De hedonistische tredmolen: waarom geluk steeds weer wegglipt en hoe het moderne stoïcisme ons ervan kan bevrijden

 Vrijwel iedereen kent het gevoel. U kijkt maandenlang uit naar een vakantie, een nieuwe smartphone, een promotie of een groter huis. U bent ervan overtuigd dat u daarna gelukkiger zult zijn. Wanneer het moment eindelijk aanbreekt, voelt u inderdaad enthousiasme en voldoening. Maar na enkele weken, soms zelfs dagen, is het bijzondere verdwenen. Wat eerst uitzonderlijk leek, is de nieuwe standaard geworden. Er ontstaat alweer een nieuw verlangen.

De moderne psychologie noemt dit verschijnsel de hedonistische tredmolen (hedonic treadmill of hedonic adaptation). Het beschrijft onze neiging om telkens terug te keren naar een min of meer stabiel geluksniveau, ongeacht positieve of negatieve veranderingen in ons leven. Opmerkelijk genoeg beschreven de stoïcijnen meer dan tweeduizend jaar geleden al precies hetzelfde mechanisme, zij het in andere woorden. Zij zagen dat mensen voortdurend achter zaken aanrennen die uiteindelijk geen blijvende voldoening geven. Volgens hen ligt ware levenskunst niet in het najagen van steeds meer plezier, maar in het ontwikkelen van een karakter dat onafhankelijk wordt van voortdurende verlangens. Een dergelijk virtuoos karakter leidt vanzelf tot een stabiel en hoger geluksgevoel en wie wil dat nu niet? Het moderne stoïcisme sluit  daarin verrassend goed aan bij de hedendaagse wetenschappelijke inzichten.

Stel u een loopband in de sportschool voor. U loopt steeds harder, maar blijft op dezelfde plaats. Zo werkt ook de menselijke geest. We blijven streven naar meer bezit, meer status, meer succes of meer comfort, terwijl ons geluksniveau na verloop van tijd altijd weer terugkeert naar het oude niveau. Onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat:

• mensen na een salarisverhoging snel wennen aan hun hogere inkomen;

• winnaars van grote loterijen na enige tijd niet veel gelukkiger zijn dan daarvoor;

• zelfs mensen die ernstige tegenslagen meemaken vaak na verloop van tijd gedeeltelijk herstellen naar hun eerdere geluksniveau.

Ons brein past zich voortdurend aan nieuwe omstandigheden aan. Het gevolg is een eindeloze cyclus: 

Verlangen → verkrijgen → genieten → gewenning → nieuw verlangen

Zolang we denken dat het volgende doel ons definitief gelukkig zal maken, blijven we op deze psychologische loopband rennen. Vanuit de evolutiebiologie is deze eigenschap goed te begrijpen. Onze voorouders leefden in een wereld waarin voedsel schaars was, roofdieren voortdurend gevaar vormden en voortplanting onzeker was. Individuen die na een succes langdurig tevreden achterover gingen leunen, hadden minder kans om te overleven dan degenen die snel opnieuw gemotiveerd raakten. Ons beloningssysteem is daarom ontworpen om vooral motivatie te stimuleren. Dopamine zorgt niet zozeer voor langdurig geluk, maar vooral voor het verlangen naar de volgende beloning. Met andere woorden: de natuur heeft ons niet gemaakt om tevreden te zijn, ze heeft ons gemaakt om te blijven streven. Dat was een uitstekend overlevingsmechanisme in de prehistorie. In de moderne consumptiemaatschappij kan hetzelfde mechanisme echter leiden tot chronische ontevredenheid.

De moderne consumptiemaatschappij speelt hierop in en doet er alles aan om onze instincten te versterken. Onze economie draait grotendeels op het voortdurend opwekken van nieuwe verlangens. Reclames vertellen ons voortdurend:

• u bent nog niet aantrekkelijk genoeg;

• uw telefoon is verouderd;

• uw keuken kan moderner;

• uw vakantie kan luxer;

• uw carrière kan succesvoller.

Vrijwel iedere advertentie speelt in op dezelfde gedachte: "Je bent nog niet compleet." Daardoor wordt de hedonistische tredmolen voortdurend versneld. Niet omdat we werkelijk ongelukkig zijn, maar omdat ons voortdurend wordt verteld dat we nóg gelukkiger zouden kunnen worden.

De stoïcijnen herkenden dit mechanisme al. Epictetus schreef dat mensen niet ongelukkig worden door de werkelijkheid, maar doordat zij voortdurend verlangen naar wat zij niet hebben. Seneca merkte op: "Armoede bestaat niet uit weinig bezitten, maar uit veel verlangen." Dat is een opmerkelijk moderne observatie. Volgens de stoïcijnen ontstaat lijden wanneer ons geluk afhankelijk wordt van externe zaken: geld; status; gezondheid; bezit; bewondering of macht. Al deze zaken behoren tot wat de stoïcijnen de ‘preferente indifferenten’ noemen: dingen die prettig zijn om te hebben, maar die niet bepalen of iemand werkelijk een virtuoos mens is. De enige bron van duurzaam geluk is volgens hen de ontwikkeling van de virtuositeit door karaktereigenschappen als wijsheid, rechtvaardigheid, moed en zelfbeheersing te stimuleren.

Het moderne stoïcisme neemt deze gedachte grotendeels over, maar onderbouwt haar met inzichten uit de psychologie en de neurowetenschap. Geluk wordt niet gezien als een voortdurende stroom van prettige gevoelens. Het wordt eerder opgevat als:

• psychologische veerkracht;

• innerlijke stabiliteit;

• betekenis;

• verbondenheid met anderen;

• leven overeenkomstig de werkelijkheid.

Met andere woorden: niet de intensiteit van positieve emoties bepaalt een goed leven, maar de kwaliteit van ons karakter. Dit inzicht heeft zoals altijd bij het stoïcisme praktische gevolgen voor uw leven. Laten we eens kijken waar dat toe leidt.

AI-gegenereerde afbeelding

Hoe stapt u uit deze hedonistische tredmolen?

