1. Pauzeer: Erken dat u in een emotionele tunnelvisie zit.

2. Zoom uit: Kies één van de perspectieven (tijd, ruimte of sociaal) en visualiseer de situatie van een afstand.

3. Adem in: Terwijl u uitzoomt, haalt u diep adem. Probeer de situatie te bekijken als een buitenstaander die met mildheid naar een ander kijkt.

4. Kies uw actie: Vraag uzelf af: "Is dit probleem over een jaar nog steeds zo belangrijk?" Vaak is het antwoord "nee". Handel vervolgens vanuit die rust, in plaats vanuit de initiële paniek.

Een handige vraag die u zichzelf hierbij kunt stellen: "Zou ik me hierover net zo druk maken als dit een vreemde zou overkomen, in plaats van mijzelf?" Door uzelf als een derde persoon te beschouwen (de 'vlieg op de muur'), past u automatisch de panoramablik toe en krijgt u direct de ruimte om objectiever naar de situatie te kijken.

De panoramablik is geen manier om uw problemen te ontkennen of te bagatelliseren; het is een manier om ze in perspectief te plaatsen. Door de schaal van uw blikveld te vergroten, geeft u uzelf de ruimte om rationeler, kalmer en effectiever te handelen. In de ban van een negatieve emotie versmalt u uw aandacht tot het probleem ten koste van al het andere. Zoals de stoïcijnen ons leerden: de wereld verandert niet, maar onze waarneming van de wereld is volledig in onze eigen macht. Door af en toe vanuit de hoogte omlaag te kijken naar het panorama beneden, blijft u de regie houden over uw eigen gemoedsrust.

Virtuositeit: een moderne interpretatie van de stoïcijnse ‘arrêté’

 Wanneer moderne mensen het woord "deugd" horen, denken zij vaak aan moralistische braafheid. Aan iemand die zich netjes aan de regels houdt, eerlijk is, zijn belasting betaalt en zijn medemens respecteert. Kortom, een brave en saaie blauwkous. Hoewel de stoïcijnen dergelijke eigenschappen zeker waardeerden, doet deze interpretatie geen recht aan wat zij bedoelden met ‘arrêté’. Het Griekse woord 'arrêté' betekent oorspronkelijk namelijk niet zozeer deugd als wel excellentie. Een mes bezit 'arrêté' wanneer het scherp is. Een paard bezit 'arrêté' wanneer het snel en krachtig loopt. Een musicus bezit 'arrêté' wanneer hij zijn instrument meesterlijk bespeelt. 'Arrêté' verwijst naar het volledig realiseren van een potentieel. De Romeinen vertaalden dit begrip met virtus, maar ook dat woord had oorspronkelijk een bredere betekenis dan de moderne term "deugd". Het verwees naar kracht, voortreffelijkheid en karaktervolle excellentie. Ik geef in mijn boeken en blogs daarom de voorkeur aan het woord virtuositeit.

Virtuositeit is een woord dat vooral in de kunst gebruikt wordt. Iemand kan tegenwoordig een virtuoos musicus, danser of schilder genoemd worden. Maar in de oudheid bleef het daar dus niet bij. 'Arrêté' had zelfs betrekking op hoe we ons leven leiden. Filosofie was bij uitstek de plek waar het om 'arrêté' draaide. Een filosoof was in die tijd niet alleen een theoreticus maar vooral iemand die er naar streefde een levenskunstenaar te worden. Voor de stoïcijnen is de wijze zo’n levenskunstenaar. Hij is iemand die de kunst van het leven tot in de puntjes beheerst. Zoals een meesterschaker patronen herkent die anderen ontgaan en een ervaren kapitein zelfs tijdens een storm koers weet te houden, zo weet de wijze hoe hij moet handelen onder alle omstandigheden. Hij beheerst niet slechts een techniek of een beroep. Hij beheerst zichzelf. Zijn emoties overheersen hem niet. Zijn verlangens slepen hem niet mee. Zijn angst vertroebelt zijn oordeel niet. Hij handelt vanuit inzicht, redelijkheid en karakter. Dat maakt hem tot een virtuoos van het mens-zijn. De stoïcijnen benadrukten daarbij vooral de vier kardinale deugden: wijsheid, moed, rechtvaardigheid en zelfbeheersing. Deze vormen het fundament van alle andere menselijke excellentie. Zonder karakter wordt talent gevaarlijk. Zonder wijsheid wordt ambitie destructief. Zonder zelfbeheersing verandert succes gemakkelijk in verslaving. Maar daarmee houdt stoïcijnse virtuositeit niet op.

