Stel u een wereld voor waarin de verfijnde beeldhouwkunst van het oude Griekenland samensmelt met de serene spiritualiteit van het boeddhisme. Dit is geen fantasie, maar de fascinerende realiteit van het Greco-boeddhisme, een culturele kruisbestuiving die eeuwen geleden plaatsvond in de regio Gandhara, het huidige Pakistan en Afghanistan.
Na de veroveringen van Alexander de Grote in de 4e eeuw v.Chr., vestigden zich Griekse kolonisten in Centraal-Azië. Deze Hellenistische invloed bleef bestaan, zelfs nadat de Griekse heerschappij afnam en lokale koninkrijken opkwamen, waaronder een aantal Indo-Griekse koninkrijken die het boeddhisme omarmden. Er bleven intensieve contacten bestaan tussen het Griekse moederland en deze Boeddhistische koninkrijken. Deze unieke ontmoeting leidde tot een opmerkelijke culturele syncretie die we kennen als het Greco-boeddhisme.
De meest zichtbare uiting hiervan is de kunst. Boeddha werd afgebeeld met Griekse gelaatstrekken, een Grieks kapsel en in gewaden die doen denken aan Griekse toga's. De Boeddha beeldjes die als vervanging van de tuinkabouter onze tuinen ‘sieren’ zijn dan ook heel wat minder exotisch dan u misschien denkt. Tempels en stoepa's vertoonden Griekse architectonische elementen. Het is een visueel bewijs van een harmonieuze vermenging van twee grote beschavingen.
Hoewel de artistieke uitingen van het Greco-boeddhisme het meest tastbaar zijn, is er ook sprake van wederzijdse filosofische beïnvloeding. Met name de parallellen tussen de Hellenistische filosofische school van het stoïcisme en het boeddhisme zijn opvallend en verdienen wat extra aandacht. De stichter van de stoïcijnse school is afkomstig uit het Cypriotische Citium. Deze centraal in het oostelijk deel van de Middellandse Zee gelegen stad was een stapelplaats in de handel tussen de verschillende Hellenistische koninkrijken. Goederen en invloeden uit het huidige India en ook Egypte kwamen daar samen. Voor hij filosoof werd, was Zeno een handelaar in dienst van zijn vader. Als koopman reisde hij veel en kwam hij in contact met mensen uit verschillende culturen. Het valt niet uit te sluiten, en is zelfs waarschijnlijk, dat hij zo ook met het Greco-boeddhisme in aanraking is gekomen.
Op het eerste gezicht lijken een Griekse filosofie die floreerde in de mediterrane wereld en een spirituele traditie die in India ontstond, weinig met elkaar gemeen te hebben. Toch zijn er verrassende overeenkomsten in hun kernideeën over hoe een goed en vervullend leven te leiden.
Laten we enkele van deze parallellen eens nader bekijken:
De zoektocht naar Innerlijke Vrede: Zowel het stoïcisme als het boeddhisme streven naar een staat van innerlijke rust en onverstoorbaarheid. Stoïcijnen noemen dit ataraxia, een gemoedstoestand vrij van angst en passie. Boeddhisten streven naar nirvana, een staat van bevrijding van lijden en begeerte. Beide tradities zien externe factoren als vergankelijk en onbetrouwbaar voor het ware geluk, dat volgens hen van binnenuit moet komen.
De kracht van zelfbeheersing: Een centraal thema in beide filosofieën is het belang van zelfbeheersing en discipline. Stoïcijnen geloofden dat we onze emoties en reacties op externe gebeurtenissen moeten beheersen door middel van rede. Boeddhisten benadrukken het belang van het beheersen van de geest door meditatie en mindfulness om negatieve emoties en gehechtheden te overwinnen.
Virtuositeit en het juiste pad: Voor stoïcijnen is virtuositeit (wijsheid, rechtvaardigheid, moed en matigheid) het hoogste goed en de enige weg naar geluk. In het boeddhisme speelt het achtvoudige pad een centrale rol, dit pad leidt tot bevrijding en bestaat, onder andere, uit ethisch gedrag, mentale discipline en wijsheid. Beide systemen benadrukken het belang van een integer leven.
Acceptatie en loslaten: Stoïcijnen leerden om te accepteren wat we niet kunnen veranderen en onze energie te richten op wat we wel kunnen beïnvloeden. Boeddhisten benadrukken het concept van niet-gehechtheid aan wereldse zaken, omdat deze vergankelijk zijn en leiden tot lijden. Beide filosofieën moedigen aan om los te laten wat ons ongelukkig maakt.
Leven in het nu: Hoewel de formulering verschilt, erkennen zowel het stoïcisme als het boeddhisme het belang van het leven in het huidige moment. Stoïcijnen moedigen aan om je niet te laten afleiden door het verleden of de toekomst, maar je te concentreren op de taak die voor je ligt. Boeddhistische mindfulness-praktijken zijn direct gericht op het volledig ervaren van het huidige moment zonder oordeel.
Het is cruciaal om te onthouden dat, ondanks deze opvallende parallellen, er ook fundamentele verschillen bestaan tussen het stoïcisme en het boeddhisme. Denk bijvoorbeeld aan hun metafysische opvattingen en het concept van het 'zelf'. Het boeddhisme kent het concept van 'anatta' (niet-zelf) en richt zich op het laten verdwijnen van het zelf, terwijl het stoïcisme juist veel belang hecht aan het zelf dat ze het ‘hegemonikon’ noemen. De ontmoeting tussen de Griekse en boeddhistische wereld in het Greco-boeddhisme leverde een unieke culturele erfenis op. De parallellen tussen het stoïcisme en het boeddhisme, al dan niet het gevolg van culturele uitwisseling, toeval of het resultaat van een bredere menselijke zoektocht naar betekenis, zijn niettemin fascinerend. Ze laten zien dat, ondanks geografische en culturele verschillen, de mensheid al millennia worstelt met dezelfde fundamentele vragen over hoe een goed, vredig en vervullend leven te leiden. Het Greco-boeddhisme herinnert ons eraan dat de uitwisseling van ideeën en culturen kan leiden tot verrassende en verrijkende inzichten die de tand des tijds doorstaan.