1. Besef dat gewenning normaal is

Het eerste inzicht is misschien wel het belangrijkste. Wanneer een nieuwe aankoop na enkele weken minder bijzonder voelt, betekent dat niet dat u de verkeerde keuze hebt gemaakt. Het betekent dat uw brein precies doet waarvoor het geëvolueerd is. Dit besef voorkomt dat u telkens denkt: "Dan heb ik blijkbaar nóg iets anders nodig."

2. Richt u op processen in plaats van resultaten

De stoïcijnen richten hun aandacht op datgene waar zij invloed op hebben.

Niet: "Ik wil beroemd worden." Maar: "Ik wil iedere dag virtuoos zijn." Niet: "Ik wil rijk zijn." Maar :"Ik wil verstandig omgaan met mijn middelen." Processen blijven betekenisvol, ook nadat een doel is bereikt.

3. Oefen vrijwillige eenvoud

Seneca adviseerde zijn leerlingen af en toe bewust eenvoudig te leven. Niet omdat armoede een ideaal is, maar om te ontdekken dat geluk niet afhankelijk is van luxe. U kunt bijvoorbeeld:

• een dag zonder sociale media leven;

• eenvoudig eten;

• lopend ergens heen gaan;

• een periode niets nieuws kopen.

Hierdoor herstelt uw waardering voor gewone dingen.

4. Beoefen dankbaarheid

Dankbaarheid werkt als een tegenkracht tegen gewenning. Wanneer we bewust stilstaan bij wat we al hebben, verschuift onze aandacht van gemis naar overvloed. Een moderne stoïcijn vraagt zich bijvoorbeeld iedere avond af:

• Waar ben ik vandaag dankbaar voor?

• Welke vanzelfsprekendheden zijn eigenlijk bijzonder?

• Welke gebeurtenissen hebben mijn leven vandaag verrijkt?

5. Gebruik negatieve visualisatie

De ‘premeditatio malorum’ is misschien wel de krachtigste stoïcijnse oefening tegen de hedonistische tredmolen. Door u voor te stellen dat u iets zou kunnen verliezen, gaat u uw huidige bezit opnieuw waarderen. U denkt bijvoorbeeld:

• Wat als mijn partner er morgen niet meer zou zijn?

• Wat als mijn gezondheid tijdelijk zou verdwijnen?

• Wat als ik mijn huis moest verlaten?

Bedenk goed dat het doel hierbij niet is angst opwekken, maar waardering verdiepen.

6. Verleg de aandacht van bezit naar karakter

Bezittingen raken gewoon. Karakter groeit. Niemand raakt uitgekeken op eerlijkheid. Of moed. Of wijsheid. Of rechtvaardigheid.

Juist daarom beschouwden de stoïcijnen de virtuositeit als de enige bron van duurzaam geluk.

7. Vergroot uw kring van betrokkenheid

Het moderne stoïcisme bouwt voort op het stoïcijnse begrip ‘oikeiôsis’: het geleidelijk uitbreiden van onze zorg van onszelf naar familie, vrienden, de samenleving en uiteindelijk alle bewuste wezens. Wie zijn geluk vooral ontleent aan bijdragen aan anderen, ervaart doorgaans minder de eindeloze honger naar steeds meer persoonlijke beloningen. Zorg, samenwerking en rechtvaardigheid verschuiven de aandacht van "wat krijg ik?" naar "wat kan ik bijdragen?". Dat maakt de hedonistische tredmolen minder dominant.

Misschien wel de grootste paradox van de hedonistische tredmolen is deze: Hoe harder we proberen gelukkig te worden,

hoe moeilijker geluk bereikbaar wordt. En omgekeerd: Wanneer we onze aandacht richten op de ontwikkeling van wijsheid, rechtvaardigheid, moed en zelfbeheersing, ontstaat geluk vaak als een bijproduct. De stoïcijnen zouden zeggen dat geluk niet het doel is, maar het natuurlijke gevolg van een virtuoos leven.

De hedonistische tredmolen is geen karakterfout, maar een gevolg van onze evolutionaire geschiedenis. Ons brein is ontworpen om steeds nieuwe doelen na te streven en zich snel aan verbeterde omstandigheden aan te passen. Dat mechanisme hielp onze voorouders te overleven, maar kan in de moderne consumptiemaatschappij leiden tot een voortdurende ervaring van tekort. Het moderne stoïcisme biedt een overtuigend alternatief. Door te erkennen dat externe zaken slechts tijdelijk bevredigen, kunnen we onze aandacht verleggen naar datgene wat minder aan gewenning onderhevig is: de ontwikkeling van een virtuoos karakter, dankbaarheid, vrijwillige eenvoud, betekenisvolle relaties en een leven in overeenstemming met de werkelijkheid. Wie de hedonistische tredmolen verlaat, stopt niet met genieten van het leven. Integendeel: juist doordat hij niet voortdurend achter de volgende beloning aanrent, leert hij de rijkdom van het huidige moment opnieuw te waarderen. Voor de moderne stoïcijn is geluk daarom geen prijs die aan het einde van een eindeloze race wacht, maar een vrucht die groeit uit wijsheid, zelfbeheersing en betrokkenheid bij de wereld om ons heen.

STOÏCIJNSE MEDEMENSELIJKHEID

 Voor een stoïcijn is iedereen gelijk. Mensen zijn principieel gelijkwaardig aan elkaar. Omdat alle mensen, en zelfs alle bewuste wezens, deel uitmaken van één universum, is voor de stoïcijn niemand principieel een vreemdeling. Wanneer iemand in nood is, denk aan een vluchteling of een slachtoffer van een oorlog of natuurramp, dan beschouwt een stoïcijn het als zijn natuurlijke taak om hem voozover mogelijk te helpen. Musonius Rufus zei:

Voor de mens is het kwade: onrechtvaardigheid, wreedheid en onverschilligheid voor de noden van een naaste. Het goede is: vriendschap, rechtvaardigheid, weldadigheid en zorg voor het welzijn van je medemens.
(Diatriben 14)

Ongevoeligheid voor het lot van een ander is voor een stoïcijn verwerpelijk. Maar, let wel, dat is iets anders dan medelijden. Stoïcijnen hebben compassie met anderen en willen hen zo veel mogelijk bijstaan, maar zoals we in eerdere blogs gezien hebben is letterlijk met ze meelijden weer iets heel anders. Binnen de stoïcijnse filosofie wordt geen onderscheid gemaakt tussen mensen. Er bestaat geen verschil dat rechtvaardigt dat de één slechter wordt behandeld dan de ander. We moeten elkaar allereerst zien als medemens. Dat geldt ongeacht nationaliteit, afkomst, huidskleur of gender. In de tijd van Musonius Rufus was dat een opmerkelijk vooruitstrevend standpunt. De gangbare opvatting was immers dat niet-Romeinen onbeschaafde barbaren waren en dat vrouwen te emotioneel zouden zijn om filosofie te beoefenen. De stoïcijnen verwierpen dergelijke vooroordelen. Zelfs iemand die hen onrecht had aangedaan, bleef voor hen in de eerste plaats een medemens.