De stoïcijnen maakten onderscheid tussen wat moreel goed is en wat zij "preferabele indifferenten" noemden. Zaken als gezondheid, rijkdom, schoonheid, opleiding en sociale status zijn volgens hen niet noodzakelijk voor geluk, maar zij hebben wel degelijk waarde.

Hetzelfde geldt voor vaardigheden. Een stoïcijn hoeft geen kunstenaar te zijn. Hij hoeft geen atleet te zijn. Hij hoeft geen wetenschapper te zijn. Maar als hij ervoor kiest een van deze rollen te vervullen, dan zal hij proberen dat zo goed mogelijk te doen. De stoïcijnse houding is niet: "Het maakt niet uit hoe goed ik ben." De stoïcijnse houding is: "Mijn geluk hangt niet af van succes, maar ik zal toch streven naar excellentie." Een stoïcijn schrijft daarom zo goed mogelijk. Hij werkt zo zorgvuldig mogelijk. Hij luistert zo aandachtig mogelijk. Hij leert zo grondig mogelijk. Niet omdat zijn eigenwaarde ervan afhangt, maar omdat het in overeenstemming is met zijn natuur om zijn vermogens volledig te ontwikkelen. Maar ook daar blijft het niet bij.

Hetzelfde geldt namelijk ook voor menselijke relaties. Een stoïcijn probeert een goede vriend te zijn, een betrouwbare collega, een liefdevolle ouder en een betrokken burger. De menselijke natuur is volgens de stoïcijnen fundamenteel sociaal. Wij zijn niet gemaakt om als geïsoleerde individuen te leven. Wij floreren in verbinding met anderen. Virtuositeit uit zich daarom niet alleen in wat iemand bereikt, maar ook in de manier waarop hij met mensen omgaat. Een werkelijk voortreffelijk mens brengt rust in plaats van onrust, vertrouwen in plaats van wantrouwen en moed in plaats van angst.

Opmerkelijk genoeg beperkte de stoïcijnse visie op excellentie zich zelfs niet tot intellectuele of morele prestaties. Van Chrysippus wordt verteld dat hij stelde dat de wijze ook een uitstekende minnaar is. Dat klinkt misschien verrassend, maar het is wel een goed voorbeeld van wat stoïcijnen met ‘deugd’ oftewel virtuositeit bedoelen. Veel mensen associëren filosofen met ascese, wereldvreemdheid of een zekere ongemakkelijkheid in het dagelijkse leven. De stoïcijnen dachten echter heel anders. Voor hen vormt seksualiteit een natuurlijk onderdeel van het menselijk bestaan. Zoals eten, slapen en vriendschap behoort ook erotiek tot de menselijke natuur. De eerste stoïcijnen lijken zelfs te suggereren dat erotiek meer is dan een preferabele indifferent. Zeno beschouwt het in zijn 'Republiek' als het bindmiddel van zijn ideale samenleving. De vraag is daarom niet óf men seksualiteit beleeft, maar hoe. De virtuoze mens wordt niet gedreven door obsessie, onzekerheid of egoïsme. Hij gebruikt de ander niet als object voor zijn eigen verlangens. Evenmin onderdrukt hij zijn natuurlijke gevoelens uit angst of schuld. Hij benadert intimiteit met dezelfde kwaliteiten waarmee hij de rest van zijn leven benadert: aandacht, respect, zelfbeheersing, empathie en wijsheid. Een uitstekende minnaar is in deze visie niet alleen degene die indruk maakt in bed, maar vooral degene die werkelijk aanwezig is. Niet degene die verleidt uit ijdelheid, maar degene die zich oprecht verbindt. Niet degene die het meeste begeert, maar degene die het beste liefheeft.

Hierin ligt misschien wel het meest kenmerkende aspect van stoïcijnse virtuositeit. De stoïcijn streeft naar excellentie in alles wat hij doet, maar zonder zijn geluk ervan afhankelijk te maken. Hij probeert een voortreffelijke schrijver te worden, maar blijft onverstoorbaar wanneer zijn boek slecht verkoopt. Hij probeert een goede partner te zijn, maar beseft dat liefde niet volledig onder zijn controle staat.

Hij verzorgt zijn lichaam, maar weet dat ziekte hem alsnog kan treffen. Hij ontwikkelt zijn talenten, maar accepteert dat anderen hem kunnen overtreffen. Zijn streven is intens, maar zijn gehechtheid gering. Juist daardoor kan hij zich volledig inzetten zonder voortdurend te worden verteerd door angst voor mislukking.

De moderne stoïcijn streeft niet slechts naar morele correctheid. Hij streeft naar meesterschap. Hij wil wijs denken, moedig handelen en rechtvaardig leven. Maar daarnaast wil hij ook leren, creëren, liefhebben, samenwerken, genieten en groeien. Hij probeert van zijn leven een kunstwerk te maken. Niet een kunstwerk dat bewondering afdwingt, maar een kunstwerk dat getuigt van menselijke excellentie.