Het gelijkheidsdenken zit in het stoïcisme ingebakken. Voor de natuurwetten van de logos zijn alle mensen gelijk; ieder redelijk wezen maakt deel uit van dezelfde kosmische orde. De stoïcijn is daarom niet alleen burger van zijn stad of zijn land, maar ook van de kosmopolis: de wereldgemeenschap van alle redelijke wezens.

Hoe kunt u die universele verbondenheid in de praktijk brengen? De stoïcijn Hiërocles gaf hierop een antwoord met zijn beroemde theorie van de concentrische cirkels. Hij vraagt u uzelf voor te stellen als het middelpunt van een reeks denkbeeldige cirkels die al uw verschillende relaties vertegenwoordigen. In het centrum bevindt zich uw eigen ik. Daaromheen ligt de cirkel van uw naaste familie: ouders, partner, kinderen, broers en zussen. De volgende cirkel omvat verdere familieleden, daarna volgen vrienden, buren en collega's. Vervolgens komt de gemeenschap waarin u leeft, daarna uw land en uiteindelijk de gehele mensheid en in principe zelfs alle bewuste wezens.

Hiërocles verbindt hieraan een opmerkelijke morele opdracht. De bedoeling is niet om de cirkels te behouden zoals ze zijn, maar om ze steeds dichter naar het middelpunt toe te trekken. Met andere woorden: probeer mensen die ver van u af staan steeds meer te behandelen alsof zij tot uw naaste kring behoren. De vreemdeling wordt een buur, de buur wordt een vriend en uiteindelijk wordt ieder mens iemand met wie u zich verbonden voelt.

Deze oefening sluit rechtstreeks aan bij het stoïcijnse begrip oikeiôsis: het natuurlijke proces waarbij wij steeds meer mensen als 'eigen' leren beschouwen. Wat begint als zelfzorg, groeit uit tot zorg voor de familie, de samenleving en uiteindelijk de gehele mensheid. Rechtvaardigheid is vanuit dit perspectief geen opgelegde plicht, maar de natuurlijke voltooiing van onze menselijke ontwikkeling.

Opmerkelijk genoeg vinden we een zeer vergelijkbare oefening terug in het boeddhisme: de mettā-meditatie, meestal vertaald als liefdevolle vriendelijkheid of welwillendheid. Tijdens deze meditatie richt men eerst gevoelens van vriendelijkheid op zichzelf. Vervolgens worden dezelfde gevoelens uitgebreid naar een geliefde, daarna naar een bekende, vervolgens naar een neutraal persoon, daarna naar iemand met wie men een moeilijke relatie heeft en uiteindelijk naar alle levende wezens zonder uitzondering. Het doel is niet om sterke emoties op te wekken, maar om de natuurlijke neiging om onderscheid te maken tussen 'wij' en 'zij' geleidelijk te doorbreken. Men leert dezelfde fundamentele welwillendheid te ontwikkelen tegenover iedereen.

Hoewel het stoïcisme en het boeddhisme verschillende filosofische uitgangspunten hebben, is de praktische overeenkomst opvallend groot. De boeddhist probeert grenzeloze liefdevolle vriendelijkheid te ontwikkelen omdat alle wezens lijden en verlangen naar geluk. De stoïcijn probeert zijn kring van zorg uit te breiden omdat alle mensen delen in dezelfde rede, dezelfde menselijke natuur en dezelfde kosmische gemeenschap. Waar de boeddhist spreekt over compassie, spreekt de stoïcijn over rechtvaardigheid; waar de boeddhist mettā cultiveert, spreekt de stoïcijn over oikeiôsis en sympatheia. Beide tradities proberen echter hetzelfde psychologische mechanisme te ontwikkelen: het steeds verder verruimen van onze morele horizon.

Moderne psychologische en neurowetenschappelijke studies naar compassietraining laten bovendien zien dat dergelijke oefeningen daadwerkelijk kunnen leiden tot meer empathie, prosociaal gedrag en een vermindering van vooroordelen. Daarmee lijken de intuïties van zowel Hiërocles als de boeddhistische meditatie opmerkelijk goed aan te sluiten bij hedendaagse wetenschappelijke inzichten. Zo’n stoïcijnse mettā-meditatie, of meditatie van Hiërocles, zou er als volgt uit kunnen zien.

Met AI gemaakte afbeelding (zelf ben ik niet zo kunstzinnig)

Een modern stoïcijnse Hiërocles meditatie

Hiërocles beschreef vooral het doel van de oefening, maar werkte geen concrete meditatie uit. Geïnspireerd door de boeddhistische mettā-meditatie kan een moderne stoïcijn de volgende dagelijkse oefening doen.

Ga rustig zitten en haal enkele keren diep adem. Begin bij uzelf. Herinner uzelf eraan dat ook u een onvolmaakt mens bent die probeert wijzer en virtuoser te worden.

• Moge ik vandaag wijs handelen.

• Moge ik rechtvaardig zijn.

• Moge ik moedig zijn.

• Moge ik met zelfbeheersing leven.

Denk vervolgens aan iemand van wie u houdt.

• Moge ook hij of zij groeien in wijsheid.

• Moge hij of zij rechtvaardig handelen.

• Moge hij of zij innerlijke rust vinden.