Dat is de diepste betekenis van 'arrêté'. Niet perfectie. Maar virtuositeit.

PREMEDITATIO MALORUM

 Een van de bekendste mentale oefeningen uit het stoïcisme is de ‘premeditatio malorum’, letterlijk: het vooraf overdenken van mogelijke tegenslagen. Voor veel moderne mensen klinkt dat somber. Waarom zou je bewust nadenken over ziekte, verlies, mislukking of de dood? Is het leven zo al niet moeilijk genoeg? Voor de stoïcijnen was deze oefening echter geen vorm van pessimisme, maar juist een manier om meer rust, veerkracht en dankbaarheid te ontwikkelen. Door vrijwillig stil te staan bij wat er mis kan gaan, verminderen we de schok wanneer het daadwerkelijk gebeurt en leren we het heden meer te waarderen.

Bij een tegenslag hebt u vast weleens gedacht: “Hoe kan dit nou? Waarom overkomt mij dit nou weer?” Mensen hebben de neiging zichzelf te bedriegen en denken dat de dingen die zij bezitten vanzelfsprekend zijn. We houden er geen rekening mee dat dingen ook verkeerd kunnen lopen. We gaan ervan uit dat onze gezondheid ook morgen nog aanwezig zal zijn, dat onze partner bij ons blijft, dat onze vrienden ons trouw zullen blijven en dat ons inkomen niet plotseling wegvalt. De werkelijkheid is anders. Alles wat wij bezitten is tijdelijk. Gezondheid kan van het ene op het andere moment omslaan in ziekte. Rijkdom kan verdwijnen. Relaties kunnen eindigen. Zelfs ons eigen leven is kwetsbaar en eindig. Volgens de stoïcijnen ontstaat veel menselijk leed doordat wij deze werkelijkheid vergeten. Niet de gebeurtenis zelf veroorzaakt onze grootste pijn, maar de schok dat iets waarvan wij dachten dat het blijvend was, toch verloren gaat.

Stoïcijnen willen dat u voorbereid bent op die onverwachte nukken van Vrouwe Fortuna. De ‘premeditatio malorum’ is bedoeld als een vorm van mentale voorbereiding. De stoïcijn vraagt zich af:

• Wat als ik morgen ziek word?

• Wat als ik mijn baan verlies?

• Wat als mijn plannen mislukken?

• Wat als iemand mij onrecht aandoet?

• Wat als ik afscheid moet nemen van iemand die ik liefheb?

Het doel is niet om deze gebeurtenissen waarschijnlijker te laten lijken of er voortdurend bang voor te zijn. Het doel is om te erkennen dat zij mogelijk zijn. Door regelmatig over dergelijke situaties na te denken, worden zij minder onvoorstelbaar. De geest raakt gewend aan het idee dat het leven onzeker is. Wanneer zich dan daadwerkelijk een tegenslag voordoet, bent u minder geneigd in paniek te raken. 

De Romeinse stoïcijn Lucius Annaeus Seneca raadde zijn lezers aan om zich bewust voor te stellen dat Fortuna hen alles zou afnemen. Niet omdat hij geloofde dat dit zou gebeuren, maar omdat iemand die voorbereid is op verlies minder afhankelijk wordt van het noodlot.

In zijn brieven schrijft Seneca dat wij alles moeten beschouwen als een lening van het lot. We mogen ervan genieten zolang we het hebben, maar we moeten niet vergeten dat het ooit teruggevraagd kan worden. Deze houding leidt volgens hem niet tot verdriet, maar juist tot vrijheid. Wie beseft dat alles tijdelijk is, klampt zich minder vast aan bezit, status en zekerheid. Seneca benadrukt dat we ons moeten voorbereiden op alles wat het lot ons kan brengen:

Laten wij alles oefenen wat ons kan sterken tegen plotselinge aanvallen van het lot; laten wij vooraf overdenken wat kan gebeuren. Niet alleen de gebruikelijke gebeurtenissen, maar alles wat zich mogelijk kan voordoen, moeten wij in onze geest doornemen. (Seneca; Brieven aan Lucilius; brief 76)

Een opmerkelijk effect van de ‘premeditatio malorum’ is dat zij angst kan verminderen. Angst wordt vaak gevoed door onduidelijkheid en vaagheid. Zolang we een rampscenario niet onder ogen zien, blijft het als een schimmige onderbewuste dreiging rondspoken in onze gedachten. Door bewust te onderzoeken wat er zou gebeuren, verliest het een deel van zijn macht. Stel dat iemand bang is zijn baan bij een reorganisatie te verliezen. Een stoïcijnse benadering zou zijn om de situatie concreet te onderzoeken:

• Wat zou er werkelijk gebeuren?