• Moge hij of zij bijdragen aan het welzijn van anderen.

Verplaats uw aandacht daarna naar een kennis of collega.

Herinner uzelf eraan dat ook deze persoon verlangens, zorgen, teleurstellingen en hoop kent, net als u.

Breid de oefening vervolgens uit naar iemand met wie u moeite heeft.

U hoeft diens gedrag niet goed te keuren. Probeer slechts te beseffen dat ook deze persoon handelt vanuit zijn eigen, vaak onjuiste, opvatting van wat goed is. Zoals Marcus Aurelius schrijft, dwalen mensen meestal uit onwetendheid, niet uit kwaadaardigheid.

Wens ook hem of haar wijsheid, rechtvaardigheid en innerlijke ontwikkeling toe.

Tenslotte richt u uw aandacht op alle mensen.

Stel u de gehele mensheid voor als één gemeenschap van onderling verbonden wezens, die allemaal proberen een goed leven te leiden, vaak struikelend, soms falend, maar in wezen deel uitmakend van dezelfde menselijke familie.

Sluit de meditatie af met de woorden:

Mogen alle mensen groeien in wijsheid, moed, rechtvaardigheid en zelfbeheersing. Mogen wij elkaar steeds meer zien als leden van één menselijke gemeenschap en samen bijdragen aan een rechtvaardige, vreedzame en wijze wereld.

Hierin ligt misschien wel de grootste kracht van zowel Hiërocles als de boeddhistische mettā-meditatie. Beiden beseffen dat morele inzichten alleen niet voldoende zijn. We weten vaak heel goed wat juist is, maar ons gevoel blijft achter. Daarom is oefening nodig. Zoals een musicus zijn techniek ontwikkelt door dagelijks te oefenen, zo ontwikkelt een stoïcijn zijn rechtvaardigheid door dagelijks zijn kring van verbondenheid uit te breiden. Medemenselijkheid is geen aangeboren eindtoestand, maar een vaardigheid die getraind kan worden. Iedere keer dat wij bewust iemand iets meer als 'één van ons' gaan zien, trekken wij een van de cirkels van Hiërocles een stukje dichter naar het middelpunt. Juist daarin komt de stoïcijnse overtuiging tot uitdrukking dat virtuositeit niet alleen een manier van denken is, maar vooral een manier van leven.

LEXICOGRAFISCHE WAARDERING: een verrassende sleutel tot het stoïcijnse denken

 De woorden die we gebruiken om de wereld te beschrijven, bepalen in hoge mate hoe we die wereld ervaren. Wie zegt een geweldige vakantie of een verschrikkelijke week te hebben gehad, gebruikt woorden die veel meer doen dan alleen feiten beschrijven. Ze bevatten al een oordeel. Begrippen als fantastisch, afschuwelijk, mega of vreselijk geven gebeurtenissen meteen een sterke emotionele lading. Daardoor versterken ze ook de emoties die we ervaren. De stoïcijnen waren zich hiervan bewust. Zij waarschuwden ervoor om niet te snel grote waardeoordelen te verbinden aan gebeurtenissen. Ze kloppen vaak niet. De wereld is nu eenmaal zelden zwart of wit maar veelal een of andere grijstint. Vermijd daarom grote woorden. Zowel tegenover anderen als bij uw eigen innerlijke dialoog. Alleen virtuositeit is absoluut goed en alleen het tegendeel daarvan is echt slecht. Al het andere is relatief. 

Volgens de stoïcijnen zijn de meeste dingen die ons overkomen op zichzelf noch goed, noch slecht. Alleen datgene wat ons een beter mens maakt is werkelijk goed, en alleen datgene wat ons minder goed maakt is werkelijk slecht. Wie deze hiërarchie uit het oog verliest, maakt zichzelf afhankelijk van omstandigheden waarover hij weinig of geen controle heeft. Opmerkelijk genoeg sluit deze stoïcijnse visie goed aan bij een begrip uit de moderne besliskunde: lexicografische waardering. Laten we eens kijken hoe dat werkt.

In de economie, speltheorie en besliskunde wordt met lexicografische waardering een manier bedoeld om keuzes te ordenen. Daarbij worden criteria niet tegen elkaar afgewogen, maar in een vaste hiërarchie geplaatst. Het eerste criterium heeft altijd absolute voorrang. Pas wanneer twee opties op dat eerste criterium gelijk scoren, wordt naar het tweede criterium gekeken. Is ook dat gelijk, dan volgt het derde criterium, enzovoort. Een voorbeeld om het wat te verduidelijken. Stel dat u uit drie banen kunt kiezen en de volgende volgorde van belangrijkheid hanteert:

1. Salaris.

2. Werk-privébalans.

3. Afstand van huis.

Baan	Salaris	Werk-privébalans	Afstand
A	€50.000	Goed	10 km
B	€60.000	Slecht	5 km
C	€50.000	Goed	15 km

Volgens een lexicografische ordening wint baan B onmiddellijk, omdat deze het hoogste salaris biedt. De slechte werk-privébalans speelt geen rol meer. Alleen wanneer B niet beschikbaar zou zijn, vergelijken we A en C op het tweede en vervolgens het derde criterium.

Het eerste criterium is dus absoluut beslissend.

Precies hetzelfde principe vinden we terug in de stoïcijnse ethiek. Voor de stoïcijnen bestaat er uiteindelijk slechts één werkelijk waardevol criterium: virtuositeit (deugd, aretè). De kardinale deugden, wijsheid, rechtvaardigheid, moed en zelfbeheersing vormen de enige echte bron van geluk. Of natuurlijk uw eigen persoonlijke set van voor u belangrijke karaktereigenschappen. Alles wat daarbuiten valt, gezondheid, rijkdom, status, schoonheid, macht of zelfs een langdurige relatie, behoort tot de categorie van de onverschillige dingen (indifferents). Dat betekent niet dat deze zaken waardeloos zijn, maar wel dat zij geen morele waarde bezitten. Voor het leiden van een virtuoos en gelukkig leven zijn ze niet nodig en daar draait het voor de stoïcijnen om. Externe omstandigheden veranderen immers voortdurend. Gezondheid kan omslaan in ziekte, rijkdom kan verloren gaan, vrienden kunnen vertrekken en geliefden kunnen overlijden. Wie zijn geluk afhankelijk maakt van zulke veranderlijke omstandigheden, legt zijn welzijn in handen van het toeval. Juist daarom krijgt de virtuositeit bij de stoïcijnen absolute voorrang. In termen van lexicografische waardering ziet de stoïcijnse hiërarchie er als volgt uit:

1. Virtuoos of niet?

2. Te prefereren of afkeurenswaardige onverschillige zaken?

3. Neutrale voorkeuren.

 Ad 1 De eerste en beslissende laag: Virltuositeit

Het eerste criterium luidt eenvoudig: Maakt deze keuze mij een beter mens? Als het antwoord op die vraag verschilt tussen twee opties, dan is de keuze onmiddellijk gemaakt. Geen enkele hoeveelheid rijkdom, gezondheid of succes kan een gebrek aan virtuositeit compenseren. Een arm maar rechtvaardig mens leeft daarom beter dan een rijke maar corrupte zakenman. Niet omdat armoede op zichzelf goed zou zijn, maar omdat morele kwaliteit altijd zwaarder weegt dan uiterlijke omstandigheden. Hier zien we de overeenkomst met lexicografische waardering: over het eerste criterium valt niet te onderhandelen. Virtuositeit is niet één waarde naast andere waarden; zij is de voorwaarde waaronder alle andere waarden betekenis krijgen.

Ad 2 De tweede laag: Te prefereren onverschillige dingen

Latere stoïcijnen, zoals Seneca, en moderne denkers als Lawrence Becker en Massimo Pigliucci benadrukken dat onverschillige zaken niet onbelangrijk zijn en onderling wel degelijk verschillen. Zij onderscheiden twee categorieën.

Te prefereren onverschillige dingen:

• gezondheid;

• kennis;

• vriendschap;

• financiële zekerheid;

• maatschappelijke samenwerking.

Afkeurenswaardige onverschillige dingen:

• ziekte;

• armoede;

• onwetendheid;

• lichamelijk lijden.

Hoewel deze zaken geen morele waarde hebben, zijn zij wel degelijk van praktisch belang. Gezondheid maakt het bijvoorbeeld gemakkelijker om rechtvaardig te handelen dan een ernstige ziekte. Rijkdom kan worden gebruikt om anderen te helpen. Vriendschappen kunnen een vruchtbare omgeving vormen waarin virtuositeit zich ontwikkelt. Maar deze voorkeur geldt alleen zolang de virtuositeit zelf niet in gevaar komt. Dat betekent bijvoorbeeld dat een stoïcijn liever gezond is dan ziek, liever voldoende inkomen heeft dan armoede lijdt en liever vrienden heeft dan eenzaam is. Toch zal hij geen van deze zaken verkrijgen door oneerlijkheid of onrechtvaardigheid.

Ad 3 De derde laag: Neutrale voorkeuren

Wanneer twee opties zowel even virtuoos zijn als dezelfde praktische voordelen bieden, blijven er nog talloze kleine voorkeuren over. Het gaat dan om persoonlijke voorkeuren die van persoon tot persoon kunnen verschillen. Denk bijvoorbeeld aan:

• de kleur van uw kleding;

• de inrichting van uw huis;

• de smaak van uw eten.

Deze voorkeuren hebben geen morele betekenis en nauwelijks praktische gevolgen. Uw persoonlijke voorkeuren mogen daarom de doorslag geven wanneer alle belangrijkere criteria gelijk zijn. Dit is belangrijk, laten we het verschil tussen de verschillende niveaus daarom duidelijk maken aan de hand van twee voorbeelden.

Voorbeeld 1: De filosoof en de zakenman

Stel dat u kunt kiezen tussen twee levens. De eerste optie is die van een wijze filosoof. U leeft eenvoudig en hebt weinig geld, maar handelt rechtvaardig, verstandig en moedig. De tweede optie is die van een rijke zakenman die zijn fortuin heeft opgebouwd door bedrog en uitbuiting. De filosoof wint onmiddellijk. Zijn armoede doet er eenvoudig niet toe, omdat de vergelijking al op het eerste criterium is beslist. Virtuositeit heeft absolute prioriteit.

Voorbeeld 2: Twee virtuoze levens

Stel nu dat beide personen even virtuoos zijn. De één is een arme ziekelijke maar rechtvaardige leraar. De ander is eveneens een rechtvaardige leraar, maar beschikt over meer financiële middelen en verkeert bovendien ook nog in goede gezondheid. Nu komt het tweede niveau in beeld. Omdat de virtuositeit gelijk is, mag de rijkere en gezondere leraar worden verkozen. Niet omdat rijkdom geluk garandeert, maar omdat zij een te prefereren toestand vormt die het gemakkelijker kan maken om goed te handelen en anderen van dienst te zijn.

Veel mensen, misschien u ook wel, denken dat rijkdom, schoonheid, macht en gezondheid vanzelfsprekend goede dingen zijn. De stoïcijnen zouden zeggen dat dit een vergissing is. Geen van deze zaken is op zichzelf goed of slecht. Hun waarde hangt volledig af van de manier waarop ze worden gebruikt. Rijkdom kan ziekenhuizen bouwen of oorlogen financieren. Macht kan vrijheid beschermen of onderdrukking veroorzaken. Intelligentie kan worden ingezet voor wetenschappelijke vooruitgang of voor geraffineerde misleiding. Alleen uw virtuositeit bepaalt of deze middelen ten goede of ten kwade worden gebruikt. De vergelijking met lexicografische waardering maakt duidelijk waarom de stoïcijnse ethiek tegelijk principieel én praktisch is. Bij iedere belangrijke beslissing kunnen we onszelf drie vragen stellen:

1. Welke keuze is het meest virtuoos?

2. Als beide keuzes even virtuoos zijn, welke biedt dan de meeste voorkeurenswaardige omstandigheden, zoals gezondheid, kennis of vriendschap?

3. Als ook daarin geen verschil bestaat, welke persoonlijke voorkeur spreekt mij dan het meeste aan?

Deze eenvoudige volgorde kan voorkomen dat u zich laat meeslepen door geld, status of angst voor verlies. Ze helpt u uw aandacht te richten op datgene waar we werkelijk invloed op hebben: ons karakter. Lexicografische waardering is ontwikkeld als hulpmiddel binnen de economie en besliskunde, maar blijkt verrassend goed aan te sluiten bij de structuur van de stoïcijnse ethiek. De stoïcijnen wegen virtuositeit niet af tegen gezondheid, rijkdom of succes. Virtuositeit staat bovenaan de hiërarchie en heeft altijd absolute voorrang. Pas wanneer twee mogelijkheden moreel gelijkwaardig zijn, mogen voorkeurenswaardige onverschillige dingen de doorslag geven. En alleen wanneer ook die gelijk zijn, blijven persoonlijke voorkeuren over. Deze manier van denken biedt een helder kompas voor het dagelijks leven. Ze maakt duidelijk dat een goed leven niet wordt bepaald door wat ons overkomt, maar door de kwaliteit van onze keuzes. Wie virtuositeit als hoogste criterium hanteert, blijft vrij, ook wanneer het lot tegenzit. En juist daarin ligt volgens de stoïcijnen de ware basis van geluk.

WETENSCHAPPELIJKE KENNIS IS ESSENTIEEL

 De klassieke stoïcijnen waren al van mening dat natuurwetenschappelijke kennis wezenlijk was voor het kunnen leiden van een virtuoos leven. Ze wisten dat je eerst moet begrijpen hoe de wereld in elkaar steekt voor je er achter kan komen hoe je moet leven. Want hoe kun je je rol in de wereld leren kennen zonder dat je de grondbeginselen van hoe die wereld functioneert kent? U hoeft gelukkig geen afgestudeerde wetenschapper te zijn om stoïcijn te worden. Maar het is wel noodzakelijk om inzicht te verwerven in de onderliggende patronen en wetmatigheden van het universum. "Leven overeenkomstig de natuur" is misschien wel de bekendste opdracht uit de stoïcijnse filosofie. Maar hoe kunt u overeenkomstig de natuur leven zonder te begrijpen wat die natuur eigenlijk is?

Voor de oude stoïcijnen was filosofie nooit louter abstracte theorie. Hun ethische systeem was diep verankerd in de fysica, in een begrip van de natuur en het universum. Voor hen waren de logische, fysische en ethische dimensies van virtuositeit onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het was een samenhangend systeem, geen buffet waaruit men naar believen kon kiezen. Voor de oude stoïcijnen was filosofie veel meer dan een verzameling leefregels. Zij zagen haar als een allesomvattende manier om de werkelijkheid te begrijpen. Filosofie bestond volgens hen uit drie nauw met elkaar verbonden onderdelen: logica, ethiek en natuurfilosofie (wat wij tegenwoordig natuurwetenschap zouden noemen). Deze drie disciplines waren als de wortels, stam en vruchten van één en dezelfde boom. Zonder kennis van de natuur kon de ethiek eenvoudigweg niet stevig wortelen. Dat is een gedachte die ook het moderne stoïcisme serieus zou moeten nemen. Deze holistische visie is daarom cruciaal voor de moderne herinterpretatie. De vraag: 'Hoe moeten wij leven?’ kan niet los worden gezien van de vraag: 'Wat voor wereld is dit eigenlijk?’ Wie zijn rol in het geheel wil begrijpen, zal eerst iets moeten begrijpen van het geheel zelf. Pas wanneer wij inzicht hebben in de fundamentele structuur van de werkelijkheid kunnen wij bepalen wat een passend, rechtvaardig en verstandig leven is.

Dat dit geen theoretische bijzaak was, blijkt uit het werk van Seneca. Naast zijn beroemde brieven en essays schreef hij ook het omvangrijke werk ‘Naturales Quaestiones' (Vraagstukken van de natuurkunde). Daarin behandelt hij onderwerpen als bliksem, kometen, aardbevingen, overstromingen en de beweging van hemellichamen. Voor een moderne lezer lijken dit misschien vreemde onderwerpen voor een filosoof die vooral bekendstaat om zijn morele lessen, maar voor Seneca hoorde dit allemaal bij dezelfde zoektocht. Door de natuur te bestuderen leren wij onze eigen plaats in het universum kennen. Hij schrijft ergens dat de menselijke geest zich verheft wanneer zij zich bezighoudt met de orde van de kosmos. Wie de sterren bestudeert, leert zijn eigen zorgen relativeren. De dagelijkse beslommeringen verliezen hun absolute betekenis wanneer wij ons realiseren dat wij deel uitmaken van een werkelijkheid die miljarden jaren oud is en volgens vaste wetmatigheden functioneert. Wetenschappelijke nieuwsgierigheid was voor Seneca daarom geen luxe, maar een geestelijke oefening.

Ook de andere stoïcijnen hechtten groot belang aan natuurkennis. Zeno, Cleanthes en vooral Chrysippus ontwikkelden een indrukwekkend wereldbeeld waarin natuur, rede en ethiek één samenhangend geheel vormden. Hun uitgangspunt was eenvoudig: je kunt pas weten hoe je moet handelen wanneer je begrijpt in wat voor werkelijkheid je leeft. Dat klinkt eigenlijk verrassend modern.

Ook vandaag proberen wij ons handelen voortdurend af te stemmen op onze kennis van de werkelijkheid. Wij bouwen geen bruggen zonder natuurkunde, behandelen geen ziekten zonder biologie en ontwerpen geen vliegtuigen zonder aerodynamica. Waarom zouden wij dan denken dat wij een goed leven kunnen leiden zonder enig begrip van de menselijke natuur, de evolutie, de psychologie of de structuur van het universum? Een ethiek die geen rekening houdt met de werkelijkheid loopt het risico slechts wensdenken te worden.