• Welke mogelijkheden heb ik dan nog?

• Welke vaardigheden bezit ik?

• Wie zou mij kunnen helpen?

• Welke aspecten van de situatie liggen nog steeds binnen mijn controle?

Na zo'n onderzoek blijkt vaak dat een gevreesde gebeurtenis weliswaar vervelend is, maar niet het einde van de wereld. Met de ‘premeditatio malorum’ kunt u uw angsten verminderen of zelfs voorkomen. ‘Imaginaire exposure' wordt dit tegenwoordig genoemd. Er is wel een verschil tussen het stoïcisme en deze moderne psychologische techniek. Bij ‘imaginaire exposure' probeert men vaak te ontdekken dat de gevreesde uitkomst minder waarschijnlijk of minder gevaarlijk is dan gedacht. Bij de ‘premeditatio malorum’ gaat men er juist van uit dat het ergste daadwerkelijk kan gebeuren. Een moderne therapeut zou kunnen zeggen: "Misschien verlies je je baan helemaal niet." Een stoïcijn zou eerder zeggen: "Misschien verlies je je baan morgen. Wat dan nog? Welke innerlijke kwaliteiten blijven je dan over?" De stoïcijn zoekt dus niet primair geruststelling, maar voorbereiding. Je zou kunnen zeggen dat de ‘premeditatio malorum’ inderdaad een vorm van ‘imaginaire exposure' is, maar dan ingebed in een bredere levensfilosofie. Waar exposure vooral vraagt: "Kun je deze angst verdragen?", vraagt de stoïcijnse oefening: "Kun je zelfs onder deze omstandigheden nog een goed en virtuoos mens zijn?" Dat perspectief geeft de oefening haar bijzondere diepgang.

De oefening heeft nog een tweede functie: zij vergroot onze dankbaarheid. Wanneer we ons realiseren dat onze gezondheid niet vanzelfsprekend is, waarderen we een pijnvrije dag meer. Wanneer we beseffen dat geliefden niet voor altijd bij ons zijn, worden we aandachtiger in onze omgang met hen. De stoïcijn kijkt naar zijn partner, vrienden of kinderen en denkt niet: "Zij zijn van mij." Hij denkt eerder: "Ik heb het voorrecht om vandaag met hen samen te zijn." Daardoor wordt het gewone leven rijker en betekenisvoller.

Er is zelfs nog een derde functie. Een heel praktische functie. Door u een mislukking of tegenslag voor te stellen kunt u meteen bedenken wat u het beste kunt doen als die situatie zich onverhoopt voordoet. U bent al voorbereid als het mis gaat. U hebt wat tegenwoordig een ‘implementatie intentie’ wordt genoemd. Een ’implementatie intentie' is een psychologische techniek die vaak wordt samengevat als: "Als situatie X zich voordoet, dan doe ik Y." Onderzoek van de psycholoog Peter Gollwitzer laat zien dat zulke vooraf gemaakte plannen de kans aanzienlijk vergroten dat u daadwerkelijk handelt zoals u wilt wanneer de situatie zich voordoet. Bijvoorbeeld:

• "Als ik de neiging krijg om te snoepen, dan drink ik eerst een glas water."

• "Als iemand mij beledigt, dan haal ik eerst diep adem voordat ik reageer."

• "Als ik me angstig voel tijdens een presentatie, dan richt ik mijn aandacht op mijn boodschap in plaats van op mijn zenuwen."

De stoïcijnen deden vaak iets vergelijkbaars. Bij de ‘premeditatio malorum’ stelt u zich niet alleen voor wat er mis kan gaan; u bereidt ook uw reactie voor. Een stoïcijn zou bijvoorbeeld kunnen denken: "Vandaag zal ik waarschijnlijk ondankbare, ongeduldige of arrogante mensen ontmoeten. Als dat gebeurt, zal ik mij herinneren dat zij handelen vanuit onwetendheid en zal ik kalm blijven." Dat lijkt sterk op een ‘implementatie intentie’: "Als iemand zich onaangenaam gedraagt, dan reageer ik met geduld." Sterker nog, in de dagboeken (Meditationes) van Marcus Aurelius zie je voortdurend dit patroon terug. In feite maakt hij een mentale lijst van mogelijke verstoringen en koppelt daar vooraf een passende reactie aan.

Critici beschouwen de ‘premeditatio malorum’ soms als een vorm van somberheid en negativiteit. De stoïcijnen zagen dat anders.