Sinds de oudheid is onze kennis explosief gegroeid. Waar de stoïcijnen nog speculeerden over de opbouw van de kosmos, beschikken wij tegenwoordig over astronomie, evolutiebiologie, neurowetenschappen, psychologie, genetica en natuurkunde. Natuurlijk zullen ook onze huidige inzichten ooit weer worden aangevuld of gecorrigeerd. Maar zij vormen wel de beste beschrijving van de werkelijkheid die wij op dit moment bezitten. Juist daarom zou een modern stoïcijn wetenschap als een natuurlijke en noodzakelijke bondgenoot van zijn levensfilosofie moeten zien. Wetenschap leert ons dat wij producten zijn van miljarden jaren kosmische en biologische evolutie. Zij laat zien hoe samenwerking kon ontstaan, waarom empathie evolutionair waardevol is, hoe emoties functioneren, hoe onze hersenen beslissingen nemen en hoe diep wij verweven zijn met de ecosystemen waarvan wij afhankelijk zijn. Deze kennis verandert niet automatisch ons karakter, maar maakt het wel mogelijk ons karakter verstandiger te vormen.

Een van de grootste voordelen van wetenschappelijke kennis is misschien wel dat zij ons helpt de juiste maat van de dingen te bewaren.

Wanneer wij worden geconfronteerd met ziekte, verlies, conflicten of tegenslag, lijkt ons eigen leven vaak het middelpunt van de werkelijkheid. De stoïcijnen probeerden dit perspectief bewust te verruimen. De moderne wetenschap helpt ons daarbij. De aarde draait onverstoorbaar om de zon. Sterren worden geboren en sterven. Continenten schuiven langzaam over de aardkorst. Evolutie gaat al miljarden jaren haar gang. Ons eigen leven beslaat slechts een oogwenk in de geschiedenis van het universum. Dat besef maakt onze problemen niet onbelangrijk, maar wel proportioneel. Juist dat gevoel voor proportie is een belangrijk onderdeel van de stoïcijnse levenshouding. Wij leren onderscheid te maken tussen wat werkelijk van betekenis is en wat slechts tijdelijk onze aandacht opeist.

Wetenschap leert ons bovendien iets wat uitstekend aansluit bij de stoïcijnse deugd van wijsheid: intellectuele bescheidenheid. Wetenschappelijke kennis is nooit absoluut. Iedere theorie staat open voor verbetering wanneer nieuwe gegevens daarom vragen. Deze houding vraagt om nieuwsgierigheid, openheid en de bereidheid eerdere overtuigingen los te laten. Dat sluit naadloos aan bij de stoïcijnse opvatting dat de wijze voortdurend blijft leren. Wijsheid bestaat niet uit het bezitten van alle antwoorden, maar uit het vermogen de werkelijkheid eerlijk onder ogen te zien en bereid te zijn eigen fouten te corrigeren. Dogmatisme past daarom slecht bij zowel de wetenschap als het stoïcisme.

Betekent dit dat iedere stoïcijn een universitair geschoold natuurkundige moet worden? Zeker niet. Ook in de oudheid was niet iedere stoïcijn een natuurkundig specialist. Waar het om gaat is niet encyclopedische kennis, maar een fundamenteel begrip van de grote lijnen. Het is voldoende om inzicht te ontwikkelen in de belangrijkste wetmatigheden van de natuur, de evolutie van het leven, de werking van de menselijke geest en onze plaats in de kosmos. Wie begrijpt dat de wereld volgens natuurlijke oorzaken functioneert, dat verandering onvermijdelijk is, dat alles met elkaar samenhangt en dat de mens slechts een klein onderdeel vormt van een veel groter geheel, bezit al een belangrijk deel van de intellectuele basis waarop een moderne stoïcijnse levenshouding kan rusten.

Het moderne stoïcisme doet er goed aan de oorspronkelijke eenheid van natuurfilosofie en ethiek te herstellen. De oude stoïcijnen zouden zich waarschijnlijk hebben verwonderd over een vorm van stoïcisme die zich uitsluitend bezighoudt met mentale technieken en persoonlijke veerkracht, zonder belangstelling voor de werkelijkheid waarin de mens leeft. Hun boodschap was immers helder: ‘leef overeenkomstig de natuur’. Maar dat vereist dat wij de natuur blijven onderzoeken. Wie de wereld beter begrijpt, begrijpt uiteindelijk ook zichzelf beter. En wie zichzelf beter begrijpt, kan verstandiger handelen.

Daarom is wetenschappelijke kennis geen luxe voor de moderne stoïcijn, maar een onmisbaar hulpmiddel op de weg naar wijsheid. Niet omdat wetenschap alle antwoorden geeft, maar omdat zij ons steeds dichter brengt bij een eerlijk begrip van de werkelijkheid. En juist dat begrip vormt het fundament waarop een werkelijk virtuoos leven kan worden gebouwd. Filosofie blijft de normatieve vraag beantwoorden hoe we behoren te leven, maar wetenschap levert het best beschikbare beeld van de werkelijkheid waarop dat antwoord moet worden gebaseerd. Dat is precies de gedachte die al bij Zeno, Chrysippus en Seneca terug te vinden is. Dit blijft natuurlijk niet zonder gevolgen voor hoe u uw leven leidt.

Praktische gevolgen van het nastreven van een stoÏcijns en wetenschappelijk wereldbeeld

Als u de gedachte serieus neemt dat een virtuoos leven alleen mogelijk is wanneer het is gebaseerd op een zo goed mogelijk begrip van de werkelijkheid, dan heeft dat verstrekkende praktische gevolgen. De moderne stoïcijn wordt niet alleen iemand die zijn emoties traint of dagelijks mediteert, maar ook iemand die zijn wereldbeeld voortdurend probeert te verbeteren. Wetenschap wordt dan geen hobby, maar een onderdeel van de deugd van wijsheid (sophia). De oude stoïcijnen beschouwden wijsheid als de hoogste deugd. Wijsheid betekende echter niet alleen weten wat goed en slecht is, maar vooral de werkelijkheid zien zoals zij werkelijk is. Een verkeerde voorstelling van de werkelijkheid leidt immers bijna onvermijdelijk tot verkeerde oordelen, en verkeerde oordelen leiden tot verkeerde handelingen. Voor een modern stoïcijn betekent dit dat hij zich niet kan beperken tot het lezen van Seneca, Epictetus en Marcus Aurelius. Hij zal ook nieuwsgierig moeten zijn naar de inzichten van de moderne wetenschap. U zou dat ongeveer als volgt kunnen uitwerken.