Pessimisme verwacht dat alles slecht zal aflopen. Optimisme verwacht dat alles goed zal aflopen. Stoïcisme probeert beide verwachtingen los te laten en de werkelijkheid onder ogen te zien zoals zij is: sommige dingen zullen goed gaan, andere niet. Onze taak is niet om de toekomst te controleren, maar om ons karakter zo te ontwikkelen dat wij elke toekomst aankunnen, goed of slecht. De ‘premeditatio malorum’ is daarom geen oefening in somberheid, maar in realisme.

U zou kunnen zeggen dat de stoïcijnen niet alleen rampscenario's visualiseerden; ze oefenden ook hun virtuoze reactie daarop.

Dat is precies waar implementatie-intenties zo krachtig zijn. Ze verminderen de noodzaak om op het moment zelf een beslissing te nemen. U hebt als het ware al een script voorbereid. Vanuit een modern psychologisch perspectief zou u zelfs kunnen stellen dat een groot deel van de ‘premeditatio malorum’ bestaat uit twee componenten:

• Exposure: het mentaal onder ogen zien van een mogelijke tegenslag.

• Implementatie-intentie: het vooraf bepalen van een wijze en virtuoze reactie.

Dat maakt de oefening niet alleen een middel om angst te verminderen, maar ook een manier om uw karakter actief te trainen. De stoïcijn vraagt niet alleen: "Wat als dit gebeurt?", maar ook: "Wie wil ik zijn wanneer dit gebeurt?" Wie deze techniek zelf wil toepassen, kan beginnen door elke ochtend enkele minuten te nemen om na te denken over mogelijke moeilijkheden van de dag. Vraag uzelf bijvoorbeeld af:

• Welke tegenslagen zou ik vandaag kunnen tegenkomen?

• Hoe zou een wijs en beheerst mens daarop reageren?

• Welke dingen liggen buiten mijn controle?

• Welke houding ligt wel binnen mijn controle?

Sluit vervolgens af met de gedachte dat geen enkele gebeurtenis uw vermogen om verstandig, rechtvaardig, moedig en beheerst te handelen kan afnemen.

De ‘premeditatio malorum’ behoort tot de krachtigste oefeningen uit het stoïcisme. Zoals Seneca in brief 91 schrijft: "Hij die haar komst lang tevoren heeft voorzien berooft de huidige rampspoed van haar kracht,". Door vrijwillig stil te staan bij  verlies, mislukking en tegenslag worden we minder afhankelijk van geluk en beter voorbereid op de onvermijdelijke onzekerheden van het leven. De oefening leert ons twee lessen tegelijk. Ten eerste dat alles wat wij bezitten vergankelijk is. Ten tweede dat onze innerlijke vermogens, onze rede, ons karakter en onze virtuositeit, zelfs onder moeilijke omstandigheden behouden kunnen blijven. Juist door de mogelijkheid van verlies onder ogen te zien, leren we zowel moediger als dankbaarder te leven. De ‘premeditatio malorum' leert ons daarom niet bang te zijn voor de toekomst, maar haar met open ogen tegemoet te treden. Wie zich heeft voorbereid op verlies, ziekte en tegenslag, ontdekt dat het lot veel kan afnemen, maar nooit zijn vermogen om virtuoos en verstandig te handelen.

ROMEINSE WINTERTRAINING

In de Oudheid was oorlog een 'zomersport', er werd alleen gevochten als het weer een beetje meezat. Dat betekende niet dat legionairs in de winter op hun lauweren konden rusten. De winter was de tijd voor training; lange marsen, schijngevechten en het bouwen van kampen. Door zichzelf te harden en goed voorbereid en getraind te zijn konden de Romeinse legioenen een enorm rijk veroveren. Ook de stoïcijnen vonden dat hun leerlingen zich aan een dergelijke wintertraining moesten onderwerpen. Ze wisten dat lichamelijk ongemak soms tot emotionele onevenwichtigheid leidt. Het valt niet mee om uw gemoedsrust te bewaren wanneer u lichamelijk of geestelijk ongemak ervaart. Of het nu om pijn, stress, honger of vermoeidheid gaat, het maakt u kriegelig of anderszins ongemakkelijk. Wanneer uw lichaam onder druk staat, staat ook uw geest onder spanning. De stoïcijnen willen dit voorkomen en moedigen u daarom aan om u voor te bereiden op dit soort ellende. Stel u een marathonloper voor, die wacht toch ook niet tot de dag van de race om zijn grenzen te verkennen? In plaats daarvan traint hij maandenlang in gure regen, snijdende wind en bijtende kou. Hij doet dit niet omdat hij van lijden houdt, maar omdat hij zijn lichaam en geest wil conditioneren. Op de wedstrijddag zelf, wanneer de omstandigheden tegenzitten, twijfelt hij niet. Hij weet: "Dit heb ik al vaker doorstaan. Dit kan ik aan."

De stoïcijnen zien het menselijk bewustzijn als leidend, maar verwaarlozen het lichaam niet. Ze wisten dat lichaam en geest onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn en elkaar beïnvloeden. Stoïcijnen moeten daarom zowel hun geest als hun lichaam trainen. Daarom willen ze niet alleen dat u uw lichaam sterk en gezond houdt, maar ook dat u uzelf aan allerlei vormen van licht lichamelijk ongemak blootstelt. Dit is geen moderne sportpsychologie; het is een eeuwenoude levensfilosofie. De Romeinse legionairs pasten precies deze discipline toe. Seneca beschreef hoe deze soldaten in de winter trainden. Niet om de kou te ontvluchten, maar om erdoor gehard te worden. Ook de stoïcijnse filosoof Musonius Rufus benadrukte dat zowel lichamelijke als geestelijke training essentieel zijn om weerbaar te zijn tegen de grillen van het lot. De kernboodschap is simpel, maar krachtig: wie leert omgaan met ongemak in tijden van welvaart, zal niet breken in tijden van nood. Maar hoe vertaal je deze antieke wijsheid naar een moderne wereld die volledig is ingericht op comfort, constante afleiding en voorspelbaarheid?

De stoïcijnen zagen het leven niet als een lineair pad van geluk, maar als een dynamisch verhaal waarin tegenslag een vast onderdeel is. Seneca merkte op dat de kwaliteit van je leven niet afhangt van de lengte ervan, maar van hoe je het inricht. Hij adviseerde niet om te hopen op een probleemloos bestaan, maar om je actief voor te bereiden op uitdagingen. Door bewust ongemak op te zoeken, een concept dat bekendstaat als ‘voluntary discomfort', traint u uw geest om kalm en rationeel te blijven wanneer het leven onverwacht tegenzit. Een legionair die leert navigeren door modder en sneeuw, raakt niet in paniek als de werkelijkheid op het slagveld afwijkt van de blauwdruk. Hij is getraind in de realiteit, niet in de theorie. Musonius Rufus leerde dat training een dubbel doel dient. Het is niet alleen een overlevingsstrategie, maar ook een methode om dankbaarheid te cultiveren. Wie de intensiteit van kou heeft gevoeld, ervaart warmte als een luxeproduct. Wie weet hoe honger voelt, proeft zijn maaltijd met meer aandacht. Door periodiek te leven alsof u minder hebt, leert u de vanzelfsprekende luxe van het nu weer te koesteren.

Wat de stoïcijnen intuïtief aanvoelden, wordt tegenwoordig ondersteund door moderne psychologie en neurowetenschap:

• Veerkracht (Resilience): Onderzoek (Keng & Smoski, 2020) toont aan dat mensen die controle ervaren over hun stressreactie, bijvoorbeeld door meditatie of bewuste blootstelling, beter in staat zijn tot ‘cognitive reappraisal’. Ze zien een probleem niet langer als een bedreiging, maar als een kans om hun karakter te versterken.

• Hormese: Dit is het biologische principe waarbij systemen sterker worden door blootstelling aan kleine, beheersbare hoeveelheden stress (Calabrese & Mattson, 2011). Net zoals spieren groeien door de 'schade' van krachttraining, wordt uw zenuwstelsel robuuster door bewust ongemak.

• Neuroplasticiteit: Uw brein is kneedbaar. Door regelmatig situaties op te zoeken die u uitdagen, versterkt u de neurale paden die verantwoordelijk zijn voor zelfbeheersing en emotieregulatie (Davidson & McEwen, 2012).

U hoeft geen legionair te zijn om dit toe te passen. Probeer bijvoorbeeld één dag per week in te richten als "wintertraining". Het doel van deze dag is niet om uw leven nodeloos moeilijk te maken, maar om uzelf eraan te herinneren dat uw fundament sterker is dan u denkt.

Hier is hoe u uw "wintertraining" vandaag nog zou kunnen vormgeven:

Lichamelijk

• De koude douche: Begin uw ochtend met 30 seconden koud water. Dit dwingt uw sympathische zenuwstelsel tot actie en traint uw vermogen om kalm te blijven onder een acute fysieke prikkel.

• Vasten: Probeer periodiek een maaltijd over te slaan. Het herinnert u eraan dat honger een signaal is, geen catastrofe.

• Stilte in beweging: Ga naar de sportschool, ga wandelen of fietsen zonder podcasts, muziek of telefoon. Voel uw ademhaling en de omgeving in plaats van uzelf te verdoven met entertainment.