1. Blijf levenslang leren

Een modern stoïcijn blijft zichzelf ontwikkelen. Dat betekent niet dat iedereen een universitaire studie hoeft te volgen, maar wel dat nieuwsgierigheid een deugd wordt. Hij leest boeken, volgt lezingen, bekijkt documentaires en probeert nieuwe wetenschappelijke inzichten te begrijpen. Niet om indruk te maken op anderen, maar omdat ieder nieuw inzicht zijn beeld van de werkelijkheid kan verbeteren. Levenslang leren wordt zo een morele verplichting.

2. Laat overtuigingen leiden door bewijs

De stoïcijnen waarschuwden voortdurend tegen overhaaste oordelen. De moderne wetenschap heeft hiervoor een uitstekend hulpmiddel ontwikkeld: de wetenschappelijke methode. Een modern stoïcijn probeert daarom zijn overtuigingen niet te baseren op traditie, ideologie of persoonlijke voorkeur, maar op de best beschikbare bewijzen. Dat vraagt om intellectuele eerlijkheid. Hij durft te zeggen: "Ik weet het niet." Of: "Mijn mening was onjuist." Dat is geen zwakte, maar een uiting van wijsheid.

3. Begrijp de menselijke natuur

De moderne psychologie, neurowetenschappen en evolutiebiologie laten zien waarom mensen reageren zoals ze reageren. Wij zijn niet puur rationele wezens. Wij beschikken over emoties die gedurende miljoenen jaren door natuurlijke selectie zijn gevormd. Angst, woede, jaloezie en verliefdheid zijn geen fouten in het systeem, maar evolutionaire aanpassingen. Een modern stoïcijn probeert daarom zijn emoties niet te onderdrukken, maar eerst te begrijpen. Pas begrip maakt zelfbeheersing mogelijk.

4. Ontwikkel kosmisch perspectief

Astronomie en kosmologie bieden misschien wel de mooiste moderne vorm van de stoïcijnse panorama blik (view from above). Wanneer u beseft dat: de aarde ruim 4,5 miljard jaar oud is, het heelal bijna 14 miljard jaar bestaat, de mens slechts een fractie van de geschiedenis beslaat, dan krijgen dagelijkse irritaties vanzelf een andere plaats. Wetenschap helpt zo direct bij een van de belangrijkste stoïcijnse oefeningen: het relativeren van persoonlijke problemen.

5. Denk in systemen

Ecologie, economie, klimaatwetenschap en complexiteitstheorie leren ons dat alles met elkaar samenhangt. Dat sluit verrassend goed aan bij het stoïcijnse begrip ‘sympatheia’: de onderlinge verbondenheid van alle dingen. Een modern stoïcijn beseft daarom dat zijn keuzes gevolgen hebben die veel verder reiken dan zijn eigen leven. Hij vraagt zich af:

• Welke gevolgen heeft mijn consumptie?

• Hoe beïnvloeden mijn woorden anderen?

• Welke wereld laat ik achter?

Rechtvaardigheid krijgt hierdoor een mondiale dimensie.

6. Wees bereid uw wereldbeeld aan te passen

Misschien is dit wel de belangrijkste praktische consequentie. De klassieke stoïcijnen dachten bijvoorbeeld dat het universum uit vier elementen bestond en door een goddelijk vuur werd bezield. Wij weten inmiddels dat dit natuurkundig niet klopt. Een modern stoïcijn hoeft zulke ideeën daarom niet vast te houden uit eerbied voor de traditie. Zijn loyaliteit ligt niet bij oude theorieën, maar bij de waarheid.

Dat is misschien wel de meest stoïcijnse houding die denkbaar is.

7. Oefen intellectuele nederigheid

Hoe meer wetenschap u leert kennen, hoe duidelijker wordt hoeveel u nog niet weet. Dat besef beschermt tegen arrogantie. De moderne stoïcijn leert leven met onzekerheid. Hij hoeft niet overal een definitief antwoord op te hebben. Hij accepteert dat sommige vragen nog openstaan. Die houding sluit naadloos aan bij de stoïcijnse deugd van bescheidenheid en zelfbeheersing.

8. Zie wetenschap als een spirituele oefening

Voor de oude stoïcijnen was de studie van de natuur geen droge verzameling feiten. Het was een oefening in verwondering. Ook vandaag kan wetenschap dat zijn. Een afbeelding van een sterrenstelsel, een uitleg over DNA of een documentaire over evolutie kan hetzelfde gevoel oproepen dat Seneca ervoer wanneer hij de sterrenhemel bestudeerde. Niet omdat wetenschap filosofie vervangt, maar omdat zij ons laat zien hoe indrukwekkend de werkelijkheid werkelijk is. Die verwondering maakt nederig. En nederigheid opent de weg naar wijsheid.

Misschien zou een modern stoïcijn zelfs een nieuwe dagelijkse oefening kunnen toevoegen aan de klassieke disciplines. Naast de ‘premeditatio malorum', de ‘avondreflectie’ en de ‘panoramablik’ (view from above) zou hij zich kunnen voornemen iedere dag iets nieuws te leren over de werkelijkheid. Een kwartier lezen over evolutie. Een podcast over sterrenkunde. Een artikel over cognitieve vertekeningen. Een college over klimaat of genetica. Niet om feiten te verzamelen, maar om het eigen wereldbeeld steeds iets beter af te stemmen op de werkelijkheid.  Dat is uiteindelijk waar de stoïcijnen naar streefden: ‘Leven in overeenstemming met de natuur’. Voor hen betekende dat niet alleen de natuur gehoorzamen, maar haar ook begrijpen. Voor de moderne stoïcijn is de wetenschap het krachtigste instrument dat wij hebben om dat begrip te verdiepen. Wie de wetenschap serieus neemt, beoefent daarom niet iets naast het stoïcisme, maar geeft juist op eigentijdse wijze invulling aan een van zijn oudste idealen: de liefde voor wijsheid, geworteld in een eerlijke blik op de werkelijkheid.