Geestelijk

• Digitale detox: Leg uw telefoon een uur per dag volledig weg. Leer weer te verdragen dat er even niets gebeurt.

• Journaling: Reflecteer dagelijks: Wat ging er goed? Waar had ik moeite mee? Hoe had ik mijn reactie kunnen verbeteren?

• De pre-meditatio malorum: Bedenk van tevoren wat er mis zou kunnen gaan.

• Meditatie: Zit minstens tien minuten in stilte. Observeren zonder oordelen is de ultieme training in geestelijke beheersing.

Let wel, u hoeft uzelf niet over te geven aan zelfkastijding. Het idee is dat u zich zo nu en dan iets van uw luxe en comfort ontzegt. Dit versterkt uw karakter en standvastigheid en bereidt u voor op de zware tijden die onvermijdelijk uw pad zullen kruisen. Nu heeft u nog de kans om u te oefenen in ontberingen, wanneer die u straks worden opgelegd bent u al gewend aan het idee dat u prima met die ontberingen kunt leven. Als anderen een vergelijkbaar ongemak prima kunnen doorstaan, waarom zou u dan jammeren en boos worden als het uw beurt is? De Romeinse krijgers begrepen iets fundamenteels: de beste tijd om te trainen is wanneer je het nog niet nodig hebt. Wanneer de storm komt en die komt in ieder mensenleven vroeg of laat, wordt u niet overvallen, maar hebt u uzelf reeds voorbereid. Zoals Epictetus treffend zei: "Het is niet wat je overkomt, maar hoe je ermee omgaat, wat je definieert."

STAP EENS IN DE SCHOENEN VAN EEN ANDER

 In deze blog gaat u de strijd aan met uw onrealistische verwachtingen over het gedrag van anderen. Of u het nu leuk vindt of niet, de anderen doen gewoon hun eigen ding. En dat zal vaak iets anders zijn dan wat u van ze wil zien. In plaats van meteen kwaad te worden over het in uw ogen ongewenste gedrag gaat u onderzoeken waarom die mensen doen wat ze doen. Doorgaans kunt u waarschijnlijk moeilijker begrip opbrengen voor de gevoelens van de anderen dan voor die van uzelf. Het is nu eenmaal makkelijker om uw eigen gevoelens te rechtvaardigen dan die van uw buurman. Marcus Aurelius herkende dat bij zichzelf en probeerde daar wat aan te doen. In zijn dagboek schreef hij:

Wanneer iemand je iets heeft aangedaan, vraag je dan eerst af: 'Hoe denkt hij, wat maakt dat hij dit doet?’ Wanneer je weet wat hem beweegt zul je compassie met hem voelen en niet verbaasd of boos worden. Misschien zou je in zijn schoenen wel hetzelfde gedaan hebben en dan moet je helemaal begrip voor hem hebben. Als je al zo ver bent dat je dat soort dingen niet meer belangrijk vindt, dan zul je zelfs nog sneller compassie met hem voelen omdat je beseft dat hij niet beter weet. (Marcus Aurelius; Dagboeken: boek 7, paragraaf 26)

Het is wel heel makkelijk om verontwaardigd te zijn over het gedrag van iemand die u in uw ogen onrecht heeft aangedaan. U wilt terugslaan om de ander te straffen voor zijn slechte daden. Daden die ongetwijfeld voortkomen uit een ook verder slecht karakter. Kortom die ander deugt niet en u zelf natuurlijk wel. Die boosheid noemde Seneca een vlaag van tijdelijke krankzinnigheid. Door die krankzinnigheid maakt u het voor uzelf en de ander alleen maar moeilijker. U bent blind voor het feit dat die ander de werkelijkheid nu eenmaal net iets anders ziet. Hij vindt het volkomen gerechtvaardigd wat hij gedaan heeft en is ervan overtuigd dat uw woedende reactie juist een bewijs is van uw slechte karakter.

Deze neiging om ons eigen gedrag als een logisch gevolg van de omstandigheden te beschouwen en het gedrag van de anderen als een gevolg van hun verdorven karakter wordt de ‘fundamentele attributiefout' genoemd. Deze fundamentele attributiefout (Fundamental Attribution Error, FAE) is een concept uit de sociale psychologie, geïntroduceerd door Lee Ross (samen met onder anderen Richard Nisbett en Edward E. Jones). Het beschrijft de neiging van mensen om het gedrag van anderen vooral toe te schrijven aan interne, stabiele persoonlijkheidskenmerken (zoals karakter, intenties of attitude), terwijl ze de invloed van externe, situationele factoren (zoals omstandigheden, context of toeval) onvoldoende meewegen. Als iemand bijvoorbeeld te laat komt, denkt u al snel: "Hij is onbetrouwbaar" (intern), in plaats van: "Misschien had hij pech onderweg" (extern). Bij uzelf maakt u deze fout minder: als u te laat bent, wijdt u het aan externe factoren ("Er was een file"). Het is voor u als leerling stoïcijn belangrijk om dat onderscheid goed te kennen. De fundamentele attributiefout kan namelijk leiden tot: 

• Vooroordelen: Snelle oordelen over anderen zonder context.

• Conflicten: Misverstanden in relaties (privé of professioneel).

• Stereotypering: Het aan groepen toeschrijven van negatieve eigenschappen (bijvoorbeeld. "Alle politici zijn corrupt").

Marcus Aurelius kende de term niet maar was zich wel bewust van deze gevaren en had een strategie om te voorkomen dat hij de fundamentele attributiefout maakte. Als iemand hem onrechtvaardig behandelde (bij de meeste Romeinse keizers stond dat trouwens gelijk aan een doodvonnis, maar Marcus was anders) probeerde hij zichzelf eerst een paar vragen te stellen. Vragen die ook u kunnen helpen. Marcus spoort u aan om eerst te bedenken welke opvatting de persoon die u in uw ogen onheus heeft behandeld ertoe heeft gebracht om te doen wat hij deed. Deze analyse spoort aan om u de situatie van de ander voor te stellen. U kunt achterhalen wat hij belangrijk vindt en waarom hij doet wat hij doet.

Nu u weet wat de ander belangrijk vindt, kunt u zich afvragen of hij andere waarden hanteert of misschien dezelfde waarden hanteert als u, maar ze foutief toepast. Ik weet dat het bijna onmogelijk is, maar het zou zelfs kunnen dat u het zelf bent die uw waarden verkeerd toepast. In dat onwaarschijnlijke geval wordt het hoog tijd dat u uw oordeel over de situatie aanpast. Maar dat is natuurlijk niet het geval en het is uw kwelgeest die het bij het verkeerde eind heeft. Dit betekent dat u eigenlijk niet kwaad op hem zou moeten zijn. U wordt toch ook niet kwaad als een kleuter een fout in een som maakt? Misschien heeft u zelf vroeger, voordat u zich in stoïcisme ging verdiepen, wel dezelfde fout gemaakt. Als u van uw fouten heeft geleerd en iets verstandiger bent geworden, kunt u het zich toch wel veroorloven om wat barmhartiger te zijn tegenover iemand die nog niet zo ver is. De volgende keer dat u zich kwaad maakt over het gedrag van een van de anderen telt u dan ook tot tien en stelt u uzelf in de geest van Marcus de volgende vragen:

• Waarom vindt u dat u onheus behandeld bent? Hoe staat u tegenover die persoon? Mocht u hem al niet of had u een vooroordeel over hem? Onderzoek de context en verzamel informatie over de omstandigheden.

• Waarom denkt u dat de ander gedaan heeft wat hij heeft gedaan? Wat drijft hem? Wat zijn zijn achterliggende waarden? Zijn het vooral externe waarden die buiten zijn macht liggen? Probeer te begrijpen wat de ander drijft.

• Hoe zit het trouwens met uw eigen waarden? Probeer van perspectief te wisselen en vraag uzelf af hoe zou u zelf zou reageren in deze situatie? Heeft u misschien zelf ooit net zo gereageerd en weet u nu beter?

• Hanteert de ander verkeerde externe waarden of beoordeelt hij de situatie foutief? Moet u dan eigenlijk geen compassie met hem hebben in plaats van boos te worden?

U wordt virtuoser en gelukkiger als u afstand neemt en uw perspectief verandert. Niemand wordt er beter van als u woedend uitvalt tegenover iemand die u onheus bejegent. Het vergroot uw begrip als u uzelf dwingt om het standpunt van de ander serieus te onderzoeken. U hoeft het niet eens te zijn met de ander maar u moet hem wel de gelegenheid bieden zijn standpunt te onderbouwen. U verlaagt daarmee de kans dat u zich emotioneel zo verbonden voelt met uw eigen perspectief dat u wel kwaad moet worden als dat perspectief door anderen in twijfel wordt getrokken. Het is een stoïcijns grondbeginsel dat niemand opzettelijk het slechte doet. Iedereen streeft zijn eigen welzijn na en denkt goede redenen te hebben voor zijn daden. Door de context te onderzoeken en in de schoenen van de ander te stappen komt u er misschien wel achter dat de ander gelijk heeft of dat u eigenlijk compassie met hem zou moeten hebben omdat hij het bij het verkeerde eind heeft.